EPISTULAE (LATIN, PART 2 OF 3)
Latin text from the Open Greek and Latin project (CC BY-SA 4.0) · SermonIndex
Jerome · c. AD 347–420

Source: Open Greek and Latin project, stoa0162.stoa004.opp-lat1.xml. Licence CC BY-SA 4.0.


LXXVIII. AD FABIOLAM DE MANSIONIBUS FILIORUM ISRAHEL PER HEREMUM

[78.1.1–2]
In septuagesimo septimo psalmo, quem iuxta euangelistam Matheum ex persona domini dictum credimus, decem plagarum in Aegypto et egressionis Israhel in solitudinem narratur historia. cumque nulli dubium sit facta esse, quae scripta sunt, quasi aliud littera sonet, aliud spiritus clausum teneat: aperiam, inquit, in parabola os meum; loquar propositiones ab initio. quanta audiuimus et uidimus et patres nostri narrauerunt nobis.

unde et apostolus isdem uerbis, quia eodem et spiritu: haec autem, ait, omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad commonitionem nostram, in quos fines saeculorum deuenerunt. et: nolo uos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes mare \\ transierunt et omnes in Moyse baptizati sunt, innube etin mari, et omnes eandem spiritalem escam manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant enim de spiritali sequenti eos petra; petra autem erat Christus.

[78.1.3]
si ergo pars historiae itineris exAegypto spiritaliter ac-I cipitur, et cetera, quae ab apostolo pro angustia temporis praetermissa sunt, eiusdem intellegentiae conuincitur. nam idem propheta,. qui in alio loco dixerat: habitaui cum habitationibus Cedar; multum incola fuit anima mea, absentiam terrae sanctae ferre non sustinens lacrimabiliter ingemescit et dicit: haec recordatus sum et effudi in me animam meam, donec transeam in loco tabernaculi admirabilis usque ad domum dei in uoce exultationis et confessionis, sonus epulantis, et in alio psalmo: reuela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua.

[78.1.4]
Paulus quoque: lex spiritalis est et ipse dominus:; si crederetis Moysi, et mihi crederetis; de me enim ille scripsit, et euangelium secundum Lucam: tunc incipiens a Moyse et omnibus prophetis interpretabatur illis in cunctis scripturis, quae de se ipso dicta erant. igitur Iudaei paruuli et qui solidum cibum glutire nequeunt, sed adhuc lacte nutriuntur infantiae, legant Pharaonem carneum et Mare Rubrum, per quod ad Indiam nauigatur, et manna coriandro simile et omnia, quae scripta sunt, audiant corporaliter: lepram domorum et lepram pellis et staminis, taurum homicidam et iumentum adulterii reum et Hebraei propter uxorem ac liberos seruire cupientis aurem subula perforatam.

[78.1.5–6]
nos autem derelinquentes Capharnaum, agrum quondam pulcherrimum, et cum Iesu egredientes in desertum pascimur panibus eius, si insipientes sumus et iumentorum similes, hordeaceis, si rationale animal, triticeis et ex grano frumenti commolitis, quod in terram cadens et mortuum multos fructus attulit. nouem plagis percussa est Aegyptus, fractus Pharao, ut dimitteret populum dei ad extremum primogenita perdit, ut primogenita Israhelis domino sacrarentur. qui prius tenere cupiebant, instanter expellunt.

exterminator transit et terram Gesen pastoralem et pluuiis inrigatam non audet adtingere; erant enim postes eorum agni cruore signati et opere loquebantur: signatum est super nos lumen \'v uultus tui, domine. unde et appellatur ipsa sollemnitas phase, . quam nos transitum possumus appellare, eo quod de peioribus ad meliora pergentes tenebrosam Aegyptum relinquamus. sed iam tempus est, ut promissa conplentes mansionum Israhel ordinem per-. sequamur.

[78.2.1–2]
Scriptum est in ultima parte uoluminis Numerorum, quod apud Hebraeos appellatur \'uaiedabber\': haec sunt castra filiorum Israhel, qui egressi sunt de terra Aegypti per turmas suas in manu Moysi et Aaron, quas Graeci djtaQVsig uocant, nos propter linguae proprietatem significantius \'mansiones\' siue, quia de exercitu dicitur, \'castra\' transtulimus.

fit autem catalogus mansionum a prima usque ad ultimam et numerantur simul quadraginta duae, de quibus Matheus loquitur: ab Abraham usque adDauid generationes quattuordecim et a Dauid usque ad transmigrationem Babylonis generationes quattuordecim et a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes quattuordecim, id est simul generationes quadraginta duae.

[78.2.3–4]
per has currit uerus Hebraeus, qui de terra transire festinat ad caelum et Aegypto saeculi derelicta terram repromissionis ingreditur. nec mirum, si in illo numeri sacramento perueniamus ad regna caelorum, sub quo dominus atque saluator a primo patriarcha peruenit ad uirginem, quasi ad Iordanen, quae pleno gurgite fluens spiritus sancti gratiis redundabat.

quod autem in manu Moysi et Aaron egressus scribitur, intellege legem et sacerdotium, opera et cultum dei, quorum alterum altero indiget. nihil enim prodest exercere uirtutes, nisi noueris creatorem, nec dei ueneratio proficiet ad salutem, nisi praecepta conditoris inpleueris. his duabus manibus quasi duobus seraphim in confessionem sanctae trinitatis erumpimus dicentes: sanctus, sanctus, sanctus dominus sabaoth.

[78.3.1–2]
Mouerunt autem de Ramessemense primo, quinta decima die mensis primi, altera die post pascha egressi sunt fillii Israhelin manu excelsain conspectu omnium Aegyptiorum. et Aegyptii sepeliebant, quos percusserat dominus ex eis, omne primogenitum in terra Aegypti, et in diis eorum fecit dominus iudicia.

Ramesse a quibusdam interpretatur \'commotio turbulenta\' aut \'amaritudo commotioque tineae\', nos autem uerius aestimamus exprimi \'tonitruum gaudii\'. ad hanc urbem, quae in extremis Aegypti finibus erat, populus congregatus est, qui in desertum exire cupiebat, eo quod tumultum saeculi derelinquens mouebatur a uitiis pristinis et ab excomedente se prius tinea peccatorum et omnem amaritudinem uertens in dulcedinem ut dei uocem in Sina monte desuper tonantis audiret.

[78.3.3]
quod autem uerba diuina et eloquia scripturarum in istius saeculi et mundi rota tonitruus appellentur, psalmista declarat dicens: uox tonitrui tui in rota, et dei patris uocem in baptismo saluatoris audientes tonitruum putauerunt. cumque commoti fuerimus ad euangelicam tubam et excitati tonitrui gaudio, eximus in mense primo, quando hiemps praeteriit et abiit sibi, quando ueris exordium est, quando terra parturit, quando cuncta renouantur, et eximus quinta decima die mensis primi, in crastinum paschae pleno mensis lumine, post esum agni inmaculati et calciatos pedes de apostolo et accinctos pudicitia lumbos et baculos in manibus praeparatos.

[78.3.4–5]
quamuis enim in Aegypto quarta decima mensis pascha facientes comederimus agnum, tamen tunc lux nobis plena conpletur, quando in manu excelsa Ramessem dimittimus, quae excelsa dicitur, uel quod Aegyptum percusserit uel quod protexerit Israhel uidentibus Aegyptiis, qui admirantur nos exire de saeculo et torquentur inuidia et postea tenere cupientes in persecutionibus suffocantur, quando et Aegyptii sepeliunt primogenitos suos et patres mortui terrenis operibus opprimunt mortuos filios.

mihi uidentur Aegyptiorum primogenita dogmata esse philosophorum, quibus deceptos homines atque inretitos tenebant. quae cum Israhel uiuus effugerit, circumdant mortuis suis, ne exeuntium imitentur exemplum. porro, quod sequitur: in diis eorum fecit iudicia siue, ut Septuaginta transtulerunt, ultiones, illud Hebraei autumant, quod nocte, qua egressus est populus, omnia in Aegypto templa destructa sint siue motu terrae siue tactu fulminum. spiritaliter autem discimus, quod egredientibus nobis ex Aegypto errorum idola corruant et omnis peruersarum doctrinarum cultura quatiatur.

[78.4.1–2]
Et proficiscentes filii Israhel de Ramesse castra metati sunt in Sochoth.

Secunda mansio. in hac coquunt panes azymos et primum tendunt tabernacula, unde et ex re locus nomen accepit. Sochoth quippe interpretatur in lingua nostra \'tabernacula\' siue \'tentoria\'. et ob hoc septimo mense, quinta decima die mensis sollemnitas tabernaculorum est. cum ergo exierimus ex Aegypto, primum tabernacula figimus scientes nobis ad ulteriora pergendum.

tunc non comedimus de fermento Aegypti, de fermento malitiae et nequitiae, sed uescimur azymis sinceritatis et ueritatis domini praecepta opere consummantes: cauete a fermento pharisaeorum. in hac nobis praecipitur mansione, ut semper egressionis ex Aegypto memores simus, ut celebremus transitum, id est phase domini, ut primogenita nostri uteri cunctarumque uirtutum pro primogenitis Aegypti, quae percussa sunt, domino consecremus.

[78.5.1–2]
Et profecti de Sochoth castra metati sunt in Aetham, quae est in extremo solitudinis.

Tertia mansio offertur post tabernacula, in qua primum uidetur dominus nocte in columna ignis et per diem in columna nubis, ut praecedat populum et dux itineris fiat. Aetham nobiscum sonat \'fortitudo\' atque \'perfectio\', de qua et Dauid canit: tu disrupisti fluuios Aetham, id est \'fortes\'. grandis est fortitudo Aegyptum dimittere et m extrema solitudine commorari.

ex quo intellegimus locum Sochoth adhuc iuxta Aegypti fuisse regiones. in eo enim, quod dicitur: quae est in extremis finibus solitudinis, ostenditur inter confinia esse heremi et Aegypti. praeparemus nobis fortitudinem, adsumamus perfectum robur, ut inter errorum tenebras et confusionem noctis scientiae Christi lumen appareat. dies quoque noster nubem habeat protegentem, ut his ducibus ad sanctam terram peruenire ualeamus.

[78.6.1]
Profectique de Aetham reuersi sunt Phiahiroth, quod est contra Beelsephon, et castra metati sunt e regione Magdol.

Quarta mansio est Phiahiroth, quae interpretatur \'os nobilium\', scribiturque per litteram heth. quidam male hiroth \'uillas\' putant, errorque manifestus, quod pro supra dicto elemento ain litteram legant. Beelsephon in linguam nostram uertitur \'dominus aquilonis\' aut \'ascensus speculae\' aut \'habens arcana\', porro Magdol 2 \'magnitudo\' uel \'turris\'. adsumpta igitur fortitudine nobilitamur in domino et Beelsephon idoli arcana contemnimus illiusque magnificentiam et turritam superbiam declinamus. non enim est ab austro, unde dominus uenit, et a meridie, in qua sponsus recumbit in floribus, sed possessor aquilonis, uenti frigidissimi, a quo exardescunt mala super terram; qui, cum sit frigidissimus, nomine dexter uocatur, falso sibi adsumens uocabulum uirtutis ac dexterae, cum totus sit in sinistra.

[78.7.1]
Et profecti de Phiahiroth transierunt per medium mare in deserto et ambulauerunt uiam trium dierum in solitudine Aetham et castra metati sunt de Aetham.

Quinta mansio Mara, quae interpretatur \'amaritudo\'. non poterant ad Rubri Maris gurgites peruenire et Pharaonem cum suo exercitu uidere pereuntem, nisi postquam habuerunt in ore nobilitates, id est in domini confessione uirtutes, quando crediderunt deo et Moysi, famulo eius, et audierunt ab eo: dominus pugnabit pro uobis et uos tacebitis, et uictores Maria praecinente in tympanis t corporum resonarunt carmina triumphantium: cantemus domino; gloriose enim honorificatus est, equum et ascensorem proiecit in mare.

[78.7.2–3]
post praedicationem euangelii, post tabernacula transmigrantium, post adsumptam fortitudinem, post confessionis nobilitatem pericula rursus occurrunt. unde discimus cauendas semper insidias et inuocandam misericordiam dei, ut insequentem Pharaonem possimus effugere et nobis in spiritali baptismo suffocetur.

egressis de Mari Rubro occurrit heremus Sur, quae et solitudo Aetham dicitur, in qua tribus diebus ingredientes non habuerunt aquam et peruenerunt ad Mara, quae ex amaritudine nomen accepit. habebat fons aquam, et dulcedinem non habebat. murmurat populus uidens aquas et potare non sustinens. intellege Mara aquas occidentis litterae, quibus si inmittatur confessio crucis et passionis dominicae sacramenta iungantur, omne, quod inpotabile et triste uidebatur ac rigidum, uertitur in dulcedinem. unde et scriptum est: constituit deus populo legem et iudicia et temptauit eum. ubi enim magnitudo gratiae, ibi magnitudo discriminis.

[78.7.4–78.8.1]
nec terrearis, si post uictoriam uenias ad amaritudinem, quia uerum pascha facientes azyma cum amaritudinibus comedunt et temptatio probationem, probatio spem, spes parit salutem. apud medicos quoque quaedam antidotus noxios humores temperans ex amaritudine nominatur,_ quae dulcis ostenditur restituens sanitatem, sicut e contrario uoluptas atque luxuria amaritudine terminatur dicente scriptura: quae ad tempus pinguefacit fauces tuas, nouissime uero amarius felle inuenies.

Et profecti de Mara uenerunt in Helim, ubi erant duodecim fontes aquarum et septuaginta palmae, ibique castra metati sunt.

Sexta mansio in \'arietes fortesque\' uertitur. quam pulcher ordo uirtutum! post uictoriam temptatio, post temptationem refectio. de amaritudine uenimus ad arietes et robustos principes gregis, quos apud Ezechiel dominus iudicaturum esse se dicit, quod alii eorum conculcauerint aquas et conpresserint oues, alii lenes et placabiles fuerint. de his et uicesimus octauus psalmus loquitur: adferte do2 mino, filii dei, adferte domino filios arietum. sextae mansionis tenemus hospitium. numquam prius occurrerunt fontes purissimi, nisi ubi magistrorum doctrina prorumpit. nec dubium, quin de duodecim apostolis sermo sit, de quorum fontibus deriuatae aquae 3 totius mundi siccitatem rigant. iuxta has aquas septuaginta creuere palmae, quos et ipsos secundi ordinis intellegimus praeceptores Luca euangelista testante duodecim fuisse apostolos et septuaginta discipulos minoris gradus, quos et binos ante se dominus praemittebat. de quibus et Paulus refert, quod apparuerit dominus primum duodecim, deinde apostolis omnibus, alios uolens intellegi primos et alios secundos Christi discipulos. bibamus de huiusce modi fontibus et dulces fructus uictoriae deuorantes ad mansiones reliquas praeparemur.

[78.9.1–2]
Profectique de Helim castra metati sunt ad Mare Rubrum.

Mare Rubrum, quod Hebraice dicitur \'iam suph\', septima mansio est. et quaeritur, quomodo post transitionem Maris Rubri et fontis Marae et Helim rursum ad Mare Rubrum uenerint, nisi forte in itinere pergentibus sinus quidam maris occurrerit, iuxta quem castra metati sunt. aliud est enim transire per mare, aliud in proximo figere tabernacula.

ex quibus monemur etiam post euangelicam disciplinam inter cibos dulcissimos triumphorum apparere nobis interdum mare et praeterita discrimina poni ante oculos, quamquam multae differentiae sit transire mare et mare procul aspicere. uerbum \'iam - suph\' apud Hebraeos ex mari et rubro conpositum est; suph autem et \'rubrum\' et \'scirpus\' uocatur. unde possumus suspicari, quod uenerint ad paludem quandam et lacum, qui carecto et iuncis plenus fuerit. quod autem omnes congregationes aquarum scriptura sancta mare uocet, nulla dubitatio est. haec mansio in Exodo non habetur.

sed scriptum est pro ea, quod de Mari Rubro uenerint ad desertum. Sin, quae est inter Helim et Sinai, quinta decima die mensis secundi egressionis eorum ex Aegypto, id est tricesima prima, postquam egressi sunt de Ramesse.

[78.10.1]
Et profecti de Mari Rubro castra metati sunt in solitudine Sin.

Octaua mansio, licet iuxta ordinem Exodi septima sit. sed sciendum, quod omnis usque ad montem Sinai heremus Sin uocetur et ex, tota prouincia etiam locus unius mansionis nomen acceperit, sicut et Moab tam urbis quam prouinciae nomen est. in hac solitudine quinque mansiones: iam suph, de qua supra diximus, et heremus Sin et Dephca et Halus et Raphidim, de quibus loquemur in consequentibus.

[78.10.2]
Sm autem interpretatur rubus uel odium, quorum utrumque facit ad mysticos intellectus, quod, postquam uenerimus ad eum locum, de quo nobis sit dominus locuturus, grande odium mereamur inimici. tunc uidebimus ardere rubum et non comburi, inflammari ecclesiam persecutionibus et eam loquente in illa domino non perire. et nota, quod in octaua mansione, in qua torcularia nostra sunt, unde et octauus psalmus hoc titulo praenotatur, desertum capimus rubi, quia plures filii desertae.magis quam eius, quae habet uirum.

[78.11.1]
Et profecti de deserto Sin castra metati sunt in Dephca. Nona mansio. hoc nomen apud Hebraeos κροῦσμα, id est pulsatio, dicitur, iuxta quod et dominus ait: pulsate et aperietur uobis. in libro autem Hebraicorum Nominum \'adhaesionem remissionemque\' transtulimus, quod lectorem turbare non debet. nec putet nos dissonantia scribere; ibi enim iuxta id, quod uulgo habetur, edidimus, si medium uerbum scribatur per beth litteram; hic autem in Hebraico uolumine scriptum repperi per phe, quod elementum magis pulsationem quam glutinum sonat. sensusque manifestus: post responsa domini, post octauum numerum resurrectionis Christi incipimus sacramenta pulsare.

[78.11.2]
prudentem studiosumque lectorem rogatum uelim, ut sciat me uertere nomina iuxta Hebraicam ueritatem; alioquin in Graecis et Latinis codicibus praeter pauca omnia corrupta repperimus. et miror quosdam eruditos et ecclesiasticos uiros ea uoluisse transferre, quae in Hebraico non habentur, et de male interpretatis fictas explanationes quaerere, ut in praesenti pro Dephca legunt Raphaca litteram ponentes pro littera, eo quod res et daleth paruo apice distinguantur, et interpretantur \'curationem\' atque exinde tropologiam similem prosequuntur.

[78.12.1–2]
Et profecti de Dephca castra metati sunt in Halus.

Decima mansio in Exodo non habetur crediturque in Sin heremo contineri eodem narrante libro: profecta est omnis multitudo filiorum Israhel de heremo Sin per mansiones suas iuxta os domini et uenerunt Raphidim. ex quo perspicuum est plures mansiones unius regionis uocabulo demonstrari.

interpretatur Halus fermentum, quod tollens mulier miscuit farinae satis tribus, donec fermentaretur totum. in hac solitudine murmurat populus propter famem et conuersus respicit procul in nube gloriam dei accipitque uespere coturnicem et mane alterius diei manna. et nota in mansione decima fermentum poni et post esum carnium manna tribui inplerique scripturam: panem angelorum manducauit homo.

[78.13.1–2]
Profectique de Halus castra metati sunt in Raphidim; et non erat ibi aqua populo.

Undecima mansio est, quam uiolenter interpretatam in libro Hebraicorum Nominum repperi \'uidit os sufficiens eis\' aut certe \'uisio oris fortium\'; meliusque transfertur \'dissolutio fortium\' uel \'sanitas fortium\' siue iuxta proprietatem linguae Syrae \'remissio manuum\'. haec et in Exodo legitur post profectionem de heremo Sin.

queritur in ea populus ab ardore sitis; fons de petra Oreb erumpit et profluit et, quia temptauerunt deum, locus Raphidim \'temptationis\' quoque, id est \'massae\' sortitus est nomen. Moyses ascendit in montem; Iesus contra Amalec militat; ad crucis signum superatur inimicus; remissis orantis manibus hostis uictor insequitur.

[78.13.3–4]
sedet Moyses super lapidem de Zacharia, qui septem habebat oculos et in Samuhelis uolumine appellatur aben ezer, id est \'lapis adiutor\', et utramque manum eius Aaron et Ur, id est \'montanus lucidusque\', sustentant. deuicto aduersario superuenit Iethro, adducit Sepphoram et utrosque filios, dat consilium septuaginta seniorum et in typum ecclesiae de gentibus congregatae legis imminutio euangelio suggerente conpletur.

pulchre autem \'dissolutio\' ac \'sanitas fortium\' Raphidim dicitur uel propter dissipatum Amalec uel propter sanatum Israhel. sin autem \'remissionem manuum\' iuxta Syros Raphidim sonat, dicemus propter offensam populi, quia contra dominum murmurarit, istud loco nomen inpositum. haec tangimus potius, quam exponimus, breuiter indicasse contenti, quod post fermentum – Halus - et \'massam\' ecclesiae soleant multiplicia daemonum aduersum nos temptamenta consurgere.

[78.14.1]
Et profecti de Raphidim castra posuerunt in solitudine Sinai.

,Duodecima mansio est. statim tibi ueniat in mentem apostolorum numerus. una de pluribus, sed maior ab omnibus non separatur in ordine et praecellit in merito. ad hunc locum quadragesima septima die perueniunt scriptura dicente: mense tertio egressionis filiorum Israhel de Aegypto, in die hac transierunt in solitudinem Sinai profectique simul de Raphidim uenerunt in desertum Sinai et castra metati sunt in heremo seditque ibi Israhel e regione montis. et Moyses ascendit ad. deum uocauitque eum dominus de monte dicens et reliqua. et rursum: uade, inquit, ad populum et sanctifica eos hodie et cras. et lauent uestimenta sua sintque parati in diemtertium, quia tertia die descendet do minus uidente uniuerso populo super montem Sinai.

[78.14.2–3]
quod et factum est. laueruntque uestimenta sua et ab uxorum coitu separatis die tertio descendit dominus in montem, quo fumante et fulgore, tonitru, caligine, uoce tubae mortalium corda terrentibus Moyses loquebatur et dominus respondebat ei. supputemus numerum et inueniemus quinquagesimo die egressionis Israhel ex Aegypto in uertice montis Sinai legem datam.

unde et pentecostes celebratur sollemnitas et postea euangelii sacramentum spiritus sancti descensione conpletur, ut, sicut priori populo quinquagesima die, uero iubeleo et uero anno remissionis et ueris quinquaginta et quingentis. denariis, qui debitoribus dimittuntur, lex data est, ad apostolos quoque et, qui cum eis erant, in centum uiginti, Mosaicae aetatis numero, constitutis descenderit spiritus sanctus et diuisis linguis credentium totus euangelica praedicatione mundus expletus sit.

[78.14.4]
longum est, si replicare uelim, quid in lege praeceptum sit, quomodo fabricatum tabernaculum, quae uarietas hostiarum, quae uasorum diuersitas, quae indumenta pontificis, quae sacerdotum ac leuitarum caerimoniae, quid egerint, quomodo populus numeratus sit: hoc tantum dicam, quod media pars Exodi et totus Leuiticus liber et Numerorum praecepta non modica et per singulas tribus populi distributio et oblatio principum in hac mansione descriptae sint multorumque uoluminum disputatio huic loco sufficere uix possit. interpretatur autem Sinai \'rubi\', non unus, ut supra in solitudine Sin, sed plures, ut ibi principium, hic perfectio, ibi solitarius numerus, hic multiplex. aliud est enim unam et aliud omnes gratias possidere.

[78.15.1–2]
Et profecti de solitudine Sinai castra metati sunt in sepulchris concupiscentiae.

Tertia decima mansio, cuius nomen cum interpretatione editum est, apud Hebraeos appellatur \'cabaroth atthaua\'. est autem sensus ille de euangelio, quod Iesus baptizatus statim ab spiritu ductus est in desertum et temptabatur a diabolo.

itaque et Israhel post familiarem cum deo sermonem, postquam iuxta montem Sinai commoratus est anno uno et diebus quattuor, mira dispositione castrorum egressus est in solitudinem Pharan, quae interpretatur \'onager\' aut \'feritas\', ibique succumbit malae bestiae fastidiens caelestem panem et Aegyptiorum carnes desiderans, quando multos subitum uorauit incendium et intercedente Moyse fumum uorax flamma consumpsit.

[78.15.3]
tunc accipiunt coturnices et usque ad nausiam ac uomitum deuorant. eliguntur septuaginta presbyteri, uadunt ad ostium tabernaculi, duo remanent, Heldad et Medad, non imperii neglegentes, sed humilitate submissi, dum se honore arbitrantur indignos, unde et absentes prophetant. saturatoque populo, cum adhuc esca esset in ore ipsorum, ira dei ascendit super eos et occidit pingues eorum et electos Israhel prae pedi uit, ne ad malum uelociter currerent; unde et appellatus est locus \'sepulchra concupiscentiae\' siue, ut in Septuaginta legimus, \'memoriae desiderii\'.

[78.15.4]
-ex quibus omnibus nos docemur, qui sapientiam dimisimus saecularem et Aegyptias ollas contempsimus, non debere murmurare contra caelestem scripturarum panem nec iurulentias Aegyptiorum, qui sunt magnarum carnium, sed simplicem mannae cibum quae- . rere; alioquin, si rursus eas uoluerimus appetere, uorabimus usque ad nausiam et statim domini igne torquebimur desideriumque nostrum uertetur in tumulos, ut simus sepulchra dealbata, quae foris parent hominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia.

[78.16.1–2]
Et profecti de sepulchris concupiscentiae castra metati sunt in Aseroth.

Quarta decima mansio in solitudine Pharan, quae in \'atria\' uertitur. in hac Aaron et Maria propter Aethiopissam contra Moysen murmurant et in typum zeli aduersus ecclesiam de gentibus congregatam populus Iudaeorum leprae sorde perfunditur nec redit ad tabernaculum et pristinam recipit sanitatem, donec statutum plenitudinis gentium tempus inpleat.

et hoc, prudens lector, adtende, quod post consummatam in duodecimo numero uirtutem, quia superbiit Israhel et in sepulchris concupiscentiae carnes Aegyptias desiderauit, rursum iacit aliud fundamentum et atria, id est uestibula; uirtutis ingreditur ostendens nobis et eos, qui stant, posse cadere et, qui ceciderant, resurgere. positus est Iesus in ruinam et resurrectionem multorum et ipse loquitur per prophetam: numquid, qui cadit, non resurget?

[78.17.1–2]
Et profecti de Aseroth castra metati sunt in Rethma; pro quo supra in hoc eodem libro legimus: postquam profectus est populus de Aseroth, castra metati sunt in solitudine Pharan.

Haec est autem quinta decima mansio. et notandum, quod reliquae mansiones decem et octo, quarum nunc breuiter catalogus describitur, a Rethma usque ad Asion-Gaber, id est usque ad tricesimam secundam mansionem, sub Pharan solitudinis nomine contineantur. in quibus uniuersa, quae scripta sunt, diuersis temporibus gesta sentimus; quae quia non sunt per mansiones singulas distributa, i a nobis quoque in commune dicentur, ut postea ueniamus ad reliqua. J

[78.17.3–4]
Rethma transfertur \'sonitus\' aut \'iuniperus\', quamquam plerique I \'arceuthon\' apud Graecos aliud genus arboris significare contendant. iuniperum autem et primus graduum psalmus iuxta ueritatem Hebraicam sonat, ubi scriptum est: quid detur tibi aut quid adponatur tibi ad linguam dolosam? et propheta respondit: sagittae potentis acutae cum carbonibusiuniperorum;pro quo apud nos legitur: desolatoriis.

ferunt autem lignum hocignem multo tempore conseruare, ita ut, si pruna ex eius cinere fuerit operta, usque ad annum perueniat. ex quo discimus post sepulchra concupiscentiae et uestibula transire nos ad lignum, quod multo tempore calorem tenet, ut simus feruentes spiritu et claro sonitu atque in altum exaltata uoce euangelium domini praedicemus.

[78.17.5]
ab hac itaque mansione usque ad tricesimam secundam istius modi continentur historiae: duodecim exploratores mittuntur ad terram sanctam; botrus refertur in ligno et Christi breuiter passio demonstratur; murmurat populus Iudaeorum gigantum impetum reformidans; pugnat contra Amalec et Chananaeum nolente deo et uictus intellegit, quae debeat in terra sancta exercere sacrificia; Dathan et Abiron et filii Core consurgunt contra Moysen et Aaron et terrae uoragine gluttiuntur; inter mortuos et uiuentes pontifex medius turibulo armatus ingreditur et currens ira dei sacerdotis uoce prohibetur; uirga Aaron et florem profert et folia et in aeternam memoriam uirens siccitas conseruatur; necdum templum et iam aeditui, necdum sacerdotes et leuitae obtulere sacrificia et partes eorum mysticus sermo describit; uitula rufa in holocausto concrematur et cinis eius\' piacularis aspersio est. quorum omnium figurae proprios libros flagitant et melius reor tacere quam pauca dicere.

[78.18.1]
Et profecti deRethma castra metati sunt in Remmon Phares.

Sexta decima mansio, quae interpretatur Graeco sermone goiag diaA-OJtrj, Latine \'mali Punici diuisio\', quod alii malum granatum uocant. cuius arboris fructus in scripturis dupliciter accipitur: aut in ecclesiae gremio, quae omnem turbam credentium suo cortice tegit, aut in uarietate consonantiaque uirtutum iuxta illud, quod scriptum est:multitudinis autem credentium erat cor et animauna; sicque diuisi sunt singuli gradus, ut omnes eadem conpage teneantur.

[78.19.1–2]
Et profecti de Remmon Phares castra metati sunt in Lebna.

Septima decima mansio, quam in \'lateres\' possumus uertere, licet quidam Lebona transferentes male \'candorem\' interpretati sunt.

legimus Aegyptios lateres in Exodo, quos populus faciens ingemuit, legimus in Malachia, pro quibus Idumaea destructis politos lapides reponere nititur, et laterem in Ezechiel, in quo obsessae Hierusalem pictura describitur. ex quibus discimus in itinere istius uitae et de alio in aliud transitu nunc nos crescere, nunc decrescere et post ordinem ecclesiasticum saepe ad laterum opera transmigrare.

[78.20.1–2]
Et profecti de Lebna castra metati sunt in Ressa. Octaua decima mansio in \'frenos\' uertitur. si enim post pr ofectum rursum ad luti opera descendimus, infrenandi sumus et cursus uagi atque praecipites scripturarum retinaculis dirigendi.

hoc uerbum, quantum memoria suggerit, nusquam alibi in scripturis sanctis apud Hebraeos inuenisse me noui absque libro apocrypho, qui a Graecis Xsjztr), id est parua, Genesis appellatur; ibi in aedificatione turris pro stadio ponitur, in quo exercentur pugiles et athletae et cursorum uelocitas conprobatur. dicit et psalmista: in- freno et camo maxillas eorum constringe, qui non adpropinquant ad te, et apostolus: nescitis, quoniam, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit brauium? sic currite, ut conprehendatis.

[78.21.1–78.22.1]
Et profecti de Ressa castra metati sunt in Caaltha. Nona decima mansio interpretatur \'ecclesia\'. uagi currentium gressus frenis ad ecclesiam retrahuntur et fores, quas ante reliquerant, rursum intrare festinant.

Et profecti de Caaltha castra metati sunt in monte Sapher..

Vicesima mansio interpretatur \'pulchritudo\' et in monte decoris est constituta, de qua et quarti decimi psalmi principium sonat: domine, quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis requiescet in monte sancto tuo?

[78.22.2]
uide, quid prosint frena: a uitiis nos retrahunt, introducunt ad uirtutum choros et in Christo, monte pulcherrimo, habitare faciunt. iste iuxta Danihel lapis excisus de monte sine manibus creuit in montem magnum et inpleuit omnem terram; iste iuxta Ezechiel uulnerauit principem Tyri; ad is turn in Esaia et Michea populi confluunt dicentes: uenite, ascendamus in montem domini et ad domum dei Iacob; et adnuntiabit nobis uias suas et ambulabimus in se-mitis eius.

[78.23.1–78.24.1]
Et profecti de monte Sapher castra metati sunt in Arada.

Vicesima prima mansio uertitur in \'miraculum\'. quam pulcher ordo profectuum, quam egregia textura credentium! post opus lateris infrenamur, post frenos in ecclesiam introducimur, post habitationem ecclesiae ad Christum montem ascendimus, in quo positi stupemus atque miramur, ut noster in laudibus eius sermo superetur inuenientium in eo, quae nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascenderunt.

Et profecti de Arada castra metati sunt in Maceloth. Vicesima secunda mansio in \'coetus\' uertitur. in hac enim consistit multitudo credentium, ecclesia primitiuorum, uirtutum omnium. consonantia. tunc uere possumus dicere: ecce quam bonum et quam iocundum habitare fratres in unum! et: dominus habitare facit unius moris in domo.

[78.25.1–2]
Et profecti de Maceloth castra metati sunt in Thaath. Vicesima tertia mansio potest et \'subter\' intellegi, sed melius \'pauorem\' interpretabimur. uenisti ad ecclesiam, ascendisti ad montem pulcherrimum, stupore et miraculo Christi magnitudinem confiteris, . uides ibi multos uirtutis tuae socios: noli altum sapere, sed time. dominus enim superbis resistit, humilibus autem dat gratiam et, qui se exaltat, uideat, ne cadat. potentes potenter tormenta patientur.

timor uirtutum custos est, securitas ad lapsum facilis. unde et in quodam psalmo, postquam propheta dixerat: dominus regit me et nihil mihi deerit; in loco pascuae ibi me conlocauit, iungit timorem, qui custos est beatitudinis, et infert: uirga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. et est sensus: dum tormenta formido, seruaui gratiam, quam acceperam.

[78.26.1–2]
Et profecti de Thaath castra metati sunt in Thare. Vicesima quarta mansio, quam nonnulli uertunt in \'malitiam\' uel in \'pasturam\', nec errarent, si per ain litteram scriberetur; nunc uero, cum adspiratio duplex in extrema sit syllaba, erroris causa manifesta est.

hoc eodem uocabulo et isdem litteris scriptum inuenio patrem Abraham, qui in supra dicto apocrypho Geneseos uolumine abactis coruis, qui hominum frumenta uastabant, abactoris uel depulsoris sortitus est nomen. itaque et nos imitemur Thare et uolucres caeli, quae iuxta uiam satum triticum deuorare festinant, solliciti prohibeamus.

[78.26.3–78.27.1]
nam et Abraham patriarches in typo Israhelis hostiarum diuisit membra sacrificiaque a uolucribus non sinit deuorari; et contemptorem oculum effodiunt corui de conuallibus; uerusque Moyses et Helias ducit Aethiopissam et a coruis pascitur. si habueris pauorem, sollicitus eris; si sollicitus fueris, leo in caulas ouium tuarum introire non poterit. quod uel ad praepositos ecclesiarum uel ad custodiam refer animae tuae, ad quam diabolus per diuersa uitiorum foramina ingredi nititur.

Et profecti de Thare castra metati sunt in Methca. Vicesima quinta mansio uertitur in \'dulcedinem\'. ascendisti in excelsum, admiratus es uirtutum choros, timuisti ruinam, abegisti insidiatores: dulcis te protinus fructus laboris insequitur et in morem litterarum radicum amaritudinem pomorum suauitas conpensabit et dices: quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo!

[78.27.2–78.28.1]
sponsumque tibi audies concinentem: mel distillant labia tua, soror mea sponsa. quid enim suauius disciplina? quid eruditione melius ? quid dulcius domino? gustate et uidete, quoniam suauis est dominus. unde et Sampson, qui abegerat a fructibus suis aues et uulpes, quaeexterminantuineas, conliga uerat leonemque interfecerat rugientem, fauum inuenit in ore mortui.

Et profecti de Methca castra metati sunt in Asmona. Vicesima sexta mansio in lingua nostra\'festinationem\' sonat iuxta illud, quod in psalmo scribitur: uenient legati ex Aegypto. pro legatis in Hebraeo \'festinantes\' legimus, ut, postquam dulces fructus laboris messuerimus, non simus quiete contenti et otio et rursum ad ulteriora properantes obliuiscamur praeteritorum et in futura nos extendamus.

[78.29.1–2]
Et profecti de Asmona castra metati sunt in Museroth.

Vicesima septima mansio \'uincula\' siue \'disciplinas\' sonat, ut festino gradu pergamus ad magistros et eorum teramus limina et praecepta uirtutum ac mysteria scripturarum uincula putemus aeterna iuxta illud, quod in Esaia dicitur: et Sabaim, uiri sublimes, ad te transibunt et tui erunt; post te ambulabunt uincti manicis et:Paulus, uinctus Iesu Christi.

duplicia sunt in scripturis uincula, quae quamdiu rupit Sampson, uicit inimicos. et in Ecclesiaste de meretrice legimus: u i nculum in manibus eius et ex persona domini dicentis: disrumpamus uincula eorum et proiciamus a nobis iugum ipsorum et alibi: laqueus contritus est et nos liberati sumus. Christi autem uincula uoluntaria sunt et uertuntur in amplexus. quicumque his fuerit conligatus, dicet: sinistra eius sub capite meo et dextera eius complectetur me.

[78.30.1]
Et profecti de Museroth castra metati sunt in Baneiacan.

Vicesima octaua mansio transfertur in \'filios necessitatis\' seu \'stridoris\'. si ab uno incipias numero et paulatim addens ad septimum usque peruenias, uicesimus octauus numerus efficitur. qui sunt isti filii necessitatis? psalmus ipse nos doceat: adferte domino, filii dei, adferte domino filios arietum. quae est tanta necessitas, quae nolentibus inponatur? cum diuinis scripturis fueris eruditus et leges earum ac testimonia uincula scieris ueritatis, contendes cum aduersariis, ligabis eos et uinctos duces in captiuitatem et de hostibus quondam atque captiuis liberos dei facies, ut repente dicas cum Sion: ego sterilis et non pariens, transmigrata et captiua, et istos quis enutriuit?

[78.30.2]
ego destituta et sola, et isti ubi erant? miraris Isaiam: eiusdem psalmi sacramenta cognosce: uox domini in uirtute, uox domini in magnificentia, uox domini confringentis cedros, ut, postquam aduersarios fregerit et concusserit desertos prius gentium populos, praeparentur cerui in montibus et sit dilectus sicut filius unicornium in temploque eius omnis dicat gloriam. porro, quoduertimus\'filiosstridoris\', ad illum sensum refer, quod timore supplicii et eius loci, ubi est fletus et stridor dentium, deserentes diaboli uincula Christo domino credentium turbae colla submittant.

[78.31.1–2]
Et profecti de Baneiacan castra metati sunt in monte Gadgad.

Vicesima nona mansio interpretatur \'nuntius\' siue \'expeditio et accinctio\'uelcerte-quod nos uerius arbitramur—xairaxom?, idest \'concisio\'. haud aliter possumus magistri discipulorum atque credentium eos facere filios necessitatis, nisi praeceptores eorum interfecerimus. crudeles simus in occisione eorum; non parcat manus nostra armum aut extremum auriculae de ore leonis extrahere.

maledictus, qui facit opus domini neglegenteret qui prohibet gladium suum a sanguine. unde et Dauid: in matutino, inquit, interficiebam omnes peccatores terrae. de nuntio autem et accinctione haec breuiter possumus dicere, quod filiis necessitatis grandes ad uirtutem stimulos suggeramus, cum eis nuntiauerimus praemia futurorum et accinctos inire bella docuerimus. horum trium quicquid magister fecerit, in monte consistit.

[78.32.1–78.33.1]
Et profecti de monte Gadgad castra metati sunt in Ietabatha.

Tricesima mansio \'bonitas\' interpretatur, ut, cum peruenerimus ad perfectum uirum, in sacerdotalem gradum et in aetatem plenitudinis Christi, in qua et Ezechiel erat iuxta fluuium Chobar, possimus cum Dauid in tricesimo psalmo canere: in te, domine, speraui, non confundar in aeternum. pastor enim bonus ponit animam suam pro ouibus suis.

Et profectide Ietabathacastraatisunt in Hebrona. Tricesima prima mansio interpretatur waQeXevoig, id est \'transitus\' siue \'transitio\'. ad hanc uenit uerus Hebraeus, id est TCEQVivrjg atque transitor, qui dicere potest: transiens uidebo uisionem hanc magnam, de quo et psalmista canit: et non dixerunt, qui praeteribant: benedictio domini super uos. praeterit. enim figura huius mundi et propterea sancti cupiunt ad meliora transire nec praesenti statu contenti ingemescunt cotidie: haec recordatus sum et effudi in me animam meam, quoniam transibo in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum dei. multum est, si de omnibus scripturis super uerbo transitionis uelim exempla congerere.

[78.34.1]
Et profecti de Hebrona castra metati sunt in Asion - Gaber.

Tricesima secunda mansio transfertur in \'ligna uiri\' siue\'dolationes hominis\', quod significantius Graece dicitur fyhaxiofioi dvdgog scribiturque per ain litteram, non, ut Graeci et Latini errant, per gimel. unde in solitudine multitudo lignorum, nisi quod seduli et diligentis magistri disciplina monstratur caedentis ligna informia et dolantis facientisque uasa diuersa, quae in domo magna necessaria sunt? possunt lignationes uiri saltuum et omnium arborum genera ac per hoc credentium multitudinem figurare dicente Dauid: inuenimus eam in campis siluae. hucusque solitudo Pharan decem et octo continet mansiones, quae descriptae in catalogo superiori itinere non ponuntur.

[78.35.1–2]
Et profecti de Asion - Gaber castra metati sunt in deserto Sin, haec est Cades.

Quaeritur, cur octaua mansio nunc tricesima tertia esse dicatur. - sed sciendum, quod prior per samech litteram scribitur interpretaturque \'rubus\' siue \'odium\', haec autem per sade et uertitur in \'mandatum\'. illudque, quod iungitur, Cades non, ut plerique aestimant, \'sancta\' dicitur, sed \'mutata\' siue \'translata\'.

legimus in Genesi iuxta Hebraicam ueritatem, ubi ludas meretricem putans Thamar dona transmittit et sequester munerum interrogat ubi est cadesa? hoc est \'scortum\', cuius habitus a ceteris feminis inmutatus est. in multis quoque locis hoc idem repperimus. sin autem \'sancta\' interpretatur, xata dvvicpnaoLV intellegendum, quomodo Parcae dicuntur ab eo, quod minime parcant, et bellum, quod nequaquam bellum sit, et lucus, quod minime luceat.

[78.35.3–4]
in hac mansione moritur Maria et sepelitur et propter aquas contradictionis Moyses et Aaron offendunt dominum et prohibentur transire Iordanen missisque nuntiis ad Edom transitus petitur nec inpetratur: quis timeret post tantos profectus murmur populi et offensam magistrorum et uiae transitus denegatos?

uidetur mihi in Maria prophetia mortua, in Moyse et Aaron legi et sacerdotio Iudaeorum finis inpositus, quod nec ipsi ad terram repromissionis transcendere ualeant nec credentem populum de solitudine huius mundi educere. et nota, quod post mortem prophetiae et aquas contradictionis Idumaeum carneum atque terrenum transire non possint et cum multis precibus et conatu uiam non inpetrent, sed egrediatur Edom aduersus eos in populo multo et in manu forti. interpretatio quoque nominis morti et offensae et negato transitui conuenit. ubi enim mandatum, ibi peccatum; ubi peccatum, ibi offensa; ubi offensa, ibi mors. haec est mansio, de qua psalmista canit: commouebit dominus desertum Cades.

[78.36.1–2]
Profectique de Cades castra metati sunt in Or monte, in extremo terrae Edom. ascenditque Aaron sacerdos in montem Or iuxta praeceptum domini et mortuus est ibi anno quadragesimo egressionis filiorum Israhel de terra Aegypti, mense quinto, prima die mensis. eratque Aaron centum uiginti trium annorum, quando mortuus est in monte Or. et audiuit Chananaeus rex Arad, qui habitabat ad Austrum in terra Chanaan, quod uenissent filii Israhel.

Tricesima quarta mansio est, quam plerique interpretantur \'lumen\', nec errarent, si per aleph litteram scriberetur; alii \'pellem\', et ipsi uerum dicerent, si esset ain positum; nonnulli \'foramen\', quod posset accipi, si heth haberet elementum. cum autem legatur per he, magis \'mons\' intellegitur et legi potest: ascendit Aaron sacerdos in montis montem, id est in uerticem eius.

[78.36.3]
ex quo animaduertimus non in monte simpliciter, sed in monte montis pontificem mortuum, ut dignus locus meritis illius monstraretur. moritur autem eo anno, quo nouus populus repromissionis terram intraturus erat, in extremis finibus terrae Idumaeorum. et quamquam in monte sacerdotium Eleazaro filio dereliquerit lexque eos, qui eam inpleuerint, perducat ad summum, tamen ipsa sublimitas non est trans fluenta Iordanis, sed in extremis terrenorum operum finibus. et plangit eum populus triginta diebus.

[78.36.4]
Aaron plangitur, Iesus non plangitur. in lege descensus ad inferos, in euangelio ad paradisum transmigratio. audit quoque Chananaeus, quod uenisset Israhel, et in loco exploratorum, ubi quondam offendisse populum nouerant, ineunt proelium et captiuum ducunt Israhel. rursumque in eodem loco pugnatur: ex uoto uictor uincitur, uicti superant appellaturque nomen Horma, id est anathema. eadem dicere mihi non est pigrum, legentibus necessarium, quod semper humanus status in huius saeculi uia fluctuet et alius in ualle, alius in campis, alius moriatur in monte, nec in monte simpliciter, sed in montis monte, id est in excelso uertice. cumque nos dei auxilio destitutos hostis inuaserit duxeritque captiuos, non desperemus salutem, sed iterum armemur ad proelium. potest fieri, ut uincamus, ubi uicti sumus, et in eodem loco triumphemus, in quo fuimus ante captiui.

[78.37.1–2]
Et profecti de monte Or castra metati sunt in Selmona. profectique de Selmona uenerunt in Phinon.

.Hae duae mansiones, tricesima quinta et tricesima sexta, in ordine historiae non inueniuntur, sed scriptum est pro eis: egressi de monte Or per uiam Maris Rubri, ut circumirent terram Edom. ex quo ostenditur in finibus atque circuitu terrae Edom eas positas.

nec secundum morem legitur: profecti de monteOr castra metati sunt in Selmona siue in Phinon, sed post ambitum terrae Idumaeorum uenit ad extremum et ait: profecti filii Israhel castra metati sunt in Oboth. nec dixit: \'profecti sunt de illo et illo loco\', quia duas mansiones silentio praetermiserat, quas cum in supputatione tacuerit, reddidit in summa. prima mansio Selmona interpretatur \'imaguncula\', secunda Phinon diminutiue \'os\' — ab ore, non ab osse, intellege - in his Aaron mortuo murmurant contra dominum et Moysen, manna fastidiunt, a serpentibus uulnerantur et in typum saluatoris, qui uerum antiquumque serpentem in patibulo triumphauit, diaboli uenena superantur.

[78.37.3–78.38.1]
unde et imaguncula uerae expressaeque imaginis filii dei passionem eius intuens conseruatur et, quod corde credit, ore pronuntiat legens illud apostoli: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. simulque nota, quod utraque mansio ὑποκοριστικῶς appelletur, quia ex parte uidemus et ex parte prophetamus et nunc per speculum uidemus in aenigmate.

Et profecti de Phinon castra metati sunt in Oboth. Tricesima septima mansio uertitur in \'magos\' siue \'pythones\' uel secundum uerba Heliu \'lagoenas grandes\', quae cum musto plenae fuerint, absque spiramine ilico disrumpuntur. pugnauerunt magi contra Moysen et Aaron et a muliere, quae erat in Endor et habebat iuxta septuaginta interpretes spiritum pythonem, iuxta Hebraeos magum, regi Israhelis inluditur.

[78.38.2–3]
multae sunt praestigiae et innumerabiles laquei, quibus animae capiuntur humanae; sed nos dicamus. in domino confidentes: laqueus contritus est et nos liberati sumus et: si ambulauero in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. cadent a latere nostro mille et decem milia a dextris nostris: non timebimus ab incursu et daemonio meridiano, sed obturabimus aures nostras, ne audiamus uoces incantantium, et sirenarum carmina neglegemus.

post imaginem dei, quae in cordis ratione monstratur, et confessionem fidei, quae ore profertur, consurgunt serpentes et artes maleficae ad bella nos prouocant. sed nos, qui habemus pretiosissimum thesaurum in uasis fictilibus, quae frangi possunt, ita ut de quodam uix testa remanserit, in qua hauriri possit aquae pusillum, omni custodia circumdemus cor nostrum.

[78.39.1–2]
Et Et profecti de Oboth castra metati sunt in Hieabarim in finibus Moab.

Tricesima octaua mansio \'aceruos lapidum transeuntium\' sonat. sunt sancti lapides, qui uoluuntur super terram, leues, politi et rotunditate sua rotarum cursibus similes. sunt et alii, quos propheta iubet tolli de uia, ne ambulantium in eos offendant pedes. qui sunt isti ambulantes? utique uiatores et praetereuntes, qui per istud saeculum ad alias mansiones transire festinant.

quod autem dicitur: in finibus Moab et supra scriptum est: in solitudine, quae respicit Moab contra solis ortum, ostendit iuxta litteram, quod huc usque in finibus terrae Idumaeorum fuerint et nunc ueniant ad terminos Moab de alia prouincia ad aliam transeuntes. non enim semper uni uirtuti danda est opera, sed, sicut scriptum est: ibunt de uirtute in uirtutem, de alia transeundum est ad aliam, quia haerent sibi et ita inter se nexae sunt, ut, qui una caruerit, omnibus careat. et tamen transire de alia ad aliam eorum est proprie, qui solis iustitiae ortum considerant.

[78.40.1]
Et profecti de Hieabarim-siue, ut in secundo loco apud Hebraeos habetur, Hihim-castra metati sunt in Dibon - Gad.

Tricesima nona mansio interpretatur \'fortiter intellecta temptatio\'. pro hac in ordine historiae aliter scriptum repperi. postquam enim castra metati sunt in Hieabarim in finibus Moab contra ortum solis, legitur: inde profecti sunt et deuerterunt ad torrentem Zared. et de hoc loco proficiscentes castra metati sunt trans Arnon, quae est in solitudine finium Amorraei, eo quod Arnon in terminis sitMoabitarum et Amorraeorum.

[78.40.2]
et post haec uenerunt ad puteum, ubi cecinit Israhel carmen hoc: ascende, putee, quem foderunt principes et a peruerunt duces populorum in datore legum et in baculo eius. et de solitudine in Matthana et de Matthana ad torrentes dei et de torrentibus dei ad excelsa et de excelsis ad uallem, quae est in regione Moab, in uertice Phasga, qui prospicit contra desertum. haec loca in finibus Amorraeorum quidam interpretantes putant non mansiones esse, sed transitus, nec praeiudicare debere catalogo mansionum extraordinariam expositionem.

[78.40.3–4]
alii autem spiritalibus spiritalia conparantes nolunt regiones significari, sed per locorum nomina. uirtutum profectus esse, quod post magos et congregationem lapidum frequenter ueniamus ad torrentes Zared, quod interpretatur \'aliena descensio\', et in descensione positi transeamus ad Arnon, quod \'maledictionem\' sonat, quae est posita in finibus Amorraeorum, qui uel \'amari\' hostes sunt uel multa \'locuntur\'inflati.

sin autem transierimus terminos Moab, qui de incestu generatus est et recessit a uero patre, statim nobis occurrit puteus, quem nemo de plebe fodit, nullus ignobilis, sed principes et duces, qui iura dant populis. et canentes carmen in aquis putei et in dei muneribus gratulantes prophetant, quo transituri sint et ad quae peruenturi loca, quod scilicet de deserto ueniant in Matthana, quod interpretatur \'donum\', et de Matthana ad Nahalihel, quod dicitur ad \'torrentes dei\', et de Nahalihel ad Bamoth, quae interpretatur \'excelsa\' siue \'adueniens mors\', quando conformes efficimur mortis Christi, et de Bamoth occurrit nobis \'uallis humilitatis\', quae tamen in uertice posita est montis Phasga, qui interpretatur \'dolatus\', quod nihil habeat informe et rude, sed artificis sit politus manu, qui mons respiciat solitudinem, quae Hebraice dicitur Isimun.

[78.40.5]
quando enim fuerimus in uirtutum culmine constituti, tunc totius mundi ruinas et omnium peccatorum respicimus \'uastitatem\'. paene obliti sumus currente oratione dictare: Dibon - Gad interpretatur \'fortiter intellecta temptatio\'. post Dibon - Gad geritur bellum contra Seon, regem Amorraeorum, et Og, regem Basan, et discimus, quod, cum uenerimus ad summum et de fonte principum regumque biberimus, ascendentes ad montem Phasga non debeamus eleuari in superbiam, sed propositam nobis e contrario solitudinem nouerimus. ante contritionem enim eleuatur cor uiri et ante gloriam humiliatur.

[78.41.1–2]
Et profecti de Dibon - Gad castra metati sunt in Almon-Deblathaim.

Quadragesima mansio uertitur in \'contemptum palatharum\' siue \'obprobriorum\'. et per hanc discimus omnia dulcia et inlecebras uoluptatum in saeculo contemnendas nec inebriari nos debere uino, in quo est luxuria.

mel non offertur in sacrificiis dei et cera, quae dulcia continet, non lucet in tabernaculo, sed oleum purissimum, quod de oliuae profertur amaritudine. mel enim distillat a labiis mulieris meretricis; de quo puto iuxta mysticos intellectus gustasse Ionathan et sorte deprehensum uix populi precibus liberatum. quod autem obprobria contemnenda sint et, si falso obiciantur, beatitudinem pariant, saluator plenissime docet.

[78.42.1]
Et profecti de Almon - Deblathaim castra metati sunt in montibus Abarim contra faciem Nabo.

Quadragesima prima mansio uertitur in montes \'transeuntium\' et est contra faciem montis Nabo, ubi moritur et sepelitur Moyses terra repromissionis ante conspecta. Nabo interpretatur \'con-. clusio\', in qua finitur lex et non inuenitur eius memoria; porro gratia euangelii absque ullo fine tenditur. in omnem terram exiit sonus eius et in fines orbis terrae uerba illius.

[78.42.2–78.43.1]
simulque considera, quod habitatio transeuntium in montibus sita sit et adhuc profectu indigeat. post montes enim plurimos ad campestria Moab et Iordanis fluenta descendimus, qui interpretatur \'descensio\'. nihil enim, ut crebro diximus, tam periculosum est, quam gloriae cupiditas et iactantia et animus conscientia uirtutum tumens.

Et profecti de montibusAbarim castra metati sunt in cam pestribus Moab super Iordanen iuxta Hiericho ibique fixerunt tentoria a domo solitudinis usque ad Abel Sattim in planitie Moab.

In quadragesima secunda, quae et extrema mansio est, cursim, quae sint gesta, narremus. residens in ea populus a diuino Balaam, quem mercede conduxerat Balac, filius Sepphor, dei benedicitur iussione et maledictio mutatur in laudes.

[78.43.2–3]
audit uoces domini ex profano ore resonantes: orietur stella ex Iacob et , consurget homo de Israhel; et percutiet principes Moab et uastabit cunctos filios Seth et erit Edom hereditas eius. fornicatur cum filiabus Madian et Finees, filius Eleazar, zelatus zelum domini Zamri et scortum Madianitidem pugione transfigit; unde et accepit praemium in aeternam memoriam aluum uictimae. numeratur rursum populus, ut interfectis pessimis nouus dei populus censeatur.

interpellant quinque filiae Salphaad et iudicio domini hereditatem accipiunt inter fratres suos nec femineus a possessione dei sexus excluditur. Iesus Moysi in monte succedit et discit a lege, quae spiritaliter offerre debeat in ecclesia: primum quid per singulos dies, dein quid sabbato, quid in calendis, quid in calendis, quid in pentecoste, quid in neomenia mensis septimi, quid in ieiunio, eiusdem mensis die decimo, quid in scenopegia, quando figuntur tabernacula, quinto decimo die supradicti mensis.

[78.43.4]
uxorum et filiarumuotaabsque auctoritate patrum et uirorum cassa memorantur. bellum contra Madianitas et mors diuini Balaam et praedae diuisio et oblatio ex ea in tabernaculo dei. primus Ruben et Gad et dimidium tribus Manasse citra Iordanen in heremo possessionem accipiunt; plurima enim habebant iumenta et necdum ad id uenerant, ut possent habitare cum templo. docetur populus, ut in terra sancta idola destruat et nullus de priori habitatore seruetur. describitur olim cupita prouincia et duarum semis tribuum hereditas separatur. numerantur tribuum principes, qui terram sanctam debeant introire.

[78.43.5–6]
quadraginta duas urbes cum suburbanis suis usque ad mille passus per circuitum Leuitae accipiunt, tot numero, quot et istae sunt mansiones. et adduntur fugitiuorum sex aliae ciuitates, tres intra Iordanen et tres trans Iordanen, ut sint simul quadraginta octo; qui fugitiuorum suscipi, qui interfici debeant et usque ad mortem pontificis maximi reseruari.

succedit Deuteronomium, secunda lex, meditatorium euangelii: ibique breuiter discimus, quae inter Pharan et Thobel et Laban et Aseroth et loca aurea, abiecto Iuda infelicissimo, undecim diebus uia de Choreb, per uiam montis Seir usque ad Cades-Barne Moyses populo sit locutus et extremum canat canticum. in quo apertissime synagoga proicitur et ecclesia domino copulatur: inpinguatus est et incrassatus ac dilatatus et recalcitrauit dilectus et oblitus est dei saluatoris sui. et iterum: generatio pessima, filii ineruditi ipsi ad aemulationem me prouocauerunt in eo, qui non erat deus. inritauerunt me in sculptilibus suis; et ego zelare eos faciam nationes et contra gentem stultam inritabo eos.

[78.43.7–8]
benedicuntur filii Israhel et rursus in Simeone ludas miserandus excluditur. ascendit Moyses ad montem Nabo, in; uerticem Phasga, quiest contra Hiericho, etostendit ei dominus omnem terram Galaad usque Dan et Nepthalim et Ephraim et Manassen et uniuersam terram Iuda usque ad mare magnum contra austrum

et regionem campestrem Hierichuntis, ciuitatis palmarum, usque Segor. quis potest tanta nosse mysteria? quis in extremis legis et huius uitae finibus constitutus intellegit semper sibi esse pugnandum et tunc plenam uictoriam dari, si fuerit in campestribus, si in Abel Sattim, quod interpretatur \'luctus spinarum\', fleuerit antiqua peccata et spinas, quae suffocauerunt sementem uerbi dei et de quibus propheta dicit: uersatus sum in miseri a, dum mihi configitur spina, et tunc praeparatus deficiente manna sub duce Iesu Iordanen transeat et circumcisus cultro euangelii primum comedat de caelesti pane et occurrat ei princeps exercituum dei, ut uerum pascha nequaquam in Aegypto, sed in finibus terrae sanctae comedat?

[78.43.9]
o profundum diuitiarum et sapientiae et scientiae dei, quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae illius! quis sapiens et intelleget haec, intellegens et cognoscet ea? quia rectae uiae domini et iusti ambulabunt in eis, praeuaricatores autem corruent in illis.


LXXIX. AD SALVINAM

[79.1.1–2]
Vereor, ne officium putetur ambitio et, quod illius exemplo facimus, qui ait: discite a me, quia mitis sum et humilis corde, gloriae facere adpetitione dicamur et non uiduam adloqui et in angustia constitutam, sed aulae nos insinuare regali et sub occasione sermonis amicitias potentium quaerere. quod liquido non putabit, qui scierit esse praeceptum: personam pauperis non accipies in iudicio, ne sub praetextu misericordiae, quod iniustum est, iudicemus.

unumquemque enim nostrum non hominum, sed rerum pondere iudicandum est. nec diuiti obsunt opes, si bene utatur, nec pauperem egestas commendabiliorem facit, si inter sordes et inopiam peccata non caueat. utriusque nobis testimonium et Abraham, patriarcha et cotidiana exempla subpeditant; quorum alter in summis diuitiis amicus dei fuit, alii cotidie in sceleribus deprehensi poenas legibus soluunt.

[79.1.3–4]
adloquimur igitur-pauperem diuitemne, sciat ipsa, quae possidet; neque enim marsuppium eius discutimus, sed animae puritatem –, loquimur ad eam, cuius faciem ignoramus et uirtutes nouimus, quam nobis fama commendat, cuius uenerabiliorem pudicitiam adulescentia facit, quae mortem iuuenis mariti sic fleuit, ut exemplum coniugii dederit, sic tulit, ut eum profectum crederet, non amissum. orbitatis magnitudo religionis occasio fuit. Nebridium suum sic quaerit, ut in Christo praesentem nouerit.

cur ergo ad eam scribimus, quam ignoramus? triplex nimirum causa est: prima, qua pro officio sacerdotii omnes Christianos filiorum loco diligimus et profectus eorum nostra est gloria; altera, qua pater defuncti intima mihi necessitudine copulatus fuit; extrema, quae et ualidior, quod I filio meo Auito roganti negare nihil potui, qui crebris litteris inter- . pellatricem duri iudicis superans et multorum mihi, ad quos ante super eadem materia scripseram, exempla proponens ita suffudit pudorem negantis, ut plus considerarem, quid ille cuperet, quam quid me facere conueniret. 1

[79.2.1–2]
Alius forsitan laudet Nebridium, quod de sorore generatus Augustae et in materterae nutritus sinu inuictissimo principi ita carus fuit, ut ei coniugem nobilissimam quaereret et bellis ciuilibus Africam dissidentem hac uelut obside sibi fidam redderet. mihi a principio statim illud est praedicandum, quod quasi uicinae mortis praescius inter fulgorem palatii et honorum culmina, quae aetatem anteibant, sic uixit, ut se ad Christum crederet profecturum.

sacra narrat historia Cornelium, centurionem cohortis Italicae, in tantum acceptum deo, ut angelum ad eum mitteret et omne mysterium, quo Petrus de circumcisionis angustiis transferebatur ad praeputii latitudinem, ad illius merita pertineret, qui primus ab apostolo baptizatus salutem gentium dedicauit. scriptumque est de eo: erat uir quidam in Caesarea nomine Cornelius, centurio cohortis, quae dicitur Italica, religiosus et timens deum cum omni domo sua, faciens elemosynas multas plebi et orans deum semper.

[79.2.3–4]
quidquid de illo dicitur, hoc nomine commutato in Nebridio meo uindico. sic religiosus fuit et amator pudicitiae, ut uirgo sortiretur uxorem; sic timens deum cum uniuersa domo sua, ut oblitus dignitatis omne consortium cum monachis haberet et clericis tantasque elemosynas faceret in populis, ut fores eius pauperum atque debilium obsiderent examina; certe sic semper orans deum, ut illi, quod optimum esset, eueniret.

raptus est, ne malitia inmutaret mentem eius, quia placita deo erat anima illius. unde et ego possum uere super eo abuti apostoli uoce dicentis: in ueritate cognoui, quoniam non est personarum acceptor . deus, sed in omni proposito, qui timet deum et operatur iustitiam, acceptus est illi. nihil nocuit militanti paludamentum et balteus et apparitorum cateruae, quia sub habitu alterius alteri militabat, sicut e contrario nihil prodest aliis uile palliolum, furua tunica, corporis inluuies et simulata paupertas, si nominis dignitatem operibus destruant.

[79.2.5]
legimus et in euangelio de alio centurione domini testimonium: nec in Israhel tantem fidem inueni. et ut ad superiora redeamus, Ioseph, qui et in egestate et in diuitiis dedit experimenta uirtutum, qui seruus et dominus docuit animae libertatem, nonne post Pharaonem regis ornatus insignibus sic deo carus fuit, ut super omnes patriarchas duarum tribuum pater fieret? Danihel et tres pueri sic praeerant Babyloniae operibus et erant inter principes ciuitatis, ut habitu Nabuchodonosor deo mente seruirent. Mardocheus et Hester inter purpuram, sericum et gemmas superbiam humilitate uicerunt tantique fuere meriti, ut captiui uictoribus imperarent.

[79.3.1]
Haec illo tendit oratio, ut ostendam iuuenem meum coniunctionem regalis sanguinis et affluentiam diuitiarum atque insignia potestatis materiam habuisse uirtutum dicente Ecclesiaste: sicut protegit sapientia, sic protegit et pecunia. nec statim illud huic testimonio putemus aduersum: amen dico uobis: difficile diues intrabit in regna caelorum. et rursum dico uobis: facilius est camelum per foramen acus transire quam diuitem intrare in regnum dei. alioquin Zacheus publicanus, quem ditissimum scriptura commemorat, contra hanc sententiam saluatus uidebitur.

[79.3.2]
sed quomodo, quod apud homines inpossibile est, apud deum possibile fiat, apostoli consilium docet scribentis ad Timotheum: diuitibus huius saeculi praecipe non superbire nec sperare in incerto diuitiarum, sed in deo uiuo, qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum. benefaciant, diuites sint in operibus bo nis, facile tribuant; communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. didicimus, quomodo camelus introire possit in foramen acus, quomodo animal tortuosum deposito pondere sarcinarum adsumat sibi pennas columbae, ut requiescat in ramis arboris, quae de sinapis semente succreuit.

[79.3.3–79.4.1]
legimus in Esaia camelos Madian et Gephan et Saba aurum et thus ad urbem domini deportantes; in typo horum camelorum Ismahelitae negotiatores stacten et thymiama et resinam, quae nascitur in Galaad et cutem uulneribus obducit, Aegyptiis deferunt tantaeque felicitatis sunt, ut emant et uendant Ioseph et mercimonium eorum salus mundi sit. docet et Aesopi fabula plenum muris uentrem per angustum foramen egredi non ualere.

Ergo Nebridius meus cotidie illud reuoluens: qui uolunt diuites fieri, incidunt in temptationem et in laqueum diaboli et desideria multa, quidquid et imperatoris largitio et honoris infulae sibi dederant, in usus pauperum conferebat. nouerat enim a domino esse praeceptum: si uis perfectus esse, uade, uende omnia, quae habes, et da pa u peri bus et ueni, seq uere me. et quia hanc sententiam inplere non poterat habens uxorem et paruulos liberos et multam familiam, faciebat sibi amicos de iniquo mammona, qui se reciperent in aeterna tabernacula.

[79.4.2–3]
nec semel abiciebat sarcinam, quod fecerunt-apostoli patrem et rete et nauiculam relinquentes, sed ex aequalitate aliorum inopiae suam abundantiam communicabat, ut postea illorum diuitiae huius indigentiam sustentarent. scit ipsa, cui libellus hic scribitur, me non nota, sed audita narrare nec ex aliquo in me beneficio scriptorum more Graecorum gratiam linguae reddere. procul a Christianis ista suspicio.

habentes uictum et uestitum his contenti sumus. ubi uile holusculum et cibarius panis et cibus potusque moderatus, ibi diuitiae superuacuae, ibi nulla adulatio, quae uel praecipue fructum respicit. ex quo colligitur fidele esse testimonium, quod causas non habet mentiendi.

[79.5.1]
Ac ne quis me putet solas in Nebridio praedicare elemosynas, quamquam et has exercuisse sit magnum, de quibus dicitur: sicut aqua extinguit ignem, ita lemosyna peccatum, ad uirtutes eius ceteras ueniam, quas singulas in paucis hominibus deprehendimus. quis fornacem regis Babylonis sine adustione ingressus est? cuius adulescentis Aegyptia domina pallium non tenuit? quae uxor eunuchi nullos creat liberos uoluptate transacta? quem hominum disputatio illa non terreat: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis?

[79.5.2]
mirum dictu est: nutritus in palatio, contubernalis et condiscipulus Augustorum, quorum mensae ministrat orbis et terrae ac maria seruiunt, inter rerum omnium abundantiam, in primo aetatis flore tantae uerecundiae fuit, ut uirginalem pudorem uinceret et ne leuem quidem in se obsceni rumoris fabulam daret. deinde purpuratorum propinquus, socius, consobrinus isdemque cum ambobus studiis eruditus-quae res etiam externorum mentes sibi conciliat-non est inflatus in superbiam, non ceteros homines adducta fronte contempsit, sed cunctis amabilis ipsos principes amabat ut fratres, uenerabatur ut dominos et in illorum salute suam -salutem positam fatebatur. ministros autem eorum et uniuersum ordinem palatii, .quo regalis frequentatur ambitio, sic sibi caritate sociarat, ut, qui merito inferiores erant, officiis se pares arbitrarentur. difficile factu est gloriam uirtute superare et ab his diligi, quos praecedas. quae uidua non huius auxilio sustentata est? qui pupillus non in eo repperit patrem? totius orientis episcopi ad hunc miserorum preces et laborantium desideria conferebant. quidquid ab imperatore poscebat, elemosyna in pauperes, pretium captiuorum, misericordia in adflictos erat. unde et ipsi principes libenter praestabant, quod sciebant non uni, sed pluribus indulgeri.

[79.6.1–2]
Quid ultra differimus? omnis caro fenum et omnis gloria eius quasi flos feni. reuersa est terra in terram suam: dormiuit in domino et adpositus est ad patres suos plenus dierum et luminis et nutritus in senectute bona — cani enim hominis sunt sapientia — et in breui aetate tempora multa conpleuit. tenemus pro illo dulcissimos liberos;

uxor heres pudicitiae pretium est; Nebridius pusio patrem quaerentibus exhibet: sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat. scintilla uigoris paterni lucet in filio et similitudo morum per speculum carnis erumpens: ingentes animos angusto in pectore uersat. iungitur ei germana, rosarum et liliorum calathus, eboris ostrique commercium. sic refert in ore patrem, ut ad uenustatem propensior sit; sic matrem mixta pingit similitudine, ut in uno corpore utrumque cognoscas; ita suauis est et mellitula, ut honos sit omnium propinquorum. hanc tenere non dedignatur Augustus, hanc fouere in sinu regina laetatur. certatim ad se omnes rapiunt: pendet ex collo, haeret in brachiis singulorum. garrula atque balbutiens linguae offensione fit dulcior.

[79.7.1–2]
Habes igitur, Saluina, quos nutrias, in quibus uirum absentem tenere te credas. ecce hereditas domini filii, merces fructus uentris. pro uno homine duos filios recepisti, auctus est numerus caritatis. quidquid debebas marito, redde filiis; amore praesentium absentis desiderium tempera. non est parui apud deum bene filios educare.

audi apostolum commonentem: uidua eligatur non minus annorum sexaginta, quae fuit unius uiri uxor, in bonis operibus habens testimonium, si filios educauit, si hospitalis fuit, si sanctorum pedes lauit, si adflictis abundanter praebuit, si omne opus bonum subsecuta est. didicisti catalogum uirtutum tuarum, quid debeas nomini tuo, quibus meritis secundum pudicitiae gradum possideas.

[79.7.3]
nec te moueat, quod sexagenaria eligatur uidua, et putes adulescentulas ab apostolo reprobari et eligi ab eo, qui discipulo dixerat: nemo adulescentiam tuam contemnat, non continentiam, sed aetatem. alioquin omnes, quae ante sexaginta annos uiduatae sunt, hac lege accipient maritos. sed quia rudem Christi instituebat ecclesiam et omni ordini prouidebat praecipueque pauperibus, quorum ei cura cum Barnaba fuerat demandata, illas uult ecclesiae opibus sustentari, quae propriis manibus non queant laborare, quae uere uiduae sunt, quas et aetas probauit et uita.

[79.7.4–5]
Heli sacerdos offendit deum ob uitia liberorum: ergo e contrario placatur deus uirtutibus eorum, si permanserint in fide et caritate et sanctitate cum pudicitia. o Timothee, te ipsum castum custodi. absit, ut sinistrum quippiam mihi de te suspicari liceat, sed ex abundanti lubricam aetatem monuisse pietatis est. quae dicturus sum, non tibi, sed puellaribus annis dicta intellege. uidua, quae in deliciis est, uiuens mortua est.

hoc uas electionis loquitur et de illo profertur thesauro, qui confidenter aiebat: an experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur Christus? hoc ille pronuntiat, qui libere sub persona sua fragilitatem humani corporis fatebatur: non enim, quod uolo bonum, hoc operor, sed, quod nolo malum, et: propterea subicio et redigo in seruitutem corpus meum, ne aliis praedicans ipse reprobus inueniar. si ille timet, quis nostrum potest esse securus? si Dauid, amicus domini, et Salomon, amabilis eius, uicti sunt quasi homines, ut et ruinae nobis ad cautionem et paenitudinis ad salutem exempla, praeberent, quis in lubrica uia lapsum non metuat?

[79.7.6]
procul sint a conuiuiis tuis Phasides aues, crassae turtures, attagen Ionicus et omnes aues, quibus amplissima patrimonia auolant, nec ideo te carnibus uesci non putes, si suum, leporum atque ceruorum et quadrupedum animantium esculentias reprobes. non enim haec pedum numero, sed suauitate gustus iudicantur. scimus ab apostolo dictum: omnis creatura dei bona et nihil reiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur. sed idem loquitur: bonum est uinum non bibere et carnem non manducare et in alio loco: uinum, in quo est luxuria.

[79.7.7]
omnis creatura dei bona est. audiant haec mulieres, quae sollicitae sunt, quomodo placeant uiris. comedant carnes, quae carnibus seruiunt, quarum feruor despumat in coitum, quae ligatae maritis generationi ac liberis dant operam. quarum uteri portant fetus, earum et intestina carnibus inpleantur. tu uero, quae in tumulo mariti sepelisti omnes pariter uoluptates, quae litam purpurisso et cerussa faciem super feretrum eius lacrimis diluisti, quae pullam tunicam nigrosque calceolos candidae uestis et aurati socci depositione sumpsisti, nihil habes necesse aliud nisi perseuerare. ieiunium, pallor et sordes gemmae tuae sint, plumarum mollities iuuenalia membra non foueant, balnearum calor nouum adulescentiae sanguinem non incendat.

[79.7.8–79.8.1]
audi, quid ex persona uiduae continentis ethnicus poeta decantet: ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores abstulit; ille habeat secum seruetque sepulchro. si tanti uilissimum uitrum, quanti pretiosissimum margaritum? si communi lege naturae damnat omnes gentilis uidua uoluptates, quid expectandum est a uidua Christiana, quae pudicitiam suam non solum ei debet, qui defunctus est, sed ei, cum quo regnatura est?

Qu aeso te, ne generalia monita et conueniens puellari sermo personae suspicionem tibi iniuriae moueant et arbitreris me obiurgantis animo scribere, non timentis, cuius uotum est te nescire, quae metuo. tenera res in feminis fama pudicitiae est et quasi flos pulcherrimus cito ad leuem marcescit auram leuique flatu corrumpitur, maxime ubi et aetas consentit ad uitium et maritalis deest auctoritas, cuius umbra tutamen uxoris est. quid facit uidua inter familiae multitudinem, inter. ministrorum greges? quos nolo. contemnat ut famulos, sed ut uiros erubescat.

[79.8.2]
certe, si ambitiosae domus haec officia flagitant, praeficiat his senem honestis moribus, cuius honor dominae dignitas sit. scio multas clausis ad publicum foribus non caruisse infamia seruulorum, quos suspectos faciebat aut cultus inmodicus aut crassi corporis nitor aut aetas apta libidini aut ex conscientia amoris occulti securus animi tumor, qui etiam bene dissimulatus frequenter erumpit in publicum et conseruos quasi seruos despicit. hoc ex abundanti dictum sit, ut omni diligentia custodias cor tuum et caueas, quidquid de te fingi potest.

[79.9.1–2]
Non ambulet iuxta te calamistratus procurator, non histrio fractus in feminam, non cantoris diaboli uenenata dulcedo, non iuuenis uulsus et nitidus. nihil artium scenicarum, nihil tibi in, obsequiis molle iungatur. habeto tecum uiduarum et uirginum choros, habeto tui sexus solacia; ex ancillarum quoque moribus dominae iudicantur. certe, cum tecum sancta sit mater et lateri tuo amita haereat uirgo perpetua, non debes periculose externorum consortia quaerere de tuorum societate secura.

semper in manibus tuis diuina sit lectio et tam crebrae orationes, ut omnes cogitationum sagittae, quibus adulescentia percuti solet, huiusce modi clipeo repellantur. difficile est, quin potius inpossibile, perturbationum initiis carere quempiam, quas significantius Graeci jzoojtadeiag uocant, nos, ut uerbum uertamus e uerbo, antepassiones possumus dicere, eo quod incentiua uitiorum omnium titillent animos et quasi in meditullio nostrum iudicium sit uel abicere cogitata uelrecipere.

[79.9.3–4]
unde et naturarum dominus in euangelio loquebatur: de corde exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae. ex quo perspicuum est-iuxta alterius libri testimonium-procliuius esse cor hominis a pueritia ad malum et inter opera carnis et spiritus, quae apostolus Paulus enumerat, mediam animam fluctuare nunc haec, nunc illa capientem.

nam uitiis nemo sine nascitur; optimus ille est,
qui minimis urguetur,
uelut si
egregio inspersos reprehendas corpore naeuos
. hoc est, quod aliis uerbis os prophetae significat: turbatus sum et non sum locutus et in eodem uolumine: irascimini et nolite peccare et illud Archytae Tarentini ad uilicum neglegentem: \'iam te uerberibus enecassem, nisi iratus essem\'. ira enim uiri iustitiam dei non operatur.

[79.9.5–79.10.1]
quod de una perturbatione dictum est, referamus ad ceteras. sicut irasci hominis est et iram non perficere Christiani, sic omnis caro concupiscit quidem ea, quae carnis sunt, et quibusdam inlecebris ad mortiferas animam uoluptates trahit, sed nostrum est uoluptatis ardorem maiore Christi amore restinguere et lasciuiens iumentum frenis inediae subiugare, ut non libidinem, sed cibos desideret et sessorem spiritum sanctum moderato atque conposito portet incessu.

Quorsum ista? ut hominem te esse noueris et passionibus humanis, nisi caueris, subiacere. de eodem cuncti facti sumus luto, isdem conpacti exordiis: et in serico et in pannis eadem libido dominatur nec regum purpuras timet nec mendicantium spernit squalorem multoque melius est stomachum te dolere quam mentem, imperare corpori quam seruire, gressu uacillare quam pudicitia. nec . statim nobis paenitentiae subsidia blandiantur, quae sunt infelicium remedia. cauendum est uulnus, quod dolore curatur.

[79.10.2–3]
aliud est integra naui et saluis mercibus portum salutis intrare, aliud nudum haerere tabulae et crebris fluctuum recursibus ad asperrima saxa conlidi, nesciat uidua digamiae indulgentiam nec nouerit illud apostoli: melius est nubere quam uri. tolle, quod peius est, uri, et per se bonum non erit nubere. procul hereticorum calumniae: \'scimus honorabiles nuptias et cubile inmaculatum\'. etiam de paradiso expulsus Adam unam uxorem habuit.

primus Lamech maledictus et sanguinarius et de Cain stirpe descendens unam in duas diuisit costam et plantarium digamiae protinus diluuii poena subuertit. unde illud apostoli, quod fornicationis metu iudulgere conpellitur scribens ad Timotheum: uolo adulescentulas nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occasionem dare aduersario detractionis causa. cur indulserit, statim subiecit: iam enim quaedam declinauerunt post satanan.

[79.10.4–79.11.1]
ex quo intellegimus illum non stantibus coronam, sed iacentibus manum porrigere. uide, qualia sint secunda matrimonia, quae lupanaribus praeferuntur, quia declinauerunt quaedam post satanan. ideo adulescentula uidua, quae se non potest continere uel non uult, maritum potius accipiat quam diabolum.

Pulchra nimirum et adpetenda res, quae satanae conparatione suscipitur. fornicata est quondam et Hierusalem et diuaricauit pedes suos omni transeunti. in Aegypto primum deuirginata est et ibi fractae sunt mammae eius. cumque ad deserta uenisset et morarum Moysi ductoris inpatiens quasi oestro libidinis furibunda dixisset: isti sunt dii tui, Israhel, qui te eduxerunt de terra Aegypti, accepit praecepta non bona et iustificationes pessimas, in quibus non uiueret, sed puniretur.

[79.11.2–3]
quid ergo mirum, si et lasciuientibus uiduis uiduis, de quibus in alio loco apostolus dixerat: cum luxuriatae fuerint in Christo, nubere uolunt habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt, concessit digamiae praecepta non bona et iustificationes pessimas ita secundum indulgens maritum et tertium et, si liberet, uicesimum, ut scirent sibi non tam uiros datos quam adulteros amputatos?

haec, filia in Christo carissima, inculco et crebrius repeto, ut posteriorum oblita in priora te extendas habens tui ordinis, quas sequaris, Iudith de Hebraea historia et Annam, filiam Phanuelis, de euangelii claritate, quae diebus et noctibus uersabantur in templo et orationibus atque ieiuniis thesaurum pudicitiae conseruabant. unde et altera in typo ecclesiae diabolum capite truncauit, altera saluatorem mundi prima suscepit sacramentorum conscia futurorum.

[79.11.4]
illud in calce sermonis quaeso, ut breuitatem libelli non de inopia eloquii uel de materiae sterilitate, sed de pudoris magnitudine aestimes accidisse, dum uereor ignotis me diu ingerere auribus et occultum legentium iudicium pertimesco.


LXXX. PRAEFATIO RUFINI LIBRORUM ΠΕΡῚ ἈΡΧΩ͂Ν, QVOS DE GRAECO TRANSTULIT IN LATINUM

[80.1.1]
Scio quam plurimos fratrum scientiae scripturarum desiderio prouocatos poposcisse ab aliquantis eruditis uiris et Graecarum peritis, ut Origenem Romanum facerent et Latinis auribus * eum donarent. in quod etiam cum frater et collega noster ab episcopo Damaso deprecatus homilias duas de Cantico canticorum in Latinum transtulisset ex Graeco, ita in illo opere ornate magnificeque praefatus est, ut cuiuis legendi Origenem et auidissime perquirendi desiderium commoueret, dicens illius animae conuenire, quod dictum est, quia introduxit me rex in cubiculum suum, adserens eum, quod, cum in ceteris libris omnes uincat, in Canticis canticorum etiam ipse se uicerit.

[80.1.2]
pollicetur sane in ipsa praefatione se et ipsos in Cantica canticorum libros et alios quam plurimos Origenis Romanis auribus largiturum; sed ille, ut uideo, in stilo proprio placens rem maioris gloriae sequitur, ut pater uerbi sit potius quam interpres. nos ergo rem ab illo quidem coeptam sequimur et probatam, sed non aequis eloquentiae uiribus tanti uiri ornare possumus dicta. unde uereor, ne uitio meo id accidat, ut is uir, quem ille alterum post apostolos ecclesiae doctorem scientiae ac sapientiae merito conprobauit, inopia sermonis nostri longe se inferior uideatur.

[80.2.1–2]
Quod ego saepe considerans reticebam nec deprecantibus me frequenter in hoc opus fratribus adnuebam. sed tua uis, fidelissime frater Macari, tanta est, cui obsistere ne inperitia quidem potest; propter quod, ne te ultra tam grauem paterer exactorem, etiam contra propositum meum cessi, ea tamen lege atque ordine, ut, quantum fieri potest, in interpretando sequar regulam praecessorum et eius praecipue uiri, cuius superius fecimus mentionem.

qui, cum ultra septuaginta libellos Origenis, quos homileticos appellauit, aliquantos etiam de tomis in apostolum scriptis transtulisset in Latinum, in quibus cum aliquanta offendicula inueniantur in Graeco, ita elimauit omnia interpretando atque purgauit, ut nihil in illis, quod a fide nostra discrepet, Latinus lector inueniat.

[80.2.3–4]
hunc ergo etiam nos, licet non eloquentiae uiribus, disciplinae tamen regulis, in quantum possumus, sequimur, obseruantes scilicet, ne ea, quae in libris Origenis a se ipso discrepantia inueniuntur atque contraria, proferamus.

cuius diuersitatis causam plenius tibi in Apologetico, quem Pamphilus pro libris ipsius Origenis scripsit, edidimus breuissimo libello superaddito, in quo euidentibus, ut arbitror, probamentis corruptos esse in quam plurimis ab hereticis et maliuolis libros eius ostendimus et praecipue istos, quos nunc exigis ut interpreter, id est περὶ ἀρχῶν, quod uel \'de principiis\' uel \'de principatibus\' dici potest, qui sunt re uera alias et obscurissimi et difficillimi. de rebus enim ibi talibus disputat, in quibus philosophi omni sua aetate consumpta inuenire potuerunt nihil.

[80.2.5–6]
hic uero noster, quantum potuit, id egit, ut creatoris fidem et creaturarum rationem, quam illi ad inpietatem traxerunt, ad pietatem iste conuerteret. sicubi ergo nos in libris eius aliquid contra id inuenimus, quod ab ipso in ceteris locis pie de trinitate fuerat definitum, uelut adulteratum hoc et alienum aut praetermisimus aut secundum eam regulam protulimus, quam ab ipso frequenter inuenimus adfirmatam.

si qua sane uelut peritis iam et scientibus loquens, dum breuiter transire uult, obscurius protulit, nos, ut manifestior fieret locus, ea, quae de ipsa re in aliis eius libris apertius legeramus, adiecimus explanationi studentes; nihil tamen nostrum diximus, sed, licet in aliis locis, dicta sua tamen sibi reddidimus. haec autem idcirco in praefatione commonui, ne forte calumniatores iterum se criminandi putent inuenisse materiam. sed uideris, quid peruersi et contentiosi homines agant.

[80.3.1–2]
Nobis interim tantus labor, si tamen orantibus uobis deus iuuerit, idcirco susceptus est, non ut calumniosis os-quod fieri non potest, licet forte etiam hoc deus faciet-clauderemus, sed ut proficere ad scientiam rerum uolentibus materiam praeberemus.

illud sane omnem, qui hos libros uel descripturus est uel lecturus, m conspectu dei patris et filii et spiritus sancti contestor atque conuenio per futuri regni fidem, per resurrectionis ex mortuis sacramentum, per illum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius, aeternum ignem: sic non illum locum aeterna hereditate possideat, ubi est fletus et stridor dentium et ubi ignis eorum non extinguetur et uermis eorum non morietur, ne addat aliquid huic scripturae, ne auferat, ne inserat, ne inmutet, sed conferat cum exemplaribus, unde scripserit, et emendet ad litteram et distinguat et inemendatum uel non distinctum codicem non habeat, ne sensuum difficultas, si distinctus codex non sit, maiores obscuritates legentibus generet.


LXXXI. AD RUFINUM

[81.1.1–2]
Diu te Romae moratum sermo proprius indicauit nec dubito spiritalium parentum ad patriam reuocatum desiderio, quem matris luctus ire prohibebat, ne magis coram doleres, quod absens ferre uix poteras. quod quereris stomacho suo unumquemque seruire et nostro non adquiescere iudicio, conscientiae nostrae testis est dominus post reconciliatas amicitias nullum intercessisse rancorem, quo quempiam laederemus; quin potius cum omni cautione prouidimus ne saltim casus in maliuolentiam uerteretur.

sed quid possumus facere, si unusquisque iuste se putat facere, quod facit, et uidetur sibi remordere potius quam mordere? uera amicitia, quod sentit, dissimulare non debet. praefatiuncula librorum Jisol aQVwv ad Ille missa est, quam ex stilo intellexi tuam esse, in qua oblique, immo aperte ego petor. qua mente sit scripta, tu uideris; qua intellegatur, et stultis patet.

[81.1.3]
poteram et ego, qui saepissime figuratas controuersias declamaui, aliquid de ueteri artificio repetere et tuo te more laudare. sed absit a me, ut, quod reprehendo in te, imiter; quin potius ita sententiam temperaui, ut et obiectum crimen effugerem et amicum, quantum in me est, nec laesus laederem. sed obsecro te, ut, si deinceps aliquem sequi uolueris, tuo tantum iudicio sis contentus. aut enim bona sunt, quae adpetimus, aut mala: si bona, non indigent alterius auxilio; si mala, peccantium multitudo non parit errori patrocinium.

[81.1.4–81.2.1]
haec apud te potius amice expostulare uolui quam lacessitus publice desaeuire, ut animaduertas me reconciliatas amicitias pure colere et non iuxta Plautinam sententiam altera manu lapidem tenere, panem offerre altera.

Frater meus Paulinianus necdum de patria reuersus est et puto, quod eum Aquileiae apud sanctum papam Chromatium uideris. sanctum quoque presbyterum Rufinum ob quandam causam per Romam Mediolanum misimus et orauimus, ut nostro animo et obsequio uos uideret, ceterisque amicis eadem significauimus mordentes inuicem consumamini ab inuicem. iam tuae moderationis est et tuorum nullam occasionem inpatientibus dare, ne non omnes mei similes inuenias, qui possint figuratis laudibus delectari.


LXXXII. AD THEOPHILUM

[82.1.1]
Epistula tua hereditatis dominicae te indicans possessorem,. qui pergens ad patrem apostolis loquebatur: pacem meam do uobis, pacem meam relinquo uobis, illius quoque felicitatis conpotem esse testata est, in qua beati pacifici nuncupantur. blandiris ut pater, erudis ut magister, instituis ut pontifex. uenis ad nos non in austeritate uirgae, sed in spiritu lenitatis et mansuetudinis, ut humilitatem Christi primo statim sermone resonares, qui mortalium genus non fulminans et tonans, sed in praesepe uagiens et iacens saluauit in cruce. legeras enim in typo illius ante praedictum: memento, domine, Dauid et omnis mansuetudinis eius et in ipso postea praesentatum: discite a me, quia mitis sum et humilis corde.

[82.1.2–82.2.1]
unde et multa de sacris uoluminibus super pacis laude perstringens, per areas scripturarum in morem apium uolans, quicquid dulce et aptum concordiae fuit, artifici eloquio messuisti. currentes igitur ad pacem incitati sumus, exposita ad nauigandum uela crebrior exhortationis tuae aura conpleuit, ut non tam retractantibus et fastidiosis quam auidis et ple;nis faucibus dulcia pacis fluenta biberemus.

Verum quid facimus, in quorum potestate uoluntas tantum pacis est, non effectus? et quamquam uoluntas quoque mercedem apud deum habeat propositi sui, tamen inperfectum opus etiam uolentes maerore contristat. quod sciens et apostolus, perfectissimam uidelicet pacem in utriusque partis uoluntate consistere, -quantum, inquit, ex uobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. et propheta: pax, pax. et ubi est pax? nihil enim grande est pacem uoce praetendere et opere destruere, aliud eniti, aliud demonstrare, uerbis sonare concordiam, re exigere seruitutem.

[82.2.2]
uolumus et nos pacem, et non solum uolumus, sed rogamus, sed pacem Christi, pacem ueram, pacem sine inimicitiis, pacem, in qua non sit bellum inuolutum, pacem, quae non aduersarios subicit, sed ut amicos iungit. quid dominationem pacem uocamus et non reddimus unicuique rei uocabulum suum? ubi odium est, appellantur inimicitiae; ubi caritas, ibi tantummodo pax uocatur. nos nec ecclesiam scindimus nec a patrum communione diuidimur et ab ipsis, ut ita dicam, incunabulis catholico sumus lacte nutriti. nemo enim magis ecclesiasticus est, quam qui numquam hereticus fuit.

[82.2.3–82.3.1]
sed ignoramus absque caritate pacem, sme pace communionem legimusque m euangelio: si offeres munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid aduersum te, dimitte ibi munus tuum coram altari et uade priusreconciliari fratrituo; et tunc ueniens offer munus tuum. si munera nostra absque pace offerre non possumus, quanto magis Christi corpus accipere! qua conscientia ad eucharistiam Christi respondebo \'amen\' cum de caritate dubitem porrigentis?

Quaeso te, ut patienter me audias nec ueritatem adulationem putes. quisquamne tibi inuitus communicat? quisquam extenta. manu uertit faciem et inter sacras epulas Iudae osculum porrigit? ad aduentum, ut reor, tuum non pauet monachorum turba, sed gaudet, cum certatim tibi procedunt obuiam et heremi latibulis exeuntes sua cupiunt humilitate superare. quis eos conpellit exire? nonne amor tui? quis per heremum separatos in unum congregat? nonne tua dilectio? amari enim debet parens, amari parens et episcopus, non timeri.

[82.3.2]
antiqua sententia est: quem metuit quis, odit; quem odit, perisse cupit. unde et in nostris litteris, cum initia paruulorum in timore consistant, perfecta dilectio foras mittit timorem. non quaeris monachos tibi esse subiectos et ideo magis subiectos habes. tu offers osculum, illi colla submittunt; exhibes militem et ducem inpetras; quasi unus in pluribus es, ut sis unus ex pluribus. cito indignatur libertas, si ui obprimitur; nemo plus imperat libero, nisi qui seruire non cogit. nouimus canones ecclesiasticos, non ignoramus ordines singulorum, et lectione et cotidianis exemplis usque ad hanc aetatem multa -didicimus, multa experti sumus.

[82.3.3]
qui m scorpionibus caedit et lumbis patris habere se putat digitos grossiores, cito regnum mansueti Dauid dissipat. certe Romanus populus ne in rege quidem superbiam tulit. dux ille Israhelitici exercitus, qui decem plagis adflixerat Aegyptum et ad cuius imperium caelum, terra, maria seruiebant, inter cunctos homines, quos tunc terra generauit, mansuetissimus praedicatur et ideo per quadraginta annos obtinuit principatum, quia potestatis superbiam lenitate et mansuetudine temperabat. lapidatur a populo et pro lapidantibus rogat; quin potius deleri se uult de libro dei, ne commissus sibi grex pereat. cupiebat enim illum imitari pastorem, quem sciebat etiam erroneas oues suis humeris portaturum. pastor, inquit, bonus animam suam ponit pro ouibus suis. bonique pastoris discipulus optat anathema esse pro fratribus suis atque cognatis secundum carnem, qui sunt Israhelitae. et si ille cupit perire, ne perditi pereant, quanto magis bonis parentibus prouidendum est, ne ad iracundiam prouocent filios suos et nimietate duritiae etiam lenissimos duros esse conpellant!.

[82.4.1–2]
Epistula cogit me breuius loqui, dolor longius. scribit in suis illis, ut ipse uult, pacificis, ut ego sentio, mordacissimis litteris, quod numquam a me laesus sit nec dictus hereticus. et quomodo me ipse laedit aegrotantem morbo pessimo et rebellem ecclesiae uentilans? ab aliis lacessitus accusat alium et prudentissimo consilio tacentem cogit loqui ostendens se aduersariis parcere, laedere non laedentem.

antequam ordinaretur frater meus, nullam dicit fuisse inter se et sanctum papam Epiphanium de dogmatibus quaestionem. et quae eum ratio conpellebat, sicut ipse tamen scribit, inde in populis disputare, unde nemo quaerebat? scit enim prudentia tua periculosas esse istius modi quaestiones et nihil esse tutius — nisi forte necesse est loqui — quam tacere de grandibus. certe quod illud tantum ingenium flumenque eloquentiae fuit, ut in uno ecclesiae tractatu cuncta conprehendisse se dicat, de quibus singulis nouimus eruditissimos uiros infinita uersuum milia conscripsisse? sed hoc quid ad me?

[82.4.3–82.5.1]
nouent ille, qui audiuit, sciat ille, qui scripsit: me ab accusatione sui et ipse liberat. ego nec interfui nec audiui: unus e populo sum, immo ne unus quidem, quia multis clamantibus tacui. conferamus arguentis accusatique personas et, cuius uel meritum uel uita uel doctrina praecesserit, illi magis adcommodemus fidem.

Videsne, quod clausis, ut dicitur, oculis summa quaeque perstringam non tam eloquens, quod mente concepi, quam indicans, quid reticeam? intellexi et probaui dispensationem tuam, quod ecclesiasticae paci consulens quasi sireneos cantus obturata aure pertransis. alioquin, qui a parua aetate sacris litteris eruditus es, nosti, quo sensu unumquidque dicatur, quomodo in ambiguas sententias sermo libratus et aliena non damnet et nostra non deneget. sed fides pura et aperta confessio non quaerit strophas et argumenta uerborum. quod simpliciter creditur, simpliciter confitendum est.

[82.5.2]
poteram quidem libere proclamare et inter gladios quoque ignisque Babylonios dicere: \'cur aliud quaeritur, aliud respondetur? cur non simplex nec aperta confessio?\' totum timet, totum temperat, totum relinquit ambiguum et quasi super aristas graditur. uerum studio et expectatione pacis feruenti stomacho uerba non commodo. querantur alii libere, quos laedere laesus ipse non audet; ego interim nunc silebo et dispensationem meam uel inperitiam simulabo uel metum. quid enim mihi accusanti facturus est, qui, ut ipse testatur, laudanti detrahit?

[82.6.1–2]
Tota eius epistula non tam expositione fidei quam, nostris plena est contumeliis. nomen meum absque ullis officiis, quibus nos inuicem. palpare solemus homines, frequenter adsumitur, carpitur, uentilatur, quasi de libro uiuentium deletus sim, si illius me litterae suggillarint, aut istius modi nugas umquam quaesierim, qui ab adulescentia monasterii clausus cellula magis esse aliquid uoluerim quam uideri.

quosdam e nobis sic cum honore appellat, ut laceret, quasi et nos non possimus ea dicere, quae nemo tacet. e seruo clericum criminatur, cum et ipse nonnullos eiusdem condicionis clericos habeat et Onesimum legerit inter Pauli renatum uincula diaconum coepisse esse de seruo. sycofantam iactitat et, ne probare cogatur, audisse se dicit. o si et mihi liberet dicere, quae multi clamitant, et aliorum maledictis adquiescere: iam intellegeret et nos scire, quae omnes sciunt, et me audire, quae nullus ignorat. dicit ei uelut praemia pro calumnia restituta: quis tam argutum et callens non perhorrescat ingenium? quis tanto possit eloquentiae flumini respondere? quid est peius: sustinere calumniam an facere, accusare, quem postea diligas, an peccanti ueniam tribuere? quid minus ferendum: de sycofanta aedilem fieri an consulem? scit et ipse, quid taceam, quid loquar, quid et ego audierim, quid pro Christi metu fortasse non credam.

[82.7.1]
Origenem me arguit uertisse in Latinum. hoc non- solum ego, sed et confessor fecit Hilarius; et tamen uterque nostrum noxia quaeque detruncans utilia transtulit. legat ipse, si nouit—arbitror enim eum assidua confabulatione et cotidiano Latinorum consortio Romanum non ignorare sermonem-aut, si certe non penitus inbibit, interpretentur ei, qui solent, et tunc sciet me in hoc ipso laudandum esse, quo detrahit. sicut enim interpretationem et vjzoiAvrjimTa scripturarum Origeni semper adtribui, ita dogmatum constantissime abstuli ueritatem.

[82.7.2]
numquid ego m turbam mitto Origenem? numquid ceteris tractatoribus socio neque dico me aliter habere apostolos, aliter reliquos tractatores: illos semper uera dicere, istos in quibusdam ut homines aberrare? nouum defensionis genus sic Origenis uitia non negare, ut cum illo ceteros crimineris, uidelicet ut, quem aperte defendere non audeas, multorum simili errore tuearis. sex milia autem Origenis tomos non potuit quisquam legere, quos ille non scripsit, faciliusque credo testem huius sermonis quam auctorem esse mentitum.

[82.8.1]
Fratrem meum causam dicit esse discordiae, hominem, qui quiescit in monasterii cellula et clericatum non honorem interpretatur, sed onus. cumque nos usque ad praesentem diem ficta pacis ostensione lactauerit, occidentalium sacerdotum commouit aures dicens eum adulescentulum et paene puerum in parrochia sua Bethleem presbyterum constitutum. si hoc uerum est, cuncti Palaestini episcopi non ignorant. monasterium enim sancti papae Epiphanii nomine f Becos Abacuc, in quo frater meus ordinatus I est presbyter, in Eleutheropolitano territorio et non in Aeliensi I situm est.

[82.8.2]
porro aetas eius et beatitudini tuae nota est et, cum ad r triginta annorum spatia peruenerit, puto eam in hoc non esse reprehendendam, quae iuxta mysterium adsumpti hominis in Christo perfecta est. recordetur legis antiquae et post uiginti et quinque annos de Leuitica tribu adlegi in sacerdotium peruidebit. aut si in hoc solo testimonio Hebraicam sequitur ueritatem, nouerit triginta annorum fieri sacerdotes. ac ne forsitan dicat: uetera transierunt, ecce facta sunt omnia no ua, audiat cum Timotheo: adulescentiam tuam nemo contemnat.

[82.8.3–4]
certe ipse, quando episcopus ordinatus est, non multum ab ea, in qua nunc frater est, distabat aetate. uel si hoc in episcopis licet, in presbyteris non licet, ne per antifrasim a suo nomine discrepare uideantur, cur ipse aut eiusdem aut minoris aetatis et, quod his amplius est, ministrum alterius ecclesiae ordinauit presbyterum?

quodsi non potest pacem habere cum fratre nisi cum subdito et ordinationis suae episcopum rennuente, ostendit se non tam pacem cupere quam sub pacis occasione uindictam nec alterius quiete et otio esse contentum, dummodo integrum habeat, quod minatur. etiam si ipse eum ordinasset et hic secreti amator uellet quiescere nec quicquam exerceret, quod ecclesiam scinderet, nihil ei deberet praeter honorem cunctis sacerdotibus debitum.

[82.9.1–2]
Huc usque arcoloyia eius, immo xarrjyoQia et laciniosus contra i nos sermo protractus est. cui ego ut in epistula breuiter praeteriensque respondi, ut ex his, quae dixi, intellegat, quid tacuerim, et nouerit nos homines esse rationabile animal et prudentiam suam posse intellegere nec ita obtunsi cordis, ut instar brutorum animalium uerborum tantum sonum et non sententias audiamus.

nunc autem quaeso te, ut ueniam tribuas dolori meo; et, si superbum est respondisse, multum sit superbius accusasse. quamquam ita responderim, ut silentium potius meum indicauerim quam sermonem. quid procul pacem quaerunt et uolunt eam nobis ab aliis imperari? sint pacifici, et ilico pax sequitur. cur nomine sanctitudinis tuae contra nos pro terrore abutuntur et, cum epistula tua pacem et mansuetudinem sonet, illorum uerba duritiam comminantur?

[82.9.3–82.10.1]
denique quam pacificas et ad concordiam pertinentes per Isidorum presbyterum litteras nobis miseris, hinc probamus, quod illas, qui pacem uelle se iactant, reddere noluerunt. eligant itaque, quod uolunt: aut boni sumus aut mali: si boni, dimittant quiescere; si mali, quid malorum expetunt societatem? quantum ualeat humilitas, experimento didicit, qui nunc dissimulat. qui suo consilio olim disiuncta sociauit, probat se ad alterius uoluntatem nunc copulata discerpere.

Nuper nobis postulauit et impetrauit exilium; atque utinam inplere potuisset, ut, sicut illi inputatur uoluntas pro opere, ita et nos non solum uoluntate, sed et effectu coronam haberemus exilii! fundendo magis sanguinem et patiendo quam faciendo contumelias Christi fundata est ecclesia. persecutionibus creuit, martyriis coronata est.

[82.10.2]
aut si isti soli, iuxta quos degimus, amant rigorem et non nouerunt persecutionem sustinere, sed facere, sunt et hic \'Iudaei, sunt uariorum dogmatum heretici et maxime inpurissimi !Manichei: cur eorum ne uerbo quidem quempiam audent laedere, , nos solos expellere cupiunt, nos soli, qui ecclesiam communicamus, ecclesiam scindere dicimur? oro te, nonne aequa est postulatio, ut aut illos nobiscum expellant aut nos cum illis teneant? nisi quod in eo magis honorant, quod saltim exilio ab hereticis separant. monachus - pro dolor!

[82.10.3–82.11.1]
—monachis et minatur et inportat exilium, et hoc monachus apostolicam cathedram tenere se iactans. non nouit terrori natio ista succumbere et inpendenti gladio magis ceruices quam manus subicit. quis enim monachorum exul patriae non exul est mundi? quid necesse est auctoritate publica et rescripti inpendiis et toto orbe discursibus? tangat saltim digitulo, et ultro exibimus. domini est terra et plenitudo eius. Christus loco non tenetur inclusus.

Praeterea, quod scribit nos per te et Romanam ecclesiam communicare ei, a quo uidemur comminus separari, non necesse est ire tam longe: et hic in Palaestina eodem modo ei iungimur et — ne hoc quoque procul sit — in uiculo Bethleem presbyteris eius, quantum in nobis est, communione sociamur. ex quo perspicuum est dolorem proprium causam ecclesiae non putandum nec stomachum unius hominis, immo per illum aliorum, generali ecclesiae uocabulo nuncupandum.

[82.11.2]
quapropter, quod m pnncipio epistulae dixi, etiam nunc repeto:nos uelle Christi pacem, ueram optare concordiam et te rogare, ut illum moneas pacem non extorquere, sed uelle. sit praeterito nostrarum contumeliarum dolore contentus; uetera uulnera saltim noua obliteret caritate. sit talis, qualis ante fuit, quando nos suo arbitrio diligebat. uerba ei de alieno stomacho non fluant; faciat, quod uult, et non, quod uelle conpellitur. aut quasi pontifex cunctis aequaliter imperet aut quasi imitator apostoli uniuersorum saluti ex aequo seruiat.

[82.11.3–4]
si talem se praebuerit, ultro praebemus manus, extendimus brachia; amicos et parentes habeat et sentiat in Christo sicut omnibus sanctis ita et sibi esse subiectos. caritas patiens est, caritas benigna est, caritas non aemulatur, non inflatur, omnia sustinet, omnia credit. cunctarum uirtutum mater est caritas et quasi spartum triplex apostolica sententia roboratur dicentis: fides, spes, caritas. credimus et speramus; atque ita per fidem et spem dilectionis uinculo copulamur.

idcirco enim et nos patrias nostras dimisimus, ut quieti absque ullis simultatibus in agris et in solitudine uiueremus, ut pontifices Christi-qui tamen rectam fidem praedicant-non dominorum metu, sed patrum honore ueneremur, ut deferamus episcopis quasi episcopis et non sub nomine alterius aliis, quibus nolumus, seruire cogamur. non sumus tam inflati cordis, ut ignoremus, quid debeatur sacerdotibus Christi. qui enim eos recipit, non tam illos recipit, quam eum, cuius episcopi sunt.

[82.11.5]
sed contenti sint honore suo -et patres se sciant esse, non dominos, maxime apud eos, qui spretis ambitionibus saeculi nihil quieti et otio praeferunt. tribuat autem orationibus tuis Christus deus omnipotens, ut pacis non ficto nomine, sed uero et fideli amore sociemur, ne mordentes inuicem consumamur ab inuicem.


LXXXIII. PAMMACHII ET OCEANI AD HIERONVMUM

[83.1]
Pammachius et Oceanus Hieronymo presbytero salutem. Sanctus aliquis ex fratribus schidas ad nos cuiusdam detulit, quae Origenis nomine uolumen, quod TCEQV DGXOIV scribitur, in, Latinum sermonem conuersum tenerent. et quoniam multa in his sunt, quae tenuitatem ingenii nostri permouent, quae minus catholice dicta aestimamus—suspicamuf etiam ad excusationem auctoris multa de libris eius esse subtracta, quae apertam inpietatem eius demonstrare potuissent -, quaesumus praestantiam tuam, ut in hoc specialiter non tam nobis quam uniuersis, qui in urbe habitant, profuturum opus digneris inpendere, ut supra dictum librum Origenis ad fidem, quem ad modum ab ipso auctore editus est, tuo sermone manifestes et, quae a defensore eius interpolata sunt, prodas, quae etiam in schidis istis, quas ad sanctitatem tuam direximus, uel contra catholicam regulam uel inperite dicta sint, redarguas atque conuincas.

[83.2]
sane subtiliter m praefatione operis sui mentionem tacito nomine tuae sanctitatis expressit, quod a te promissum opus ipse conpleret, illud oblique agens etiam te simili j ratione sentire. purga ergo suspiciones hominum et conuince criminantem, ne, si dissimulaueris, consensisse uidearis.


LXXXIV. AD PAMMACHIUM ET OCEANUM

[84.1–84.1.1]
Hieronymus Pammachio et Oceano fratribus salutem.

Schidulae, quas misistis, honorifica me adfecere contumelia sic ingenium praedicantes, ut fidei tollerent ueritatem. quia eadem Alexandriae et Romae et in toto paene orbe boni homines super meo nomine iactare consuerunt et tantum me diligunt, ut sine me heretici esse non possint, omittam personas et rebus tantum et criminibus respondebo. neque enim causae prodest maledicentibus remaledicere et aduersarios talione mordere, cui praecipitur malum pro malo non reddere, sed uincere in bono malum, saturari obprobriis et alteram uerberanti praebere maxillam.

[84.2.1]
Obiciunt mihi, quare Origenem aliquando laudauerim. ni fallor, duo loca sunt : praefatiuncula ad Damasum in omeliis Cantici canticorum et prologus in libro Hebraicorum Nominum. quid ibi de dogmatibus ecclesiae dicitur? quid de patre et filio et spiritu sancto? quid de carnis resurrectione? quid de animae statu atque substantia? simplex interpretatio atque doctrina simplici uoce laudata est. nihil ibi de fide, nihil de dogmatibus conprehensum est. moralis tantum tractatur locus et allegoriae nubilum serena expositione discutitur.

[84.2.2]
laudaui interpretem, non dogmatisten, ingenium, non fidem, philosophum, non apostolum. quodsi uolunt super Origene meum scire iudicium, legant in Ecclesiasten commentarios, replicent in epistulam ad Ephesios tria uolumina, et intellegent me semper eius dogmatibus contra isse. quae enim stultitia est sic alicuius laudare doctrinam, ut sequaris et blasphemiam? et beatus Cyprianus Tertulliano magistro utitur, ut eius scripta probant; cumque eruditi et ardentis uiri delectetur ingenio, Montanum cum eo Maximillamque non sequitur. fortissimos libros contra J Porphyrium scripsit Apollinaris, ecclesiasticam pulchre Eusebius i historiam texuit; alter eorum dimidiatam Christi introducit οἰκονομίαν, alter inpietatis Arrii apertissimus propugnator est:

[84.2.3–84.3.1]
uae, inquit Esaias, qui dicunt bonum malum et malum bonum, qui faciunt amarum dulce et dulce amarum. nec bonis aduersariorum, si honestum quid habuerint, detrahendum est nec amicorum laudanda sunt uitia et unumquodque non personarum, sed rerum pondere iudicandum est. mordetur et Lucilius, quod inconposito currat pede, et tamen sales eius leposque laudantur.

Dum essem iuuenis, miro discendi ferebar ardore nec iuxta quorundam praesumptionem ipse me docui. Apollinarem Laodicenum audiui Antiochiae frequenter et colui et, cum me in sanctis scripturis erudiret, numquam illius contentiosum super sensu dogma suscepi. iam canis spargebatur caput et magistrum potius quam discipulum decebat; perrexi tamen Alexandriam, audiui Didymum. in multis ei gratias ago. quod nesciui, didici; quod sciebam, illo diuersum docente non perdidi.

[84.3.2–3]
putabant me homines finem fecisse discendi: rursum Hierosolymae et Bethleem quo labore, quo pretio Baraninam nocturnum habui praeceptorem! timebat enim Iudaeos et mihi alterum exhibebat Nicodemum. horum omnium frequenter in opusculis meis facio mentionem. certe Apollinaris et Didymi inter se dogma contrarium est; rapiat me ergo utraque turma altrinsecus, quia magistrum utrumque confiteor.

si expedit odisse homines et gentem aliquam detestari, miro odio auersor circumcisos; usque hodie enim persequuntur dominum nostrum Iesum Christum in synagogis satanae. obiciat mihi quispiam, cur hominem Iudaeum habuerim praeceptorem, et audet quidam proferre litteras meas ad Didymum quasi ad magistrum. grande crimen discipuli, si hominem eruditum et senem magistrum dixerim. et tamen uolo inspicere ipsam epistulam, quae tanto tempore in calumniam reseruata nihil praeter honorem et salutationem continet.

[84.3.4–5]
inepta sunt haec et friuola. arguite potius, ubi heresim defenderim, ubi prauum Origenis dogma laudauerim. in lectione Esaiae, in qua duo seraphin clamantia describuntur, illo interpretante filium et spiritum sanctum nonne ego detestandam expositionem in duo testamenta mutaui? habetur liber in manibus ante uiginti annos editus. tota opuscula mea et maxime commentarii iuxta oportunitatem locorum gentilem sectam lacerant.

quod autem opponunt congregasse me libros illius super cunctos homines, utinam omnium tractatorum haberem uolumina, ut tarditatem ingenii lectionis diligentia conpensarem! congregaui libros eius, fateor; et ideo errores non sequor, quia scio uniuersa, quae scripsit. credite experto, quasi Christianus Christianis loquor: uenenata sunt illius dogmata, aliena a scripturis sancctis, uim scripturis facientia. legi, inquam, legi Origenem et, si in legendo crimen est, fateor-et nostrum marsuppium Alexandrinae chartae euacuarunt -: si mihi creditis, Origeniastes numquam fui; si non creditis, nunc esse cessaui.

[84.3.6]
quodsi nec sic adducimini ad fidem, conpellitis me in defensionem mei contra amasium uestrum scribere, ut, si non creditis neganti, credatis saltem accusanti. sed libentius mihi erranti creditur quam correcto. nec mirum; putant enim me suum esse συνμύστην et propter animales et luteos nolle palam dogmata confiteri. ipsorum enim decretum est non facile margaritas ante porcos esse mittendas nec dandum sanctum canibus et cum Dauid dicere: in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi; et in alio loco super iusto: qui loquitur, inquit, ueritatem cum proximo suo, id est cum his, qui domestici fidei sunt.

[84.3.7–84.4.1]
ex quo intellegi uolunt nos, qui necdum initiati sumus, debere audire mendacium, ne paruuli atque lactantes solidioris cibi edulio suffocemur. quod autem periuriorum atque mendacii inter se orgiis foederentur, sextus Stromatum liber, in quo Platonis sententiae nostrum dogma conponit, planissime docet.

Quid igitur faciam? negem me eiusdem dogmatis esse? non credent. iurem? ridebunt et dicent: \'domi nobis ista nascuntur\'. faciam, quod solum cauent, ut sacra eorum atque mysteria in publicum proferam et omnis prudentia, qua nos simplices ludunt, in propatulo sit, ut, qui neganti uoci non credunt, credant saltem arguenti stilo. hoc enim uel maxime cauent, ne quando contra auctorem suum eorum scripta teneantur.

[84.4.2–3]
facile dicunt cum iuramento, quod postea alio soluant periurio; ad subscriptionem tergiuersantur quaeruntque suffugia. alius: \'non possum\' inquit, \'damnare, quod nemo damnauit\'; alius: \'nihil super hoc a patribus statutum est\', ut, dum totius orbis prouocatur auctoritas, subscribendi necessitas differatur; quidam constantius: \'quomodo\', inquiunt, \'damnabimus, quod synodus Nicena non tetigit? quae enim damnauit Arrium, damnasset utique et Origenem, si illius dogmata reprobasset\'.

scilicet uno medicamine omnes simul morbos debuere curare; et idcirco spiritus sancti neganda maiestas est, quia in illa synodo super substantia eius silentium fuit. de Arrio tunc, non de Origene quaestio erat; de filio, non de spiritu sancto. confessi sunt, quod negabatur; tacuerunt, de quo nemo quaerebat. quamquam latente et Origenem, fontem Arrii, percusserunt; damnantes enim eos, qui filium de patris negant esse substantia, illum pariter Arriumque damnarunt.

[84.4.4–5]
alioquin hoc argumento nec Valentinus nec Marcion nec Cataphrygas nec Manicheus damnari debent, quia synodus eos Nicena non nominat; quos certe ante synodum fuisse non dubium est. quodsi quando urgueri coeperint et aut subscribendum eis fuerit aut exeundum de ecclesiis, miras strophas uideas.

sic uerba temperant, sic ordinem uertunt et ambigua quaeque concinnant, ut et nostram et aduersariorum confessionem teneant, ut aliter hereticus, aliter audiat catholicus. quasi non eodem spiritu et Apollo Delphicus atque Loxias oracula fuderit Croeso et Pyrrho diuersis temporibus, sed pari inludens stropha.

[84.5.1]
Exempli causa subiciam: \'credimus\', inquiunt, \'resurrectionem futuram corporum\'. hoc si bene dicatur, pura confessio est. sed quia corpora sunt caelestia et terrestria et aer iste et aura tenuis iuxta naturam suam corpora nominantur, corpus ponunt, non carnem, ut orthodoxus corpus audiens carnem putet, hereticus spiritum recognoscat. haec est eorum prima decipula; quae si deprehensa fuerit, struunt alios dolos et innocentiam simulant et nos malitiosos uocant et quasi simpliciter credentes aiunt: \'credimus in resurrectionem carnis\'.

[84.5.2–3]
hoc uero cum dixerint, uulgus indoctum putat sibi posse sufficere, maxime, quia id ipsum et in symbolo creditur. interroges ultra: circuli strepitus commouetur, fautores clamitant: \'audisti resurrectionem carnis, quid quaeris amplius?\' et in peruersum studiis commutatis nos sycophantae, illi simplices appellantur. quodsi obduraueris frontem et urguere coeperis carnem digitis tenens, an ipsam dicant resurgere, quae cernitur, quae tangitur, quae incedit et loquitur, primo rident, deinde adnuunt.

dicentibusque nobis, utrum capillos et dentes, pectus ac uentrem, manus et pedes ceterosque artus ex integro resurrectio exhibeat, tunc uero se tenere non possunt cachinnoque ora soluentes tonsores nobis necessarios et placentas et medicos ac sutores ingerunt ultroque interrogant, utrum credamus et genitalia utriusque sexus resurgere, nostras genas hirtas, feminarum leues fore et habitudinem corporis pro maris ac feminae distinctione diuersam. quod si dederimus, statim expetunt uuluam et coitum et cetera, quae in uentre sunt et sub uentre. singula membra negant et corpus, quod constat ex membris, dicunt resurgere.

[84.6.1]
Non est huius temporis contra dogma peruersum rhetoricum iactare sermonem. non mihi diues Ciceronis lingua sufficiat, non feruens Demosthenis oratio animi mei possit inplere feruorem, si uelim hereticorum fraudulentias prodere, qui uerbo tenus resur-rectionem fatentes animo negant. solent enim mulierculae eorum mammas tenere, uentri adplaudere, lumbos et femina et puras adtrectare maxillas et dicere: \'quid nobis prode est, si fragile corpus resurget? futurae angelorum similes angelorum habebimus et naturam\'. dedignantur uidelicet cum carne et ossibus resurgere, cum quibus resurrexit et Christus.

[84.6.2–3]
sed fac me errasse in adulescentia et philosophorum, id est gentilium, studiis eruditum in principio fidei ignorasse dogmata Christiana et hoc putasse in apostolis, quod in Pythagora et Platone et Empedocle legeram: cur paruuli in Christo atque lactantis errorem sequimini? cur ab eo inpietatem discitis, qui necdum pietatem nouerat?

secunda post naufragium tabula est culpam simpliciter confiteri. imitati estis errantem, imitamini et correctum. errauimus iuuenes, emendemur senes. iungamus gemitus, lacrimas copulemus, ploremus et conuertamur ad dominum, qui fecit nos; non expectemus diaboli paenitentiam. uana est illa praesumptio et in profundum gehennae trahens; hic aut quaeritur uita aut amittitur. si Origenem numquam secutus sum, frustra infamare me cupitis; si discipulus eius fui, imitamini paenitentem. credidistis d confitenti; credite et neganti. ■

[84.7.1]
\'Si ista\', inquit, \'noueras, cur eum laudasti in opusculis tuis?\' I et hodie laudarem, nisi uos eius laudaretis errores; non mihi displiceret ingenium, nisi quibusdam eius placeret inpietas. et apostolus praecipit: omnia legentes, quae bona sunt, retinentes. Lactantius in libris suis et maxime in epistulis ad Demetrianum spiritus sancti negat omnino substantiam et errore Iudaico dicit eum ad patrem referri uel ad filium et sanctificationem utriusque personae sub eius nomine demonstrari.

[84.7.2–3]
quis mihi interdicere potest, ne legam Institutionum eius libros, quibus contra gentes scripsit fortissime, quia superior sententia detestanda est? Apollinaris contra Porphyrium egregia scribit uolumina: probo laborem uiri, licet fatuum in plerisque dogma contemnam. confitemini et uos in quibusdam errasse Origenem, et muttum non faciam.

dicite eum male sensisse de filio, peius de spiritu sancto, animarum de caelo ruinas inpie protulisse, resurrectionem carnis uerbo tantum confiteri, ceterum adsertione destruere et post multa saecula atque unam omnium restitutionem id ipsum fore Gabrihel, quod diabolum, Paulum, quod Caiphan, uirgines, quod prostibulas: cum hoc reieceritis et quasi censoria uirgula separaueritis a fide ecclesiae, tuto legam cetera nec uenena iam metuam, cum antidotum praebibero.

[84.7.4]
non mihi nocebit, si dixero: Origenes, cum in ceteris libris omnes uicerit, in Cantico canticorum ipse se uicit, nec formidabo sententiam, qua illum doctorem ecclesiarum quondam adulescentulus nominaui. nisi forte accusare debui, cuius rogatus opuscula transferebam, et dicere in prologo: \'hic, cuius interpretor libros, hereticus est; caue, lector, ne legas. fuge uiperam aut, si legere uolueris, scito a malis hominibus et hereticis corrupta esse, quae transtuli. quamquam timere non debeas; ego enim omnia, quae fuerunt uitiata, correxi/ hoc est aliis uerbis dicere: \'ego, qui interpretor, catholicus sum; hic, quem interpretor, hereticus est.

[84.7.5]
\' denique et uos satis simpliciter et ingenue ac non malitiose, parui scilicet pendentes praecepta rhetorica et praestigias oratorum, dum libros eius περὶ ἀρχῶν hereticos confitemini et in alios crimen transferre uultis, iniecistis legentibus scrupulum, ut totam auctoris uitam discuterent et ex ceteris libris eius coniecturam praesentis facerent quaestionis; ego callidus, qui emendaui silens, quod uolui, et dissimulans crimina non feci inuidiam criminoso, aiunt et medici grandes morbos non esse curandos, sed dimittendos naturae, ne medella languorem exasperet.

[84.7.6–7]
centum et quinquaginta prope anni sunt, ex quo Origenes dormiuit Tyri. quis Latinorum umquam ausus est transferre libros eius de resurrectione, περὶ ἀρχῶν, stromateas ? quis per infame opus se ipsum uoluit infamari? nec disertiores sumus Hilario nec fideliores Victorino, qui tractatus eius non ut interpretes, sed ut auctores proprii operis transtulerunt. nuper Ambrosius sic Exaemeron illius conpilauit, ut magis Hippolyti sententias Basiliique sequeretur.

ego ipse, cuius aemulatores esse uos dicitis et ad ceteros talpae caprearum in me oculos possidetis, si malo animo fuissem erga I Origenem, interpretatus essem hos ipsos, quos supra dixi, libros, ut mala eius etiam Latinis nota facerem; sed numquam feci et multis rogantibus adquiescere nolui. non enim consueui eorum- insultare 4 erroribus, quorum miror ingenia. ipse, si aduiueret, Origenes irasceretur uobis, fautoribus suis, et cum Iacob diceret: odiosum me 1 fecistis in mundo.

[84.8.1–2]
Uult aliquis laudare Origenem? laudet, ut laudo: magnus uir ab infantia et uere martyris filius Alexandriae ecclesiasticam scholam tenuit succedens eruditissimo uiro, Clementi presbytero; uoluptates in tantum fugiit, ut zelo dei, sed non secundum scientiam ferro truncaret genitalia; calcauit auaritiam; scripturas memoriter tenuit et in studio explanationis earum diebus sudauit ac noctibus.

mille et eo amplius tractatus, quos in ecclesia locutus est, edidit; innumerabiles praeterea commentarios, quos ipse appellat tomos et quos nunc praetereo, ne uidear operum eius indicem texere. quis . nostrum tanta potest legere, quanta ille conscripsit? quis ardentem in scripturis animum non miretur? quodsi quis ludas zelotes opposuerit nobis errores eius, audiat libere: --
interdum magnus dormitat Homerus,
uerum operi longo fas est ignoscere somnum
.

[84.9.1]
Non imitemur eius uitia, cuius uirtutes non possumus sequi. errauerunt in fide et alii tam Graeci quam Latini, quorum non necesse est proferre nomina, ne uideamur eum non sui merito, sed aliorum errore defendere. \'hoc non est\', inquies, \'excusare Origenem, sed accusare ceteros\'. pulchre, si eum errasse non dicerem, si in fidei prauitate saltem apostolum Paulum aut angelum de caelo audien-. dum crederem; nunc uero, cum simpliciter errorem eius fatear, sic legam ut ceteros, quia sic errauit ut ceteri: dicas:

[84.9.2–3]
si multorum communis est error, cur solum persequimini?\' quia uos solum laudatis ut apostolum. tollite amoris vneQftokrjv et nos tollimus odii magnitudinem. ceterorum uitia de libris suis ad hoc tantum excerpitis, ut huius defendatis errorem; Origenem sic fertis in caelum, ut nihil eum errasse dicatis. quisquis es adsertor nouorum dogmatum, quaeso te, ut parcas Romanis auribus, parcas fidei, quae apostoli uoce laudata est.

cur post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nesciuimus? cur profers in medium, quod Paulus et Petrus edere noluerunt? usque ad hanc diem sine ista doctrina mundus Christianus fuit. illam senex tenebo fidem, in qua puer renatus sum. Pelusiotas nos appellant et luteos et animales et carneos, quod non recipiamus ea, quae spiritus sunt, illi scilicet Hierosolymitae, quorum mater in caelo est.

[84.9.4]
non contemno carnem, in qua Christus et natus est et resurrexit, non despicio lutum, quod excoctum in testam purissimam regnat in caelo, et tamen miror, cur carni detrahentes uiuant. carnaliter et inimicam suam foueant et nutriant delicate, nisi forte inplere uolunt scripturam dicentem: amate inimicos uestros et benefacite his, qui persequuntur uos. amo carnem castam, uirginem, ieiunantem; amo carnis non opera, sed substantiam; amo carnem, quae iudicandam esse se nouit; amo illam, quae pro Christo in martyrio caeditur, laniatur, exuritur.

[84.10.1]
Illud uero, quod adserunt a quibusdam hereticis et maliuolis hominibus libros eius esse uiolatos, quam ineptum sit, hinc probari potest. quis prudentior, doctior, eloquentior Eusebio et m Didymo, adsertoribus Origenis, inueniri potest? quorum alter sex uoluminibus tfjg ajzoloyiag ita eum ut se sensisse confirmat, alter sic eius errores nititur excusare, ut tamen illius esse fateatur, non scriptum negans, sed sensum scripti edisserens. aliud est, si, quae ab hereticis addita sunt, Didymus quasi bene dicta defendit.

[84.10.2]
solus scilicet inuentus est Origenes, cuius scripta in toto orbe pariter falsarentur et quasi ad Mithridatis litteras omnis ueritas uno die de uoluminibus illius raderetur. si unus uiolatus est liber, num uniuersa eius opera, quae diuersis et locis et temporibus edidit, simul corrumpi potuerunt? ipse Origenes in epistula, quam scribit ad Fabianum, Romanae urbis episcopum, paenitentiam agit, cur talia scripserit, et causas temeritatis in Ambrosium refert, quod secreto edita in publicum protulerit: et quidam adhuc svQsoihoyovoiv aliena esse, quae displicent!

[84.11.1–2]
Porro, quod Pamphilum proferunt laudatorem eius, gratias illis ago meo nomine, quod dignum me putauerunt, quem cum martyre calumniarentur. si enim ab inimicis Origenis libros eius dicitis esse uiolatos, ut infamaretur, quare mihi non liceat dicere ab amicis eius et sectatoribus conpositum esse sub nomine Pamphili uolumen, quod illum testimonio martyris ab infamia uindicaret?

ecce uos emendatis in Origenis libris, quod ille non scripsit, et miramini, si edat aliquis librum, quem ille non edidit? uos in edito opere potestis coargui; ille, qui nihil aliud edidit, facilius patet calumniae. date quodlibet aliud opus Pamphili, nusquam repperietis; hoc unum est. unde igitur sciam, quod Pamphili sit? uidelicet stilus et saliua docere me poterit. numquam credam, quod doctus uir primos ingenii sui fructus quaestionibus et infamiae dedicarit. et ipsum nomen Apologetici ostendit accusationem; non enim defenditur, nisi quod in crimine est. unum proferam, cui contradicere uel stulti sit uel inpudentis.

[84.11.3]
sex librorum Eusebii super Origenis defensione principium usque ad mille ferme uersus liber iste, qui Pamphili dicitur, continet et in reliquis scriptor eiusdem operis profert testimonia, quibus nititur adprobare Origenem fuisse catholicum. Eusebius et Pamphilus tantam inter se habuere concordiam, ut unius animae homines putes et ab uno alter nomen acceperit. quomodo igitur inter se dissentire potuerunt, ut Eusebius in toto opere suo Origenem Arriani dogmatis probet et Pamphilus Niccenae k. synodi, quae fuit postea, defensorem? ex quo ostenditur uel Didymi, uel cuiuslibet alterius esse opusculum, qui sex librorum capiti detrun- i cato cetera membra sociarit.

[84.11.4–84.12.1]
sed concedamus ex superfluo, ut Pam-1 phili sit, Pamphili, sed necdum martyris — ante enim scripsit, sit martyrium perpetraret —: \'et quomodo,\' inquies; \'martyrio dignus fuit?\' scilicet ut martyrio deleret errorem; ut unam culpam sanguinis sui effusione purgaret. quanti in toto orbe martyres, antequam caederentur, uariis subiacuere peccatis! defendamus ergo peccata, quia, qui postea martyres, prius peccatores fuerunt?

Haec, fratres amantissimi, ad epistulam uestram celeri sermone dictaui uincens propositum, ut contra eum scriberem, cuius ingenium ante laudaueram, malens existimatione periclitari quam j fide. hoc mihi praestiterunt amici mei, ut, si tacuero, reus, si respon-j dero, inimicus iudicer. dura utraque condicio, sed de duobus eligam, j quod leuius est: simultas redintegrari potest, blasphemia ueniam non meretur.

[84.12.2]
quid autem laboris in transferendis libris JUQl dQXwv1 sustinuerim, uestro iudicio derelinquo, dum et mutare quippiam de Graeco non est uertentis, sed euertentis, et eadem ad uerbum ex-I primere nequaquam eius, qui seruare uelit eloquii uenustatem. ]


LXXXV. AD PAULINUM FRESBVTERUM

[85.1.1–2]
Uoce me prouocas ad scribendum, terres eloquentia et in epistolari stilo - prope Tullium repraesentas. quod quereris me paruas et incomptas litterulas mittere, non uenit de incuria, sed de timore tui, ne uerbosius ad te loquens plura reprehendenda transmittam.

et, ut sanctae menti tuae simpliciter fatear, uno ad occidentem tempore nauigandi tantae a me simul epistulae flagitantur, ut, si cuncta ad singulos uelim rescribere, occurrere nequeam. unde accidit, ut omissa conpositione uerborum et scribentium sollicitudine dictem, quicquid in buccam uenerit, et amicum te tantum meorum dictorum, non iudicem considerem.

[85.2.1–85.3.1]
Duas quaestiunculas tuae litterae praeferebant: unam, quare sit a deo induratum cor Pharaonis et apostolus dixerit: non uolentis neque currentis, sed miserentis est dei et cetera, quae liberum tollere uidentur arbitrium; alteram, quomodo sancti sint, qui de fidelibus, id est baptizatis, nascantur, cum sine dono gratiae postea acceptae et custoditae salui esse non possint.

Primae in libris ffteol doxcbv, quos nuper Pammachio nostro iubente interpretatus sum, Origenes fortissime respondit; quo detentus opere inplere non potui, quod tibi promiseram, et Danielem nostrum rursum conperendinaui. et quidem, quamuis mei amantissimi et egregii uiri, tamen unius uoluntatem in tempus aliud distulissem, nisi omnis paene fraternitas de urbe eadem postulasset adserens multos periclitari et peruersis dogmatibus adquiescere.

[85.3.2–85.4.1]
unde necessitate conpulsus sum transferre libros, in quibus plus mali quam boni est, et hanc seruare mensuram, ut nec adderem quid nec demerem Graecamque fidem Latina integritate seruarem. quorum exemplaria a supra dicto fratre poteris mutuari, licet tibi Graeca sufficiant et non debeas turbidos nostri ingenioli riuos quaerere, qui de ipsis fontibus bibis.

Praeterea, quia docto uiro loquor et tam diuinis scripturis quam saeculi litteris erudito, illud dignationem tuam admonitam uolo, ne me putes in modum rustici balatronis cuncta Origenis reprobare, quae scripsit - quod in me criminantur ἀκαιροσπουδασταὶ eius et quasi Dionysium philosophum arguunt subito mutasse sententiam —, sed tantum praua dogmata repudiare.

[85.4.2–85.5.1]
scio enim aequali maledicto et eos subiacere, qui bona mala dicunt, et illos, qui mala bona iudicant; qui faciunt amarum dulce et dulce amarum. aut quae est tanta pertinacia sic alicuius laudare doctrinam, ut sequar et blasphemiam ?.

De secundo problemate tuo Tertullianus in libris de monogamia disseruit adserens sanctos dici fidelium filios, quod quasi candidatae sint fidei et nullis idolatriae sordibus polluantur. simulque considera, quod et uasa sancta in tabernaculo legerimus et cetera, quae ad ritum caerimoniarum pertinent, cum utique sancta esse non possint nisi ea, quae sentiunt et uenerantur deum.

[85.5.2–85.6.1]
idioma igitur scripturarum est, ut interdum sanctos pro mundis et purificatis atque expiatis nominet, sicut et Bethsabee sanctificata scribitur ab inmunditia sua et ipsum templum sanctuarium nominatur.

Obsecro te, ne tacito mentis iudicio me aut uanitatis arguas aut falsitatis. testis est enim conscientiae meae dominus, quod ab ipso procinctu et interpretationis exordio supra dicta necessitas me retraxit; et scis ipse non bene fieri, quod occupato animo fiat. palliolum textura breue, caritate latissimum senili capiti confouendo libenter accepi et munere et muneris auctore laetatus.


LXXXVI. AD THEOPHILUM

[86.1]
Beatissimo papae Theophilo Hieronymus.

Nuper tuae beatitudinis scripta suscepi et emendantia uetus silentium et me ad solitum officium prouocantia. unde, licet per sanctos fratres Priscum et Eubulum tuus ad nos sermo cessauerit, tamen, quia uidemus illos zelo fidei concitatos raptim Palaestinae \'lustrasse regiones et dispersos regulos usque ad suas latebras persecutos, breuiter scribimus, quod totus orbis exultet et in tuis uictoriis glorietur erectumque Alexandriae uexillum aduersus heresim tropaea surgentia gaudens populorum turba prospectet. macte uirtute, macte zelo fidei! ostendisti, quod huc usque taciturnitas dispensatio fuerit, non consensus. libere enim reuerentiae tuae loquor: dolebamus te nimium esse patientem et ignorantes magistri gubernacula gestiebamus in interitum perditorum. sed tu ideo diu exaltasti manum et suspendisti plagam, ut ferires fortius. super susceptione cuiusdam non debes contra huius urbis dolere pontificem, quia nihil tuis litteris praecepisti et temerarium fuit de eo, quod nesciebat, ferre sententiam; tamen reor illum nec audere nec uelle te in aliquo laedere. +


LXXXVII. EPISTULA THEOPHILI AD HIERONVMUM

[87.1–2]
Dilectissimo et amantissimo fratri Hieronymo Theophilus episcopus.

Sanctus episcopus Agatho cum dilectissimo diacono Athanasio in ecclesiastica directus est causa, quam cum didiceris, non ambigo, quin nostrum studium probes et in ecclesiae uictoriis glorieris. nam Origenis heresim in monasteriis Nitriae quidam nequam et furiosi homines serere et fundare cupientes prophetica falce succisi sunt, quia recordati sumus apostoli commonentis: argue eos seuere.

festina igitur et tu partem huius praemii recepturus deceptos quosque emendare sermonibus. optamusque, si fieri potest, in diebus j nostris catholicam fidem et ecclesiae regulas cum subiectis nobis I populis custodire et omnes nouas sopire doctrinas. I


LXXXVIII. AD THEOPHILUM

[88.1–2]
Beatissimo papae Theophilo Hieronymus.

Duplicem mihi gratiam beatitudinis tuae litterae praestiterunt, quod et sanctos ac uenerabiles Agathonem episcopum et diaconum Athanasium habuerint portitores et aduersus sceleratissimam heresim zelum fidei demonstrarint. uox beatitudinis tuae in toto orbe personuit et cunctis Christi ecclesiis laetantibus diaboli uenena siluerunt. nequaquam antiquus serpens sibilat, sed contortus et euisceratus in cauernarum tenebris delitescens solem clarum ferre non sustinet.

equidem super hac re, et antequam scriberes, ad occidentem epistulas miseram ex parte hereticorum strophas meae linguae hominibus indicans. et dispensatione dei factum puto, ut eo in tempore tu quoque ad papam Anastasium scriberes et nostram, dum ignoras, sententiam roborares. uerum nunc a te commoniti magis studium adcommodabimus, ut et hic et procul simplices ab errore reuocemus nec timeamus odia subire quorundam - non enim debemus hominibus placere, sed deo —, quamquam ardentius ab illis defendatur heresis, quam a nobis oppugnetur. simulque obsecro, ut, si qua synodica habes, ad me dirigas, quo possim tanti pontificis auctoritate firmatus liberius et confidentius pro Christo ora reserare.

[88.3]
Uincentius presbyter ante biduum, quam hanc epistulam darem, de urbe uenit et suppliciter te salutat crebroque sermone concelebrat Romam et totam Italiam tuis post Christum epistulis liberatam. annitere ergo, papa beatissime, et per omnem occasionem ad occidentales episcopos scribe, ut mala germina acuta, ut ipse significas, succidere falce non cessent.


LXXXIX. EPISTULA THEOPHILI AD HIERONVMUM

[89.1]
Domino dilectissimo et amantissimo fratri Hieronymo presbytero Theophilus episcopus.

Didici, quod et sanctitas tua nouerit, Theodorum monachum eiusque studium conprobaui, quia, cum a nobis Romam nauigaturus exiret, noluit ante proficisci, nisi te et sanctos fratres, qui tecum sunt in monasterio, quasi sua uiscera amplexaretur et inuiseret. quem cum susceperis, pro ecclesiae tranquillitate laetare. uidit enim cuncta Nitriae monasteria et referre potest continentiam et mansuetudinem monachorum, quomodo extinctis ac fugatis Origenis sectatoribus pax ecclesiae reddita sit et disciplina domini conseruetur.

[89.2]
atque unam apud uos quoque deponerent hypocrisin, qui occulte dicuntur subruere ueritatem! de quibus non bene sentientes in his regionibus fratres haec me scribere prouocarunt. quam ob rem cauete et effugite . huiusce modi homines et, iuxta quod scriptum est, si quis non adfert ad uos ecclesiasticam fidem, huic nec aue dixeritis. quamquam ex superfluo faciam haec tibi scribere, qui potes etiam ab errore reuocare, tamen nihil nocet etiam prudentes et eruditos uiros pro sollicitudine fidei commoneri. omnes fratres, qui tecum sunt, meo nomine salutari uolo.


XC. EPISTULA THEOPHILI AD EPIPHANIUM

[90.1]
Domino dilectissimo, fratri et coepiscopo Epiphanio Theophilus in domino Christo salutem.

Dominus, qui locutus est ad prophetam: ecce constitui te hodie super gentes et regna eradicare et suffodere et disperdere et rursum aedificare ac plantare, singulis temporibus eandem ecclesiae suae largitur gratiam, ut inte rum corpus per patientiam conseruetur et in nullo hereticorum dogmatum uenena praeualeant. quod quidem nunc uidemus expletum. nam ecclesia Christi, quae non habet maculam neque rugam aut aliquid istius modi, egredientes de cauernis suis Origenis colubros euangelico ense truncauit et sanctum Nitriae monachorum agmen contagione pestifera liberauit.

[90.2]
pauca ergo ex his, quae gesta sunt, in generali epistula, quam ad omnes in commune direxi, prout patiebatur angustia temporis, conprehendi. dignationis tuae est, quae in huiusce modi certaminibus ante nos saepe pugnauit, et positos in proelio consolari et congregare totius insulae episcopos ac synodicas litteras tam ad nos quam ad sanctum Constantinopolitanae urbis episcopum et, si quos alios putaueris, mittere, ut consensu omnium et ipse Origenes nominatim et heresis nefaria condemnetur.

[90.3]
didici enim, quod calumniatores uerae fidei Ammonius, Eusebius et Euthymius nouo pro heresi furore bacchantes Constantinopolim nauigarint, ut et nouos, si quos ualuerint, decipiant et ueteribus suae inpietatis sociis coniungantur. curae igitur tuae sit, ut cunctis episcopis per Isauriam atque Pamphyliam et ceterarum prouinciarum, quae in uicino sunt, rei ordinem pandas et nostram, si dignum putas, epistulam subicias, ut omnes spiritu congregati cum uirtte domini nostri Iesu Christi tradamus eos satanae in interitum inpietatis, quae possidet eos.

[90.4]
et ut celerius uestra Constantinopolim scripta perueniant, mitte industrium uirum et aliquem de clericis, sicut et nos de ipsis Nitriae monasteriis patres monachorum cum aliis sanctis et continentissimis uiris misimus, qui possint cunctos in praesenti docere, quae gesta sunt. et super omnia quaesumus, ut inpensas ad dominum fundas preces, quo possimus etiam in isto certamine uictoriam consequi. non enim parua laetitia et in Alexandria et per totam Aegyptum populorum corda peruasit, ex quo pauci homines eiecti sunt, ut purum corpus ecclesiae permaneret. saluto fratres, qui tecum sunt; te plebs, quae nobiscum est, in domino salutat.


XCI. EPISTULA EPIPHANII AD HIERONVMUM

[91.1–2]
Domino amantissimo, filio ac fratri Hieronymo presbytero et cunctis fratribus, qui tecum uersantur in monasterio, Epiphanius in domino salutem.

Generalis epistula, quae ad omnes catholicos scripta est, ad te proprie pertinet, qui zelum fidei aduersus cunctas hereses habens Origenis proprie et Apollinaris discipulos auersaris; quorum uenenatas radices et in altum defixam inpietatem omnipotens deus protraxit in medium, ut in Alexandria proditae in toto orbe arescerent.

scito enim, fili canssime, Amalech usque ad stirpem esse deletum et in monte Raphidim erectum tropaeum crucis. et, quomodo porrectis in altum Moysi manibus uincebat Israhel, sic dominus confortauit famulum suum Theophilum, ut supra altare ecclesiae Alexandrinae contra Origenem uexillum poneret et inpleretur in eo, quod dicitur: \'scribe signum hoc, quia delebo funditus Origenis heresim a facie terrae cum ipso Amalech.

[91.3]
ne uidear eadem rursum iterare et prolixiorem epistulam texere, ipsa ad uos scripta transmisi, ut scire possitis, quae nobis scripserit et quantum boni ultimae aetati meae concesserit dominus, ut, quod semper clamabam, tanti pontificis testimonio probaretur. iam autem puto et te aliquid operis edidisse et iuxta priorem epistulam, qua te super hac re fueram cohortatus, elimasse libros, quos tuae linguae homines legant. audio enim et ad occidentem quorundam hominum naufragia peruenisse, qui non contenti perditione sua uolunt plures mortis habere participes, quasi multitudo peccantium scelus minuat et non numerositate lignorum maior gehennae flamma succrescat. sanctos fratres, qui tecum in monasterio domino seruiunt, et tecum et per te plurimum salutamus.


XCII. (THEOPHILI SVNODICA EPISTULA AD PALAESTINOS ET AD CVPRIOS EPISCOPOS MISSA.)

[92.1–3]
Haec epistula uniformis ad Palaestinos et ad Cyprios episcopos missa est. utriusque principia tulimus.

Ad Palaestinos: Dominis dilectissimis, fratribus et coepiscopis Eulogio, Iohanni, Zebinno, Auxentio, Dionysio, Gennadio, Zenoni, Theudosio, Dictenio, Porphyrio, Saturnino, † Alani, Paulo, Ammonio, Heliano, alteri Paulo, Eusebio et omnibus, qui in Aeliae encaeniis congregati sunt, catholicis episcopis Theophilus in domino salutem dicit.

Ad Cyprios: Dominis dilectissimis -et fratribus et coepiscopis Epiphanio, Marciano, Agapeto, Boethio, Helpidio, Eutasio, Norbano, Macedonio, Aristoni, Zenoni, Asiatico, Heraclidae, alteri Zenoni, Kyriaco, Aprodito Theophilus in domino salutem.\'

[92.1.1–2]
Arbitror, quod ante nostras litteras uelox ad uos fama pertulerit temptasse quosdam in monasteriis Nitriae Origenis heresim serere et monachorum purissimum coetum in potione turbida propinare. quam ob rem conpulsi sumus ad ipsa loca pertimescentes sanctorum precibus et maxime patrum et presbyterorum, qui praesunt monasteriis, ne, dum nos ire cessamus, hi, qui prurientibus blandiuntur auribus, simplicum corda peruerterent.

quorum nobilitas in scelere est et tam rabidus furor ad omne -facinus, quod inperitia superbiaque suggesserit, ut praecipites ruant nec intellegant mensuram suam, sed apud semet ipsos sapientes, qui fons erroris est, maximos putant esse (se), quod non sunt, denique in tantam prorumpentes dementiam, ut in se uerterent manus et propria ferro membra truncarent putantes stultae cogitationis arbitrio hinc religiosos et humiles se probari, si mutilata fronte et sectis auribus incederent. e quibus etiam unus linguae partem mordicus amputauit, ut ignorantibus quoque ostenderet, quam timide dei iura seruaret et ex ipsa debilitate praepediti monstraret eloquii, quanto furore pectoris aestuaret.

[92.1.3]
quos quia repperi cum quibusdam peregrinis, qui in Aegypto parumper habitant, ad uestram prouinciam transmigrasse — et homines pauperes gratia et pecuniis inescatos, qui debuerant manu et labore uictum quaerere —, ut inpleatur in eis, quod scriptum est: in circuitu inpii ambulabunt, et uelle in similitudinem Iudaeorum prius igne consumi quam Origenis uidere scripta damnari, quodam modo proclamantes: posuimus mendacium spem nostram etmendacio protegamur, ne forte etiam in illis partibus plebis et monachorum turbent animos et, qui debuerant pro scelere correpti agere paenitentiam, uertantur contra nos et mendaciorum cuniculis subtrahant ueritatem, iustissimum duxi scribere sanctitati uestrae et breuiter nuntiare, quod e uicino episcopis congregatis, qui proprie inplerent numerum synodi, perrexerint Nitriam.

[92.1.4–92.2.1]
et coram multis patribus monachorum, qui de tota paene Aegypto conuolauerunt, lecti sunt libri Origenis, in quibus inpio labore sudauit, et consensu omnium condemnati.

Nam cum legeretur uolumen Jtsgi aexwv, quae nos \'de principiis\' possumus dicere, in quibus scriptum est, quod filius nobis conparatus esset ueritas et patri conlatus mendacium, et rursum: k quantum differt Paulus et Petrus saluatore, P tanto saluator minor est patre, et iterum: Christi regnum finietur aliquando, zabulus cunctis : peccatorum sordibus liberatus aequo honore decorabitur et cum Christo subicietur, et in alio libro, qui \'de oratione\' scribitur: non debemus orare filium, sed solum patrem, nec patrem cum filio, obturauimus aures nostras et tam Origenem quam discipulos eius consona uoce damnauimus, ne et modicum fermentum totam massam corrumperet.

[92.2.2]
quid loquar de resurrectione mortuorum, in qua perspicue blasfemat et dicit, quod post multos saeculorum recursus corpora nostra paulatim redigantur in nihilum et in auram tenuem dissoluantur, ac, ne paruum hoc putaremus, adiecit: resurgens corpus non solum corruptibile sed mortale erit, ut scilicet dominus atque saluator frustra destruxerit zabulum, qui mortis habebat imperium, siquidem et post resurrectionem corruptio et mortalitas in nihilum resolutis corporibus dominatur humanis? de angelis quoque temeraria aliqua confinxit, ut cuncta in caelo ministeria seruitutis dei non sint in caelo creata, sed diuersis lapsibus et ruinis uaria officiorum sortiti sint nomina, causasque ueteres praecessisse, quibus creuerint uel decreuerint.

[92.2.3]
et inter haec quasi doloris inpatiens clamante populo: quae sursum est Hierusalem, libera est nihil in ea purum, nihil a uitiis liberum et perpetua securum uirtute contendit. non stetit hactenus profana de angelis disputatio; sed proficiens in scelere: sicut daemones, inquit, nidore hostiarum assidentes aris gentilium pascebantur, ita et angeli sanguine uictimarum, quas — spiritalium typus — immolat Israhel, fumo thymia matis delectati uersa bantur prope altaria et huiusce modi alebantur cibis.

[92.2.4–92.3.1]
quis non putet eum nihil ultra inuenire potuisse, in quo mens uesana corrueret? praescientiam quoque futurorum, quae soli domino nota est, stellarum motibus tribuit, ut ex earum cursu et uarietate formarum daemones futura cognoscant et uel agant aliqua uel ab his agenda demandent. ex quo perspicuum est eum idolatriam et astrologiam et uarias ethnicorum fraudulentiae diuinationis praestigias adprobare.

Haec et huiusce modi sub nomine monachorum quidam sentientes et docentes in monasteriis uersabantur, cumque indigne ferrent auctorem tanti mali cum suo errore damnari, quosdam inopes et seruos spe gulae sollicitatos suo iunxere comitatui et facto cuneo sedenti mihi Alexandriae uim facere conati sunt uolentes causam Isidori, quam nos propter uerecundiam et ecclesiae disciplinam episcoporum iudicio seruabamus, proferre in medium et auribus ethnicorum dictu pudenda ingerere, ut seditio et turbae contra ecclesiam miscerentur; quorum consilia destruxit deus sicut Achitofel.

[92.3.2]
omnis autem conatus eorum hic erat, ut sub nomine Isidori heresem defenderent, qui a multis episcopis propter uarias causas a communione sanctorum fuerat separatus. interim mulier et filius eius adolescens ab his producitur in medium et in loco urbis celeberrimo, quem, ni fallor, Genium uocant, conlocantur. clamitant, quicquid in nostram inuidiam esse credebant, gentilium contra nos populo contionantes ea, quae aures infidelium libenter audirent. inter quae etiam destructionis Sarapii et aliorum idolorum eos quasi in fugam admonentes uociferantur: \'non suntf in iura tepulorum in Nitriae monasteriis\'.

[92.3.3]
haec autem uniuersa faciebant putantes sibi turbas iungi infidelium et Isidorum episcoporum iudicio eripi, ne cum matre audiretur et puero et (ut) nobis inuidiam concitarent, qui uolebamus eum praesentibus clericis et fideli populo in ecclesia patienter audiri et seruari in persona eius cum. omni timore dei et mansuetudine ecclesiasticam regulam. neque enim! inimici eius sumus nec in aliqua re tam illum quam paucos seruos atque fugitiuos, qui eius negotiis socii sunt, laesimus, sed dei timo-\' rem et normam rigoris euangelici familiaritati pristinae et necessitudini praetulimus.

[92.3.4]
qui cum accersitus esset ad quaestionem coram episcopis, ut omni clero negotium diceret, et crebrius uocaretur ad causam, coepit subterfugere et differre diem ex die illa uidelicet spe, ut multorum sermo narrabat, quod paulatim mulieris silentium redimeret. et hoc faciens sanctorum fratrum animos uulnerabat. quis enim ambigit fiduciam bonae esse conscientiae, fugam autem et dissimulationem, ut parcius loquar et aperte proferam, quod sentio, apud plerosque genus confessionis iudicari? praesertim cum graue ei mulier datis libellis crimen inpingeret et hoc per populos iactaretur,. illum magnopere agere, ut quolibet potius genere quam episcoporum iudicio res finem acciperet.

[92.3.5]
quae mulier ignorante nie amicorum eius studio etiam in albo uiduarum descripta est, ut refrigeriis elemosynae dolorem. uulneris solaretur. quod postquam a quodam diacono didici, qui intrepidus nuntiabat mulierem scriptam in uiduarum numero, ut taceret, quod obiecerat, ilico per multos Isidoro indicem prodidi et monui, ut episcoporum se iudicio praepararet muliere dumtaxat a ceterarum consortio separata, donec causae uideremus euentum. neque enim fas erat eam ecclesiae opibus sustentari, quae tantum crimen aut dixisset temere aut tacuisset. iste est signifer hereticae factionis; hoc utuntur duce uel locupletissimo hi, quos in exordio epistulae descripsimus, qui possit praebere cibos et peregrinationis eorum incommoda sustentare. ubi furor et caedes necessariae sunt, nullius alterius indigent auxilio; ubi expensae et sumptus uarii, nihil hoc largitore adcommodatius.

[92.4.1]
Dolent contra me atque insaniunt, quare solitudines et habitacula monachorum, in quibus sancta conuersatio est, non .\' permiserim inpiis Origenis dogmatibus pollui. e quibus ut cetera praetermittam, in libris Resurrectionis, quos scripsit ad Ambrosium dialecticum morem imitans disputandi, in quo sciscitatus est atque responsio, artis magicae praedicator his uerbis est: ars magica non mihi uidetur alicuius rei subsistentis uocabulum, sed et, si sit, nequaquam est operis mali nec quod haberi possit contemptui.

[92.4.2–3]
quae dicens perspicue domino contradicit, qui loquitur per prophetam: sta nunc in incantationibus tuis, in multis ueneficiis tuis, quae didicisti ab adolescentia tua, si possint tibi prodesse. laborasti in consiliis tuis; stent astrologi caeli et saluum te faciant, qui contemplantur sidera, nuntient tibi, quid super te futurum sit.

praeterea in libris περὶ άρχῶν etiam hoc persuadere conatur, quod uiuens dei sermo non adsumpserit corpus humanum, et contra apostoli uadens sententiam scripsit, quod, qui in forma dei aequalis erat deo, non fuerit uerbum dei, sed anima de caelesti regione descendens et se de forma aeternae maiestatis euacuans humanum corpus adsumpserit. quae dicens Iohanni apertissime contradicit scribenti: et uerbum caro factum est. nec potest anima credi saluatoris et non deus uerbum et formam et aequalitatem paternae maiestatis habuisse.

[92.4.4]
in alias quoque inpietates furibundus exultat uolens eum, qui in consummatione saeculorum et in destructione peccati semel passus est, dominum nostrum Iesum Christum pro daemonibus quoque et spiritalibus nequitiis crucem aliquando passurum. nec meminit Pauli scribentis: inpossibile est eos, qui semel sunt inluminati, gustauerunt.etiam donum caeleste et participes sunt facti spiritus sancti, gustauerunt nihilo minus bonum dei uerbum uirtutesque saeculi uenturi et prolapsi sunt, renouari iterum ad paenitentiam rursum crucifigentes sibimet ipsis filium dei et ostentui habentes.

[92.4.5]
si haec scire uoluisset, immo si non ea, quae scit, contemneret, numquam apostolo contradicens pro daemonibus quoque Christum diceret esse passurum et eum praeberet ostentui clausa, quod legimus, aure pertransiens: Christus resurgens a mortuis ultra non moritur; mors ei nequaquam dominabitur. quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel, quod autem uiuit, uiuit deo. hoc enim, quod dicitur \'semel\', non secundum recipit nec tertium; unde et apostolus sciens eum semel crucifigi tota ad Hebraeos affirmat audacia: hoc enim fecit semel se ipsum offerens..

[92.5.1–2]
Ob haec et alia plurima, de quibus scribere epistolaris sermo non patitur, condemnati sunt et eiecti de ecclesia. et fatuitati iuncta superbia episcoporum iudiciis contradicunt cohereticum suum nitentes seditione defendere et per alienas prouincias suberrantes damnati damnatum habent ducem et huius operis eriguntur.

obsecro itaque uos, fratres canssimi, ut, si illuc uenennt, praeceptis euangelicis eos ad lacrimas prouocetis. uoti nostri est et illos et alios errorem corrigere paenitentia et digne suo nomine conuersantes, ut, qui uocantur monachi — si tamen hoc esse cupiunt, quod dicuntur —, silentium diligant et fidem catholicam, quibus nihil omnino est praeferendum. sed, ut audio, imitantes zabulum huc illucque discurrunt et quaerunt, quos suis inpietatibus deuorent. putant enim insaniam fidem, audaciam fortitudinem; et idcirco erecti in super-: biam ecclesiasticae praedicationi Origenis doctrinam, quae idolatriae mixta est, praeferunt.

[92.5.3–92.6.1]
sicubi ergo fratres et plebem, quae , uobis credita est, turbare temptauerint, custodite gregem domini et insanos impetus eorum reprimite. nihil eis nocuimus, nihil tulimus; una causa in nos odiorum est, quod usque ad mortem parati sumus fidem defendere.

Cetera praetermitto, quomodo nobis necem inferre temptauerint. et quibus insidiis hoc machinati sunt, quando etiam ecclesiam, quae est in monasterio Nitriae, postquam damnati sunt, occupauerunt, ut et nos et plurimos nobiscum episcopos ac monachorum patres et uita et aetate uenerabiles ingressu eius prohiberent conductis libertinis et seruis, qui propter gulam et uentrem ad omne facinus armati sunt!

[92.6.2–3]
cumque oportuniora ecclesiae quasi in obsidione urbis tenerent loca, palmarum ramis fustes et baculos protegebant, ut sub pacis insignibus paratos ad caedem animos dissimularent. et ut firmior esset factio et promptior cuneus ad audaciam, multis ingenuorum pecunias diuisere, qui acceperunt, A non ut sceleri consentirent, sed ut nobis proderent conatus eorum I et paratas insidias panderent ad cauendum.

quod cum cerneret innumerabilis frequentia monachorum, coeperunt omnes uociferari et paucorum furorem consono clamore terrere, ut saltim metu collectam fieri sinerent et ecclesiae iura seruari. et nisi gratia dei multitudinis impetus refrenasset, et euenisset aliquid, quod solet in seditionibus fieri; in tantam enim nefarii homines temeritatem, immo insaniam proruperant, ut sanctae quoque conuersationis monachi et semper mansuetissimi eorum furorem sustinere non possent.

[92.6.4–5]
quae nos omnia dei auribus patienter et humiliter tulimus prouidentes saluti eorum, qui contra nos hostiliter pugnabant, ita dumtaxat, ut ecclesiasticas regulas et fidem rectam nullius amicitiis donaremus, quia potens est dominus et nobis et omnibus seruis suis in commune concedere, ut necessitudini hominum praeferamus fidei ueritatem.

simulque et uos petimus, ut singuli cum populIs, qui uobis crediti sunt, oretis attentius et deum misericordiam deprecemini, quo possimus diabolicis hereticorum insidiis resistentes habere pacem cum his, qui semper pro ueritate pugnauerunt, omnesque simul coronam iustitiae praestolemur. fratres, qui uobiscum sunt, plebs, quae mecum est, in domino salutat.


XCIII. (RESPONSUM SVNODI HIEROSOLVMITANAE AD SUPERIOREM THEOPHILI SVNODICAM EPISTULAM.)

[93.1]
Domino et honorabili, beatissimo episcopo Theophilo Eulogius, Iohannes et ceteri episcopi, qui Hierosolymis in sancta encaeniorum die repperti sunt.

Nosti, domine cuncta laudabiliter pater, et ante nostras litteras, quod omnis propemodum Palaestina gratia Christi ab hereticorum aliena sit scandalo praeter paucos, qui Apollinaris erroribus adquiescentes noxia praeceptoris sui scripta meditantur. atque utinam sanctorum orationibus non nos inquietarent Iudaici serpentes et Samaritanorum incredibilis stultitia atque gentilium apertissimae inpietates, quorum turba quam plurima et ad ueritatem praeditationis omnino auribus obturantes, in similitudinem luporum gregem Christi circuientes non paruas nobis excubias et laborem incutiunt, dum uolumus oues domini custodire, ne ab his dilacerentur!

[93.2]
et quia scripsit nobis sanctitas tua reppertos quosdam in Aegypto, qui et Origenis dogmatibus pestifera quaedam uelint introducere in ecclesiis et simplicum corda decipere, necessarium duximus significare sanctitudini tuae, quia istius modi praedicatio II a nostris auribus aliena sit. neque enim audiuimus umquam docentes, quod Christi regnum aliquando sit terminandum — absit hoc a fidelium auribus Gabrihel angelo loquente ad Mariam de eo, qui nasciturus est Christus, atque dicente: regnabit super domum Iacob in aeternum et regni eius non erit finis! — neque, quod zabulus cunctis peccatorum uitiis liberatus dignitatem obtineat, quam habuit, antequam caderet, ita ut et ipse et Christus sub unum dei patris redigantur imperium. qui enim ita credunt, ituri sunt in tenebras, quae praeparatae sunt diabolo et angelis eius.

[93.3]
et si qui sunt, qui m suis tractatibus tradiderunt, quod filius nobis sit conparatus ueritas, patri conlatus mendacium, et quod est, inquiunt, Petrus et Paulus. ad saluatorem, hoc est unigenitus filius et dei uerbum conparatus patri et - ut breuiter nostram sententiam declaremus, neque necesse est eadem rursus iterare — quicumque haec praedicat, quae beatitudo tua damnanda significat et quae discordant ab ea fide, quam pio sensu patres nostri in urbe Nicena scripserunt, et ipsi et dogmata eorum sint ecclesiae anathema cum Apollinare, qui contra sanctas scripturas , uadens inperfectum hominem dicit a domino Iesu Christo nostro esse susceptum et non plenam assumptionem eius et animae et M corporis salutem datam.

[93.4]
nos enim insistentes patrum uestigiis et J scripturarum uocibus eruditi docemus et praedicamus in ecclesiis et confitemur trinitatem increatam, aeternam, unius esse in tribus subsistentiis et in una deitate *** odorantes. si quos autem tua reuerentia uel propter dogmatum prauitatem uel propter alias causas a communione seiungit, sicut nobis indicare dignatus es, scias in nostris ecclesiis non recipiendos, donec tu paenitentiae eorum, si tamen uoluerint damnare peruersa, ueniam dederis. saluta omnes, qui tecum sunt sacerdotales gradu.


XCIV. (EPISTULA DIONVSII, LIDDENSIS EPISCOPI, AD THEOPHILUM.)

[94.1–94.1.1]
Domino beatissimo Theophilo Dionysius, Liddensis episcopus.

Bonus deus noster, qui in conciliis sanctorum glorificatur et amicos sibi ac prophetas singulis temporibus praeparat, si ordinem nostrae generationis aspicis, et(te), domine frater beatissime, aemulatorem rectae fidei suscitauit, ut et superstitionem hereticam de gentilium fonte manantem apostolico rigore euerteres et humanum genus, quod multis trahitur erroribus, ac dispersum gregem Christi ad suum pastorem reduceres, qui tempore passionis idcirco pro cunctis dedit animam suam, ut nunc possimus credentes dicere: uere deus in nobis est.

[94.1.2–94.2.1]
\'quis enim ita aut stultus aut inpius est, ut. non confiteatur te maximum orbi dedisse munus eiectis sceleratissimis blasfemi Origenis discipulis, ne ecclesia Christi ab his polluatur, quorum cancer et insanabilis lepra sic multorum corda peruasit, ut etiam, qui simulant paenitentiam, heresi iungant periurium et nos, quia tacere coguntur, odire non desinant? .

Confortare igitur et uiriliter age, dei famule, et usque in finem Origenis figmenta persequere, ne simplicum mentes sub umbra scientiae blandis eius capiantur inlecebris et fiat in corpore Christi scissurae diuisio.

[94.2.2]
omnes enim, qui sapiunt, quae sursum sunt, te patrem et spem et coronam fidei alacres profitentur, quod Arrii magistrum et discipulum eius euangelico mucrone confoderis. fratres cellulae meae oppido et (te) salutant et fratres, qui tecum sunt.


XCV. EPISTULA ANASTASII PAPAE AD SIMPLICIANUM. ;

[95.1–95.1.2]
Domino fratri Simpliciano Anastasius.

Grandem sollicitudinem atque excubias super gregem suum pastor diligens habere adprobatur; similiter et ex alta turre causa ciuitatis diu noctuque cautus speculator obseruat, magister attentus nauis hora tempestatis e curis et periculo magnam patitur animi iactationem, ne procellis atque asperrimis fluctibus nauis elidatur in saxa.

pari animo uir sanctus et honorabilis Theophilus, frater et coepiscopus noster, circa salutis commoda non desinit uigilare, ne dei populus per diuersas ecclesias Origenem legendo in magnas incurrat blasphemias.

[95.2.1]
Conuentus litteris memorati conuenio sanctitatem tuam, ut *** sicuti nos in urbe Roma positi, quam princeps apostolorum statuit et fide sua confirmauit gloriosus Petrus, ne quis contra praeceptum legat haec, quae diximus, damnauimus et cum magnis; precibus postulauimus, ut euangeliorum instituta (sint tuta), quae ex ore suo dei et Christi docuit censura; ab hac recedi omnino d non debere, sed illud in memoriam deduci, quod Paulus, uenerabilis V apostolus, praedixit atque commonuit: si quis uobis euangelizauerit praeter quod euangelizatum est uobis, anathema sit. igitur hoc praeceptum tenentes illud, quicquid est fidei nostrae contrarium ab Origene quondam\' scriptum, indicauimus a nobis esse alienum atque punitum.

[95.3.1]
Haec sanctitati tuae scripsimus per Eusebium presbyterum, qui calorem fidei gestans et amorem circa deum habens quaedam capitula blasphemiae obtulit, quae nos non solum horruimus et iudicauimus, uerum etiam, si qua alia sunt ab Origene exposita, cum suo auctore pariter a nobis scias esse damnata. dominus te incolumem custodiat, domine frater merito honorabilis.


XCVI. EPISTULA S. THEOPHILI EPISCOPI PASCHALIS

[96.1.1–2]
Christum Iesum, dominum gloriae, fratres carissimi, rursum consona uoce laudemus et alacres adhortantis prophetae uerba conplentes, qui dicit: cantate domino hymnum nouum, quotquot fidei perducentis ad regna caelorum participes sumus, sanctae sollemnitatis suscipiamus aduentum et inminentes ferias totius nobiscum orbis festiuitate celebremus clamante uno de sapientibus: ueni, comede in laetitia panem.. tuum et bibe in corde bono uinum tuum, quoniam placuerunt deo opera tua.

qui enim bonorum operum sunt et lacte infantiae erecto solidioris cibi alimenta suscipiunt, diuinos sensus altius intuentur et saturati spiritali cibo laudatorem et testem uitae suae habent deum. ad istius modi conuiuas Ecclesiastes loquitur: omni tempore sint uestimenta tua candida et oleum de capite tuo non deficiat, ut uirtutum ueste circumdati splendorem solis imitentur et cotidiana lectione sanctarum scripturarum infundant oleum sensui suo et parent mentis lucernam, quae iuxta praeceptum euangelii luceat omnibus, qui in domo sunt.

[96.2.1]
Igitur conuiuas tales et, qui sic passionis dominicae festa concelebrent, aemulantes cum sancto dicamus: laudabo dominum in uita mea, psallam deo meo, quam diu sum, festinemusque ad angelorum metropolim, quae libera est et nulla malitiae sorde maculatur, in qua nec dissensiones sunt nec ruinae et de altero ad alterum transmigratio, omnique uoluptate calcata et conpressis luxuriae fluctibus, qui aduersum nos crebrius intumescunt, caelestibus misceamur choris, ut iam nunc illuc mente translati et augustiora uidentes loca simus, quod futuri sumus.

[96.2.2]
qua beatitudine indignos se fecere Iudaei, qui scripturae sanctae opibus derelictis et pauperes intellegentiae adquiescentes magistris i usque hodie audiunt: semper errant corde, et nolunt II praesenti Christo dicere: benedictus, qui uenit in no- I mine domini, praesertim cum omni uoce opera clariora deum I illum esse testentur et nequaquam dicere: \'haec dicit dominus" sed \'ego dico uobis" per quae ostendit se latorem legum et dominum et deum uerum et non esse unum quemlibet prophetarum.

[96.3.1–2]
Neque enim diuinitatem eius, quae nullis locorum spatiis circumscribitur, adsumptio seruilis formae poterat obscurare nec angustia humani corporis ineffabilem maiestatis terminare uirtutem, quem operum magnitudo dei filium conprobat.

nam cum frementis maris elatos gurgites et instar montium intumescentes tranquillitati subitae reddidisset apostolorum nauicula de naufragio liberata et imperium praesentis domini aquarum profunda sensissent cumque conluctantibus uentis et ex omni parte fluctibus excitatis tanta discrimina saluatoris iussione cessassent, quasi diuino spiritu afflati, qui pariter nauigabant: uere, inquiunt, filius dei est non ambigentes de diuinitate, cuius magnitudinem opera loquebantur. de illo enim prophetale uaticinium est: tu dominaris fortitudini maris et motum fluctuum eius tu conprimis. et ipse propheta canticum signat, ut non solum in uerbo, sed et in uirtute deus uerus, qui uisus est, crederetur excellentia operum, quod latebat, ostendens.

[96.3.3]
perfectus deus propria uoluntate, quidquid humanae fuit et naturae et condicionis, adsumens absque peccato dumtaxat et malitia, quae nullam habet substantiam, infans nascitur, Emmanuel adoratur, magi de oriente ueniunt, deum dei filium genu posito confitentur; tempore passionis pendens in cruce solis obscurat radios nouo inauditoque miraculo diuinitatis suae exprimens magnitudinem, indiuisus et inseparabilis nec in duos saluatores quorundam errore seiunctus. unde et ad discipulos loquebatur: nolite uocare magistrum super terram; unus enim magister uester Christus.

[96.3.4]
neque enim, cum haec apostolis diceret, a corpore, quod patebat aspectui, diuinitatis excellentiam separabat nec, quando unum se Christum, dei filium, testabatur, animam diuidebat et carnem, non alter et alter, sed unus atque idem utrumque subsistens, deus et homo, dum seruus uidetur et dominus adoratur, si quidem in humani corporis uilitate ineffabilem celabat deum et rursum fragilitatem carnis diuinis operibus excedebat, ut non unus quilibet sanctorum, ut a plerisque aestimatum est, crederetur, sed ille, quem et Paulus ostendere uolens scribit: unus deus, unus et mediator dei et hominum, homo Christus Iesus, et iterum: mediator autem unius non est, deus autem unus est, quia unus filius, patris nostrique mediator, nec aequalitatem eius amisit nec a nostro consortio separatus est, inuisibilis deus et uisibilis homo: forma serui absconditus est et dominus gloriae confessione credentium conprobatur.

[96.4.1–2]
Neque enim priuauit eum pater naturae suae nomine, postquam pro nobis homo et pauper effectus est, nec in Iordane fluuio baptizatum altero appellauit uocabulo, sed filium unigenitum: tu es filius meus dilectus, in quo mihi conplacui.

nec similitudo nostra m diumitatis est mutata naturam nec diuinitas in nostrae naturae uersa est similitudinem, sed manens, quod in principio erat, deus uerbum et in se nos glorificans non uenit iuxta Hieremiam, ut diceret: heu mihi, mater, ut quid me genuisti, uirum, qui iudicer et discernar omni terrae? non profui neque profuit mihi quisquam, qui libertatem donaturus aduenerat.

[96.4.3–96.5.1]
nec iuxta Esaiam uociferabatur: uae mihi, quia, cum sim homo et inmunda labia habens in medio populi inmundalabia habentis habitem, regem dominum sabaoth uidi oculis meis. ipse enim erat rex gloriae, ut in uicesimo tertio psalmo scriptum est, in patibulo uictor existens et hostilia bella conpescens, ut hominem fictum ex humo caelorum habitatorem faceret et tropaei sui communione donaret.

Igitur, quamquam hoc nolint, qui eum putant in alium conmutatum, Iesus Christus heri et hodie ipse est et in aeternum, numquam habiturus regni sui finem iuxta sceleratum Origenis errorem, ne cessante regno etiam aeternitate priuetur, sed coram omnibus loquens: ego in patre et pater m me.

[96.5.2]
et docere nos cupiens, quod et pater m tiiio et filius in patre creaturis omnibus imperaret, et hoc ipsum roborans inferebat: ego et pater unum sumus, ne quis unum suum patrisque regnum humanae carnis occasione diuideret. quodsi iuxta Origenis insaniam aliquando amissurus est regnum Christus, unigenitus filius dei, quomodo ipse apostolis loquebatur: ego et pater unum sumus, non unum postea habiturus imperium, ut scilicet hic habeat gloriam, quam ibi depositurus est? et ubi erit, quod semper filius in patre et pater in filio est, si regnum filii non erit certum?

[96.5.3–96.6.1]
uerum, haec qui ita se habere contendunt, si tamen non egerint paenitentiam; pereant et ad hos zelo fidei pietatisque conmotus-loquatur Moyses: maledictus tu in ciuitate et maledictus in agro psalmista pariter increpante: deficiant peccatores de terra et iniqui, ut ultra non subsistant.

Equidem scire non possum, qua temeritate Origenes tanta confingens et non scripturarum auctoritatem, sed suum errorem sequens ausus sit cunctis in medium nocitura proferre nec aestimauerit umquam ullum hominum fore, qui suis adsertionibus contra iret, si philosophorum argutias propriis tractatibus miscuisset. et a malo exordio in fabulas quasdam et deliramenta procedens Christianum dogma ludum et iocum faceret nequaquam diuinae doctrinae ueritate utens, sed humanae mentis arbitrio et in tantam se ipso magistro intumescens superbiam, ut non imitaretur humilitatem Pauli, qui plenus spiritu sancto contulit cum prioribus apostolis euangelium, ne forte in uacuum curreret aut cucurrisset, ignorans, quod daemonici spiritus esset instinctus sophismata humanarum mentium sequi et aliquid extra scripturarum auctoritatem putare unum.

[96.6.2]
quiescant aliquando, qui regni Christi finem somniantes uerbositatis Origenis cupiunt esse parasiti, nec cum fidelibus ambulantes fidem, quam non habent, simulent. quin potius discant, quod omne dolus et fraudulentia, aliud sit et aliud ostendat, ut sub uirtutis specie uitia celare nitatur. etenim, cum in crucis ignominia, quam pro nobis passus est, non amiserit Christus esse dominus gloriae iuxta beatum apostolum, clamantibus contra Iudaeis: qui destruis templum et in triduo aedificas, saluum te ipsum fac; si filius dei es, descende de cruce, et carne patiens pendensque I in patibulo fortitudinem propriae maiestatis ostendit solem de cursu quiescere faciens et signorum magnitudine plenam fidei uocem latronis extorquens: Iesu, memento mei, do- i mine, cum ueneris in regnum tuum, numquam Ji post resurrectionis gloriam perditurus est regnum. licet innumeros M contra eum Origenes blasphemiarum lapides iactat.

[96.6.3]
aut cuius est consequentiae perpetuitatem regni discipulis polliceri et dicere: uenite, benedicti patris mei, possidete praeparatum uobis regnum a constitutione mundi et ipsum eo carere, quod aliis tribuit ? uel quomodo scribente Paulo ad Corinthios: absque nobis regnatis et utinam regnaretis, ut et nos regnaremus uobiscum, intellegi poterit regnum Christi post multa tempora terminandum ? praesertim cum Iohannes clamitet: qui desursum uenit, super omnes est et apostolus scribat: quorum patres et ex quibus iuxta carnem Christus, qui est super omnes deus benedictus in aeternum.

[96.7.1]
Itaque nulli dubium est, quin, qui deus permanet in aeternum, simul habeat et regnum et super ipsos quoque, quos regni possessione donauit, rex perpetuus appelletur congruum habens diuinitatis imperium nec quicquam in se rude et nouum nisi adsumptionem fragilitatis humanae. si enim iuxta Origenis insaniam post multorum circulos saeculorum Christi regnum est finiendum, consequens inpietati eius est dicere, ut et deus esse aliquando desistat; et, qui regni terminos ponit, cogitur idem de diuinitate sentire, quae perpetuitatem imperii naturaliter possidet.

[96.7.2]
quodsi regnat sermo dei, utique deus est et hac ratione colligitur, quicumque temptauerit finem regno eius inponere, ad id eum deuolui, ut Christum credere conpellatur et deum esse desinere. sed haec garriat magister indoctus cum sectatoribus inpiis, nos Christi regnum credamus aeternum et in sollemni die cantemus cum angelo atque dicamus: regni eius non erit finis. si enim unum cum patre est, numquam ex eo, quod unum est, cessaturus esc et unio patris et filii numquam diuidetur in partes nec, quod dicitur \'unum sunt\', aliquando unum esse desistent.

[96.8.1–2]
Facessant igitur stultissimi mortalium, immo descendant in in fernum uiuentes, sicut psalmista testatur, et praeceptorem inpietatis suae ibi esse cernentes clamitent: e t tu captus es, sicut et nos, et inter in fernum es; descendit in infernum gloria tua et reliqua.

talis pastor gregis morbidi Christum ubique suggillat iniuriis et diabolum honore sustollit, dum illum adserit purgatum uitiis atque peccatis pristinam aliquando gloriam recepturum et hunc regnare desistere simulque cum diabolo sub patris imperio redigendum, ut magis ad Origenis blasphemias quam ad uociferationem Iudaeorum propheta mirabundus exclamet: obstupuit caelum super hoc et inhorruit ualde, dicit dominus, eo quod duo mala fecerit.

[96.8.3–4]
Origenes Christum adserens regnare desinere et diabolum ad culmen, de quo ceciderat, ascensurum, talem sceleris sui profundum lacum fodiens, qui aquas continere non possit, aequalem, quantum in se est, diabolum facit filio dei, dum detrahit illi regni gloriam sempiternam et imperio patris eum subicit cum daemonibus.

uerum istius modi uox inpia proteratur et sciamus regnum Christi esse perpetuum ipso loquente ad discipulos suos : uos perseuerastis mecum in temptationibus meis et ego statuam nobis testamentum aeternum, ut bibatis et comedatis semper super mensam meam in regno meo. quomodo inpleri potest hoc, quod dicitur \'semper\', nisi perpetuum regnum sit et nullo fine claudendum ?

[96.8.5–96.9.1]
quod et magi intellegentes uersi ad paenitentiam studiosius percunctabantur: ubi est, qui natus est rex Iudaeorum? uidimus enim stellam eius in oriente et uenimus, ut adoremus eum. magi fatentur Christum regem et Origenes negat dicens eum non in perpetuo regnaturum nec animaduertit se Iudaeorum blasphemiis similem. t

Legimus in euangelio, cum dominus atque saluator fortitudinis suae et patientiae exemplar ostendens crucem scanderet, Pilatus inscripsit titulum et posuit super eius caput. scriptum autem erat: Iesus Nazarenus rex Iudaeorum. istum titulum multi legerunt Iudaeorum, qui erat scriptus Hebraice, Latine et Graece. dicebant ergo Pilato principes sacerdotum et Iudaeorum: noli scribere, quod rex Iudaeorum sit, sed quod ille se dixerit regem Iudaeorum. respondit Pilatus: quod scripsi, scripsi.

[96.9.2–3]
cum ergo Pilatus neo seditione nec precibus ad hoc potuerit adduci, ut regnum Christi de titulo tolleret, sciat Origenes absque ulla necessitate se hoc facere, quod fecerunt Iudaei, ut regnum Christi aestimet terminandum. illi quidem in terra positum regem negabant, hic regnantem in caelo, quantum in se est, detrahere nititur, ut accusatorem sceleris sui habeat Pilatum, qui Iudaeis respondit: quod scripsi, scripsi.

uemat et prophetalis sermo in medium ac.regnum Christi tota praedicet libertate: gaude, filia Sion, praedica, filia Hierusalem, laetare et exulta de toto corde tuo, filia Israhel: abstulit dominus iniquitates tuas, redemit te de manu inimicorum tuorum, rex Israhel in medio tui, non uidebis ultra mala.

[96.9.4–5]
neque enim, quos semel saluos fecit, iterum praecipitabit e caelo et dimittet iuxta Origenis deliramenta et fabulas, ut rursum de sublimibus conruant. et hoc, quod dicitur: non uidebis utra mala, aeternae securitatis indicium est, quod, qui semel fuerint liberati et regni caelorum possessione perfruiti, nequaquam uitiis trahantur ad terram nec dei priuentur auxilio, qui eis iuxta eloquium prophetale ponet murum et circamurale sua eos uirtute circumdans.

unde et psalmista canit: non commouebiturinaeternum, qui habitat in Hierusalem, et dominus protestatur: non te dimittam nec deseram. frustraque somniat ascendere animas in caelum et descendere et nunc proficere, nunc ad inferiora delabi, ut per ruinas innumerabiles saepe moriantur et Christi passio irrita fiat.

[96.9.6–96.10.1]
qui enim semel pro nobis mortuus est, aeternam nobis uictoriae suae laetitiam dedit, quae nulla uitiorum mole tenuetur. nec quisquam hominum crebrius moritur, quod Origenes ausus est scribere Stoicorum inpiissimum dogma diuinarum cupiens scripturarum auctoritate firmare.

Uerum quid ista memoramus, cum in tantam eruperit uecordiam, immo dementiam, ut aliud saluatori crimen inpingat dicens eum et pro daemonibus ac spiritalibus nequitiis apud superos adfigendum cruci ? nec intellegit, in quam profundum inpietatis conruat barathrum. si enim Christus pro hominibus passus homo factus est, ut scripturarum testantur eloquia, consequens erit, ut dicat Origenes: \'et pro daemonibus passurus daemon futurus est\'. hoc enim necessitate cogetur ut inferat, ne ab eo, quod coepit, discrepare uideatur et ut imitetur blasphemias Iudaeorum, quos semper imitatur; et illi enim Christo similiter loquebantur: daemonium habes et: in Belzebul, principe daemoniorum, eicis daemonia.

[96.10.2]
sed absit, ut pro daemonibus Christus passurus sit, ne et ipse daemon fiat. et qui hoc credunt, rursum crucifigunt et ostentui habent filium dei, qui nequaquam, ut semen Abraham adprehendit, ita- adsumet et daemonum, ne pro illis quoque crucifigatur. nec daemones pro se deum in passione cernentes cum propheta clamabunt hic peccata nos t rap o rtauit et pro nobis dolet neque cum Esaia dicent: liuore eius sanati sumus nec pro daemonibus sicut pro hominum genere quasi ouis Christus ducetur ad uictimam nec pro eorum salute dicetur: proprio filio non pepercit, quia nec daemones clamabunt traditus est pro peccatis nostris et resurrexit pro iustificatione nostra Paulus quidem perspicue scribit: tradidi enim 3 uobis in primis, quod et accepi, quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum scripturas, illas in testimonium uocans et uolens earum auctoritate firmare, quod dubium est; Origenes autem absque ullo diuinae uocis testimonio uim facere nititur ueritati et extincta lucerna inuenire eam.

[96.11.1–2]
Fautor daemonum et non hominum crebris calumniis lacessit filium dei et denuo crucifigit non intellegens, in quam profundam et horribilem inpietatis uoraginem detrahatur. consequens enim est, ut, qui priora susceperit, suscipiat et quae sequuntur, et, qui pro daemonibus Christum dixerit crucifigi, ad ipsos quoque dicendum esse suscipiat: accipite et edite; hoc est corpus meum et: accipite et bibite; hic est sanguis meus.

si enim et pro daemonibus crucifigetur, ut nouorum dogmatum adsertor adfirmat, quod erit priuilegium aut quae ratio, ut soli homines corpori eius sanguinique communicent non daemones quoque, pro quibus in passione sanguinem fuderit? sed nec daemones audient: accipite et edite et: accipite et bibite nec dominus sua praecepta dissoluet, qui discipulis ait: nolite dare sanctum canibus nec mittatis margaritas uestras ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis et conuersi disrumpant uos.

[96.11.3–4]
nam et apostolus scribens: no1 ous participes daemonum fieri. non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum; non potestis mensae domini participari et mensae daemoniorum, inpossibile esse demonstrat daemonas de calice domini bibere et de mensa eius participari.

cibus diaboli negatores dei sunt Ambacum loquente: escae eius electae; cibus autem inpiorum omnium execrabilis ipse diabolus prophetae uaticinio concrepante: dedisti eum escam populis Aethio pibus. ex quibus omnibus adprobatur Christum pro daemonibus non posse crucifigi, ne daemones corporis et sanguinis eius participes fiant.

[96.12.1–2]
Cum ergo et apostolus de saluatore significet: hoc enim fecit semel se ipsum offerens et Origenes tam audaciter illius sententiae contradicat, tempus est illud inferre: terra, terra, audi uerbum domini, scribe uirum istum abdicatum. quis enim infernus haec mala suscipere potest, qui tartarus de rebus istius modi cogitare? quae gigantum insania tam rebellis exstitit et turrem inpietatis extruxit ?

quae libido lasciuiens et daemonum amore deperiens sic uniuerso dogmati transeunti diuaricauit crura mentis suae? quis in tantum de Sodomitica uinea bibit, ut inebriatus uino furoris eius toto corde conciderit? quis Babyloniorum ita fluminum gurgitibus inrigatus uiuos Israhel fontes reliquit? quis egrediens de Hierusalem et Hieroboam, filii Nabat, imitator existens tot errorum fabricatus altaria est et ararum profana tura succendit ? cur Dathan et Abiron, qui minora peccarunt, non ueniant ante tribunal Christi et sui eum conparatione condemnent, qui extra ecclesiam saluatoris uariarum doctrinarum turibula diabolico igne conpleuit?

[96.12.3–4]
neque enim dominus, qui loquitur per prophetam: ego uisiones multiplicaui et in manibus prophetarum adsimilatus sum, adulterinas eum docuit proferre doctrinas nec, qui a principio ipsi uiderunt et ministri fuerunt uerbi dei, nec prophetarum chorus, qui olim uocabantur \'uidentes\', haec eum instituit, sed ipse suae mentis arbitrio furori daemonum seruiens et blando cogitationum errore deceptus gregem et, ut ita dicam, examen dogmatum peruersorum per totum orbem inmisit mentibus indoctorum.

iste est, qui Assyriis Babyloniisque fluminibus aperuit os suum, qui nauem ecclesiae bonarum mercium plenam salutis doctrinae fluctibus operire conatus est, dum inperitorum laude sustollitur et scripturarum sensum aliter, quam se habet ueritas, edisserens gloriatur in confusione sua. quis enim tam innumerabiles et garrulos et uerbositatis atque inperitiae plenos conscripsit libros et infatigabili studio dies noctesque coniunxit, ut errorum monimenta dimittens mereretur audire: m u 11 i s itineribus tuis deceptus es?

[96.12.5]
usus est emm duce pessimo, aura populari, et plurimis falsae scientiae uoluminibus exaratis ac rebelli contra deum mente pugnans unguento caelestium doctrinarum saniem quandam et paedorem sui fetoris inmiscuit,, . ut rursum ad suam animam diceretur : inmunda et famosa et nimia iniquitatibus. neque enim prophetam audire uoluit conmonentem: quare diligitis uanitatem et quaeritis mendacium ? qui pro daemonibus Christum adfigit cruci, ut non solum dei et hominum, sed daemonum quoque mediator fiat.

[96.12.6–96.13.1]
uerum absit tam inmane nefas de saluatore credere, ut templum corporis sui, quod pro nobis suscitare dignatus est. amissurus aliud sibi templum daemonicae conditionis adfigat, ut illorum quoque recepta similitudine pro ipsis patibulum subeat.

Obsecro, fratres dilectissimi, ut ignoscatis dolori meo doctrinis inpiis resistenti. dum enim inpudentiam sectatorum eius repercutere nititur, conpagem loricae ipsius et uenenati pectoris fraudulentias in medium protulimus, ut illud quoque conpleretur in eo: reuelabo ignominiam tuam et ostendam eam amatoribus tuis. nam inter cetera etiam resurrectionem a mortuis, quae spes salutis nostrae est, ita corrumpit et uiolat, ut audeat dicere corpora nostra rursum corruptioni et morti subiacentia suscitari.

[96.13.2]
responde mihi, o inpietatis caput, quomodo iuxta apostolum Paulum uicerit Christus eum, qui mortis habebat imperium, hoc est diabolum, si corruptibilia et mortalia iterum corpora surrectura sunt ? quid nobis profuit Christi passio, si mors atque corruptio denuo nostra corpora possessura est? aut quid sibi uult, apostolus scribens: sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes uiuificabuntur, si resurgentibus mors saeua dominabitur? uel quomodo, qui ista credunt, possint ex animo dicere: Christus dei uirtus et dei sapientia, uolentes illo fortiorem esse mortem, quae suscitata ab eo corpora deletura est nec probetur ex omni parte superata ?

[96.13.3–96.14.1]
uerum et Origenem tam inpie resistentem Christus, dominus noster, et mortem uicit et diabolum, qui habebat mortis imperium, sua uirtute destruxit parato nobis in caelo uictoriarum suarum triumpho. nec idcirco corpora suscitauit, ut rursum perirent, sed illorum incorruptione perpetua mortem corruptionemque deleuit.

Unde liberati a cunctis malis passionis dominicae festa celebremus et iuxta euangelii parabolam cernentes a sapientia immolari tauros et altilia uescamur fortioribus plenisque neruorum et pinguioribus doctrinae cibis, ut lac infantiae deserentes solidiora capiamus alimenta causamque malorum omnium fugiamus inperitiam, quae, cum multorum diuersis heresibus uinxerit pedes, Origene maximo sui fruitur amatore, qui inter cetera ausus est dicere non esse orandum filium neque cum filio patrem ac post multa saecula Pharaonis instaurauit blasphemiam dicentis: quis est, ut audiam uocem eius? nescio dominum et Israhel non dimittam. nec est aliud dicere \'nescio dominum\' quam hoc, quod dicit Origenes: \'non est orandus filius\', quem certe dominum confitetur.

[96.14.2]
et quamquam ille in tam apertam proruperit blasphemiam, tamen orandus est, de quo propheta testatur dicens et adorabunt te et i n te deprecabuntur, quia in te est deus et absque te non est deus, et rursum: omnis, qui inuocauerit nomen domini, saluus erit. et Paulus disputans: quomodo, inquit, inuocabunt, in quem non crediderunt? oportet primum credere, quod filius dei sit, ut recta et consequens fiat eius inuocatio. et quomodo orandus non est, qui non est deus, sic e\' contrario, quem deum esse constiterit, adorandus.

[96.14.3–4]
unde et Stephanus positis genibus et obsecrans pro his, qui se lapidibus obruebant, dicebat ad filium: domine, ne statuas illis hoc peccatum. in nomine quoque Iesu Christi omne genu flectetur caelestium, terrestrium et infernorum. quod autem dicitur: genu flectetur, sollicitae et humillimae orationis indicium est.

itaque nec deum credit Origenes filium dei, quem non putat adorandum, et lacerat eum conuiciis; cumque sibi in scripturarum memoria blandiatur et putet se eas intellegere, non audit contra se loquentem Moysen: homo, qui maledixerit deum, peccatum habebit et, qui nominauerit nomen domini, morte morietur; lapidibus obruet eum omnis multitudo. et quis tantis Christum adficit contumeliis ut hic, qui ausus est dicere: \'non debet orari\' cassum tantum ei diuinitatis nomen indulgens?

[96.15.1]
Uerum quid necesse est in tam inpiis immorari ? ad alium eius transeamus errorem. dicit corpora, quae resurgunt, post multa saecula in nihilum dissoluenda nec futura aliquid nisi, cum de caelorum mansionibus animae ad inferiora dilapsae indiguerint nouis, quae alia rursum fiant prioribus omnino deletis. quis ista audiens non et mente et corpore pertremiscat ? si enim post resurrectionem corpora redigentur in nihilum, fortior erit mors secunda quam prima, quae delere omnino poterit substantiam corporalem.

[96.15.2–3]
cur Paulus scribit: mors non dominabitur illius; quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel, si corpora delenda sunt penitus ? aut quomodo hoc, quod dicitur \'semel\', firmum erit, cum caro ab animae consortio separata redigenda sit in nihilum ? qua ratione rursus adiunxit: seminatur in corruptione, surgit in corruptione; seminatur in infirmitate, surgit in uirtute; seminatur in ignobilitate, resurgit in gloria; seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale?

si enim incorruptio corpora in nihilum redigit, consequens fuerat dicere corruptioni ea in perpetuum reseruari essetque fortior incorruptione. sed absit Paulum contraria sibi scribere et incorruptioni et corruptioni eandem esse naturam. quodsi, ut falso putat Origenes, non solum corruptibile, sed et mortale corpus i est suscitandum, ergo unum atque idem corruptio et incorruptio,, mors et uita dicentur; eandem habebunt in suscitatis corporibus potestatem et nequaquam rebus, sed tantum nominibus corruptio et incorruptio, mors et uita separabuntur.

[96.15.4]
sin autem corruptibile et mortale corpus surrecturum est, consequentius fuerat apostolum dicere: \'seminatur in corruptione, surgit in corruptione; seminatur in infirmitate, surgit in infirmitate; seminatur in ignobilitate, surgit in ignobilitate; seminatur corpus animale, surgit corpus animale\'. quodsi corruptionem et infirmitatem et ignobilitatem amouet a corporibus suscitatis et dicit e contrario incorruptione et fortitudine et gloria corpora uestienda et pro animali spiritale corpus esse reddendum, soluta erit mors et in corporibus suscitatis pro morte et corruptione inmortalitas incorruptioque regnabunt, quia et ipsum corpus inmortale et incorruptum resurget, ut possit permanere animae coaeternum.

[96.15.5–96.16.1]
igitur et saluator pignus salutis nostris corponbus in resurrectione sui corporis tribuens non potest credi ultra moriturus apostolo in hanc sententiam congruente: Christus resurgens ex mortuis ultra non morietur, mors ei nequaquam dominabitur, ne, si illius fuerit dominata, dominetur nostri.

Confundatur Origenes inter cetera flagitiorum genera, quae confingit, magicis quoque artibus patrocinium tribuens. nam in tractatibus suis his locutus est uerbis: ars magica non mihi uidetur alicuius rei subsistentis uocabulum, sed et, si sit, non est operis mali nec quod haberi possit contemptui.

[96.16.2–3]
haec dicens utique fautorem se esse demonstrat Elymae magi, qui apostolis repugnauit, et Iannae atque Iambrae, qui Moysi magicis artibus restiterunt. sed nullas Origenis patrocinium habebit uires, quia Christus magorum praestigias suo deleuit aduentu.

respondeat nouae inpietatis adsertor, immo aperte audiat: si non est malum ars magica, non erit malum et idolatria, quae artis magicae uiribus nititur. quodsi malum est idolatria, malum erit et ars magica, ex qua subsistit \'idolatria. cum autem idolatria Christi maiestate deleta sit, indicat et parentem suam artem magicam secum pariter dissolutam propheta super hoc liquido proclamante sta nunc in incantationibus tuis et multis ueneficiis tuis, quae didicisti ab adulescentia tua, si potuerint prodesse tibi.

[96.16.4]
cum igitur haec prophetarum scripta testentur et nullus umquam ausus sit memoriae prodere magorum artes inter optima quaeque numerandas, leges quoque publicae magos et t maleficos puniant, scire non possum, qua ratione inpulsus Origenes, qui Christianum se esse iactat, Sedeciae pseudoprophetae aemulator existens cornua sibi ferrea fecerit, quibus contra dogmata ueritatis armatus incedat, nec sapiat quicquam de caelesti Hierusalem neque imitetur Moysen et Daniel Petrumque et alios sanctos, qui contra magos et incantatores quasi in acie stantes indefesso certamine dimicarunt.

[96.16.5–96.17.1]
cum quibus festae diei ducamus choros, quod per media Babylonis pericula transeuntes Origenis uenena uitauimus et oboediuimus prophetae sermonibus imperantis: egredere deBabylone, qui fugis de terra Chaldaeor u m, ut ingrederemur Hierusalem, in qua praedicatio ueritatis est.

Quamquam enim mendacio resistentes passi sumus aliquid Irium puerorum, qui in camino aestuantis incendii flammarum uicere naturam, tamen non praeualuit contra nos ignis Babylonius nec capilli nostri adusti sunt — extrema uidelicet ecclesiasticae dogmata ueritatis - nec sarabara mutata, quae in protectionem animarum de testimoniis scripturae sanctae nobis sapientia texuit, nec odor ignis in nobis est, peruersae scientiae flamma discurrens.

[96.17.2–3]
non enim adquieuimus doctrinae eius, qui propter lapsus rationabilium creaturarum corpora fieri suspicatur et dicit iuxta Graeci sermonis etymologiam animas idcirco uocitatas, quod calorem mentis et in deum feruentissimae caritatis amiserint, ut ex frigore nomen acceperint, ne et saluatoris animam isdem subiacere neniis sentiremus.

solis quoque et lunae ac stellarum cursus et totius mundi pulcherrimam in diuersitate consonantiam non adserimus ex causis praecedentibus uariisque peccatis et animarum uitiis accidisse nec bonitatem dei multo tempore praestolatam, ut non ante faceret uisibiles creaturas, nisi inuisibiles deliquissent.

[96.17.4–5]
nec uanitatem appellamus substantiam corporalem, ut ille aestimat aliis uerbis in Manichei scita concedens, ne et Christi corpus subiaceat uanitati, cuius edulio saturati ruminamus cotidie uerba dicentis: nisi qui comederit carnem meam et biberit sanguinem meum, non habebit partem mecum.

nam si natura corporea uana est et futilis iuxta Origenis errorem, cur Christus surrexit a mortuis, quare nostra corpora suscitauit, quid sibi uult Paulus scribens: s i mortui non resurgent, nec Christus resurrexit; si autem Christus non resurrexit, uana est fides nostra?

[96.18.1–2]
Ex quo perspicuum est non corporum naturam esse uanam, sed eos credere uanitati, qui non putant eam resurgere et manere perpetuam. honorabiles quoque condemnat nuptias negans subsistere corpora, nisi prius animae in caelo peccauerint et inde praecipitatae quasi quibusdam ergastulis corporum uinctae fuerint.

et ille quidem sentiat, ut uult, loquatur, ut non timet: audiat nos cum Paulo suis auribus inclamantes honorabiles nuptiae et cubile inmaculatum. et quomodo inmaculatum, si, anima uitiis sordidata carne circumdatur? et culpae subiacebit ! Anna, uxor Elcanae, semen uirorum postulans, ut propter desiderium-\' derium mulierculae animae in caelis periclitentur et una earum peccato grauis labatur in terram ac pristinam beatitudinem deserat.

[96.18.3]
nec Moyses inprecans et dicens: dominus deus uester multiplicet uos et ecce estis hodie sicut stellae caeli in multitudine. dominus deus patrum uestrorum addat uobis, sicut estis, ■ milies et benedicat, ut locutus est, hoc petebat, ut animarum in caelo cateruae peccantes Israhelitici populi gentem conderent. quod esse discrepans apertissime patet, ut, qui pro delicto populi precabatur: si dimittis peccatum hoc populo, dimitte; sin. autem, dele me de libro, quem scripsisti, postulet multiplicari filios Israhel; quos si nouerat animarum ruinis crescere, non e contrario precaretur, ne propter uitia melioris substantiae natura uilior conderetur?

[96.18.4–5]
cur Dauid inprecatur in psalmo: benedicat te dominus ex Sion et uideas, quae bona sunt, in Hierusalem omnibus diebus uitae tuae et uideas filios filiorum tuorum, si animarum peccato iusti uiri augetur genus, et audet dicere: ecce sic benedicetur homo, qui timet dominum, cum sciat animas delinquentes corporum uinculis alligari et in huiusce modi carcere iudicio dei poenas luere peccatorum?

quomodo deus loquitur per prophetam: si audisses praecepta mea, fuisset utique quasi fluuius pax tua et iustitia tua sicut fluctus maris et sicut harena semen tuum et soboles uteri tui ut puluis terrae? qui enim dei praecepta conseruant, non debent accipere praemium animarum de caelo ruinas, quae ligatae corporibus sobolis eorum incrementa multiplicent.

[96.18.6–96.19.1]
si autem uolunt discere, quae sint humani generis exordia, audiant dicentem Moysen: tulit deus de terra et finxit hominem et insufflauit in faciem eius spiritum uitae et factus est homo in animam uiuentem, id est inmortalem. deus quoque benedicens Adam et Euae ait:crescite et multiplicamini et replete terram.,

Si animae post peccatum mittuntur in terras, ut nascantur in corporibus, non erat rationis benedici Adam et Euae, cum causa peccati maledictionem potius mereretur. denique, postquam plasmauit eos, benedictionis uocibus prosecutus est, quos postea uoluntate peccantes maledictione percussit.

[96.19.2–3]
ex quibus colligitur nequaquam propter animarum peccata corporum substitisse naturam. audiant rursum dicentem deum: ego feci terram et hominem in ea et Dauid: caelum caeli domino, terram autem dedit filiis hominum et cessent ultra cogitationum suarum errores sequi et scripturarum magis auctoritate ducantur.

sicut enim, qui uoluptatibus eneruati sunt et quorum in pectore libido dominatur, contemplantes corporum uenustatem non quaerunt morum pulchritudinem, sed membrorum, sensusque eorum praegrauatus faece terrena nihil altius intuetur, sic, qui structa uerborum conpositione ducuntur et capti eloquentiae sono non intuentur dogmatum ueritatem, erubescunt errorem pristinum confiteri et adrogantiae tumore caecati nolunt esse discipuli, ne, postquam correcti fuerint, prius errasse uideantur.

[96.20.1]
Abiectis itaque Origenis malis et scripturarum, quae uocantur apocrypha, id est abscondita, decipulis praetermissis — non enim in abscondito locutus sum, ait dominus — iterum atque iterum, fratres carissimi, dominicae passionis festa celebremus; fidem conuersatione decorantes misericordia in pauperes imitemur deum, cui nulla corporalium naturarum forma consimilis est, habeamus in cunctis imaginem bonitatis eius, paenitentia emendemus errores, oremus pro inimicis, pro detractatoribus obsecremus aemulantes Moysen, qui sororis contra se loquentis culpam oratione deleuit, oleo elemosynae peccatorum sordes lauemus.

[96.20.2]
captiuorum uincula nos uideantur adstringere et propi- t tium illis inprecemur deum; clausos carcere humanitas diurna ■ sustentet et his, quorum corpora morbus regius occupauit et iugi tabe membra soluuntur, propter repositam in caelis mercedem sollicito ministerio seruiamus. si quando potestas iudicii nobis data fuerit et iurgantium ad nos fratrum -causa delata, non sit personarum consideratio, sed rerum. corruentibus et in tribulatione positis nos quoque ruamus affectu, leges normam teneant ueritatis, caritas prona sit ad misericordiam non insultans peccantibus, sed condolens; facilis est enim lapsus ad uitia et fragilitas condicionis humanae, quidquid cernit in alio, in se debet pertimescere.

[96.20.3–4]
cumque alius fuerit pro errore correptus, illius emendatio nostra sit cautio. et super omnia quasi culmen et corona uirtutum pietas in deum toto cordis timore seruetur execrantesque deorum numerum patris et filii et spiritus sancti unam confiteamur indiscretamque substantiam, in qua et baptizati uitam aeternam suscepimus.

et, si dei tribuerit clementia, cum angelis merebimur dominicum pascha celebrare habentes quadragesimae exordium ab octaua die mensis, qui secundum Aegyptios uocatur Famenoth, et ipso praebente uires adtentius ieiunemus ebdomadae maioris, id est paschae uenerabilis, die tertia decima mensis Farmuthi fundamenta iacientes, ita dumtaxat, ut iuxta euangelicas traditiones finiamus ieiunia intempesta nocte, octauo decimo die supra dicti mensis Farmuthi et altero die, quo dominicae resurrectionis est symbolum, id est nono decimo eiusdem mensis, uerum pascha celebremus adiungentes his septem reliquas ebdomadas, in quibus pentecostes festiuitas texitur, et praebentes nos dignos communione corporis et sanguinis Christi.

[96.20.5–96.21.1]
sic enim merebimur accipere regna caelorum in Christo Iesu, domino nostro, per quem et cum quo deo patri gloria et imperium cum spiritu sancto et nunc et semper et in omnia saecula saeculorum. amen.

Salutate inuicem in osculo sancto; salutant uos, qui mecum sunt, fratres.


XCVII. AD PAMMACHIUM ET MARCELLAM

[97.1.1–2]
Rursum orientalibus uos locupleto mercibus et Alexandrinas opes primo Romam uere transmitto. deus ab Austro ueniet et sanctus de monte Faran umbra condensa; unde et sponsa laetatur in Cantico canticorum dicens: in umbra eius concupiui et sedi; et fructus eius dulcis in faucibus meis.

uere nunc conpletur Esaiae uaticinium praedicantis: in die illa erit altare domini in medio terrae Aegypti, ut, ubi abundauit peccatum, superabundaret gratia. qui paruulum Christum fouerant, adultum fidei calore defendunt, ut, qui per illos Herodis effugerat manus, effugiat hereticum blasphemantem. quem Demetrius Alexandri urbe pepulit, toto orbe fugat Theophilus, Theophilus, ad quem Lucas scripsit euangelium, qui ex amore dei nomen inuenit.

[97.1.3–97.2.1]
ubi nunc est coluber tortuosus ? ubi uenenatissima uipera, prima hominis facies utero commissa luporum? ubi heresis, quae sibilabat in mundo et me et papam Theophilum sui iactabat erroris latratuque inpudentissimorum canum ad inducendos simplices nostrum mentiebatur adsensum ? oppressa est eius auctoritate et eloquentia et in morem daemonicorum spirituum de terra loquitur. nescit enim eum, qui desursum ueniens ea loquitur, quae sursum sunt.

Atque utinam serpentina generatio aut simpliciter nostra fateatur aut constanter defendat sua, ut scire ualeamus, qui nobis amandi sint, qui cauendi! nunc autem - nouum paenitentiae genus - oderunt nos quasi hostes, quorum fidem publice negare non audent. rogo, qui est iste dolor, qui nec tempore nec ratione curatur ?

[97.2.2]
inter micantes gladios, iacentia corpora, riuos sanguinis profluentes iunguntur saepe hostiles dexterae et belli rabiem pax repentina conmutat: soli sunt huius hereseos sectatores, qui cum ecclesiasticis non ualent foederari, quia, quod sermone coguntur dicere, mente condemnant. et si quando aperta blasphemia publicis auribus fuerit reuelata et uiderint contra se audientiam circum fremere, tunc simplicitate simulata dicunt audisse se primum, quae magistrum dicere haud nescierint. cumque eorum scripta teneantur, uoce negant quod litteris confitentur.

[97.2.3]
quid necesse est obsidere Propontiaem, mutare loca, diuersas lustrare regiones et clarissimum pontificem Christi eiusque discipulos rabido ore discerpere ? si uera loquimini, pristinum erroris ardorem ardore fidei conmutate. quid maledictorum pannos hinc inde consuitis et eorum carpitis uitam, quorum fidei resistere non ualetis ? num idcirco uos non estis heretici, si nos quidam adsertione uestra crediderint peccatores, et os inpietate fetidum non habebitis, si cicatricem potueritis in nostra aure monstrare? quid iuuat uestram perfidiam uel prodest pellis Aethiopica et pardi uarietas, si in nostro corpore naeuus apparuerit ? en papa Theophilus tota Origenem arguit libertate hereticum esse:

[97.2.4–97.3.1]
nec dicta defendunt aut fingunt ab hereticis inmutata multorumque dicunt libros similiter deprauatos, ut illum non sua fide, sed aliorum tueantur erroribus. uerum haec aduersum hereticos dicta sint, qui iniusto contra nos odio saeuientes mente fatentur arcanum et uenena pectoris inremediabili dolore testantur.

Uos, Christiani senatus lumina, accipite et Graecam et Latinam etiam hoc anno epistulam — ne rursum heretici mentiantur a nobis pleraque uel addita uel mutata —, in qua laborasse me fateor, ut uerborum elegantiam pari interpretationis uenustate seruarem et intra definitas lineas currens nec in quoquam excedens loco eloquentiae eius fluenta non perderem easdemque res eodem sermone transferrem — quod utrum necne consecutus sim, uestro iudicio derelinquo -; quam sciatis in quattuor partes esse diuisam: et in prooemio credentes hortatur ad dominicum pascha celebrandum, in secundo et tertio loco Apollinarem et Origenem iugulat, in quarto, id est extremo, hereticos ad paenitentiam cohortatur.

[97.3.2–97.4.1]
si quid autem hic minus aduersum Origenem dictum est, et in praeteriti anni epistula continetur et haec, quam modo uertimus, breuitati studens dicere plura non debuit. porro contra Apollinarem succincta fides et pura professio non caret subtilitate dialectica, quae aduersarium suum extorto de manibus eius pugione confodit.

Orate igitur dominum, ut, quod in Graeco placet, in Latino non displiceat et, quod totus oriens miratur et praedicat, laeto sinu Roma suscipiat praedicationemque cathedrae Marci euangelistae cathedra apostoli Petri sua praedicatione confirmet, quamquam celebri sermone uulgatum sit beatum quoque papam Anastasium eodem feruore, quia eodem est spiritu, latitantes in foueis suis hereticos persecutum eiusque litterae doceant damnatum in occidente, quod in oriente damnatum est. cui multos inprecamur annos, ut hereseos rediuiua plantaria per illius studium longo tempore arefacta moriantur.


XCVIII. EPISTULA PASCHALIS THEOPHILI, ALEXANDRINAE URBIS EPISCOPI, AD TOTIUS AEGVPTI EPISCOPOS

[98.1.1–2]
Sollemnitatis augustae sermo diuinus de caelorum regionibus micans et splendore suo iubar solis exsuperans clarissimum animabus se desiderantium lumen infundit, cumque pleno cordis intuitu radios eius quiuerint sustinere, ad ipsa caelestis Hierusalem interiora I penetralia atque, ut ita dicam; sancta sanctorum eas pertrahit.

unde, \' si uolumus salutis esse participes et adhaerentes studio uirtutum animarum uitia purgare et, quidquid in nobis sordium est, iugi scripturarum meditatione diluere, quasi sub sudo apertam doctrinarum scientiam contemplantes festinemus supernae laetitiae festa celebrare et iungere nos angelorum choris, ubi coronae et praemia et certa uictoria est et desiderata triumphantibus palma proponitur. nec differamus tumentibus carnis fluctibus liberati inter diuersa uoluptatum hinc inde naufragia clauum tenere uirtutum et post, grandia maris pericula tutissimum caelorum intrare portum.

[98.2.1–2]
Quam ob rem et eos, quos cassa uitae huius cura sollicitat et instar frementium gurgitum perturbationum profunda circumsonant, quasi de somno graui excitantes ad sapientiae prouocemus lucra ostendamusque eis ueras diuinorum sensuum diuitias et inspe rata sanctae celebritatis gaudia, ob quae omnis inpraesentiarum I adsumatur labor, ut et eos, qui paululum neglegentes sunt, et nosmet ipsos aeternae gloriae praeparemus.

unde et in Prouerbiis indigentes sensu ad conuiuium suum Sapientia prouocans clamitat: uenite, comedite de panibus meis et bibite uinum, quod miscui uobis. non enim sic caelum hoc, quod suspicimus, stellarum inlustratur choris nec in tantum sol et luna, duo mundi, ut ita dicam, clarissimi oculi, quorum cursu annus euoluitur et uicissitudine tempora conmutantur, clarum terris lumen infundunt, ut nostra sollemnitas uirtutum choro fulget et radiat.

[98.2.3–4]
cuius thesauros et diuitias expetentes consona cum Dauid uoce decantant: qui s dabit mihi pennas sicut columbae et uolabo et requiescam? exultantesque et quodam tripudio gestientes et iuxta quod scriptum est gaudio ineffabili corda perfusi rursum clamitant: non habemus hic manentem ciuitatem, sed futuram inquirimus,..

cuius artifex et fabricator est deus. sciunt enim omnium laborum I suorum, quibus in hoc mundo pugnatur et curritur, hanc esse repositam spem et haec in futuro praemia constituta, pro quibus I nulla pericula formidantes cotidie uitae suae cursum dirigunt here- I ticorum uel maxime inpietatem et tendiculas declinantes, quibus 1 caeci caecos ducunt in foueam et quasi quodam ueterno et inmundissima carie deceptorum corda conmaculant; nec hac calce contenti intimas scripturarum medullas bibunt ueritate dogmatum falsi nominis scientiam condemnantes.

[98.3.1–2]
Quod intellegens et patriarcha Iacob scalam cernit in somnis, cuius caput pertingebat usque ad caelum, per quam diuersis uirtutum gradibus ad superna conscenditur et homines prouocantur terrarum humilia deserentes cum ecclesia primitiuorum dominicae passionis festa celebrare. non est, inquit, hoc nisi domus dei et haec est porta caeli.

quam Dauid acutius intuens et tota cupidine mentis inquirens rationesque huius itineris cogitationibus tractans et quasi pretiosa pigmenta fortius terens atque conminuens, ut suauissimi late odoris flagrantiam spargerent, ad sollemnitatem prouocat festinantes dicens: aperite mihi portas iustitiae et ingressus in eas confitebor domino: haec est porta domini, iusti introibunt per eam.

[98.3.3–4]
non est ergo, non est hereticorum ulla sollemnitas nec, qui errore decepti sunt, illius possunt communione laetari. scriptum est enim: si bestia tetigerit montem, lapidabitur. neque caelestium possunt recipere sacramenta uerborum, qui diuinis ecclesiae dogmatibus contradicunt.

totis itaque uiribus animas nostras ab omni contagione purgantes dignas celebritate, quae inminet, praeparemus, ut possimus cum sanctis canere: deus dominus et inluxit nobis. de qua et alius propheta conscius futurorum mystica uoce testatur: apparebit dominus in eis et disperdet omnes deos gentium, quando uerba in opera conmutata sunt et ambigentium oculis rerum ueritas demonstrata, ut per efficientiam eorum, quae praedicta sunt, uerborum ueritas conprobaretur uictoriae suae nos deo faciente participes, ut et sollemnitatis possimus cum sanctis habere consortium et inlustris eius aduentus praeconia frequentare.

[98.3.5]
etenim, quia omnis terra uariis fuerat inlecebris deprauata uirtutes aestimans uitia et e contrario uitia uirtutes, dum inolescente tempore consuetudinem legem putat esse naturae tyrannica superbia, hi, qui praecesserant et mendacium tempore roborarant, patres et magistri ueritatis putabantur; unde acciderat, ut hominum error incresceret et in ritum brutorum animalium utilia nescientes despicerent uerum pastorem dominum ac furore raptati tyrannos et principes colerent quasi deos inbecillitatem suam in eiusdem naturae hominiIbus consecrantes. per quae eueniebat, ut praesens periculum mortis effugerent et conciliarent sibi eos, quorum clementia crudelitate saeuior erat.\'

[98.4.1]
Idcirco omnibus errore seductis uiuens sermo dei in auxilium nostrum uenit ad terras, quae ignorabant cultum dei et ueritatis solitudinem sustinebant. cuius rei testis est ille, qui loquitur: omnes deliquerunt, simul inutiles facti sunt, et prophetae Christi auxilium deprecantes: domine, inclina tuos caelos et descende, non ut mutaret loca, in quo omnia sunt, sed ut propter salutem nostram carnem humanae fragilitatis adsumeret, Paulo eadem concinente: cum esset diues, pro nobis pauper factus est, ut nos illius paupertate diuites essemus.

[98.4.2–3]
uenitque in terras et de uirginali utero, quem sanctificauit, egressus homo interpretationem nominis sui Emmanuel, id est \'nobiscum deus\', dispensatione confirmans mirum in modum coepit esse, quod nos sumus, et non desiuit esse, quod fuerat, sic adsumens naturam nostram, ut, quod erat ipse, non..

perderet. quamquam enim Iohannes scribat: uer bum caro factum est, id est aliis uerbis \'homo, tamen non est uersus in carnem, quia numquam deus esse cessauit, ad quem et sanctus loquitur: tu autem ipse es et pater de caelo contestatur et dicit: tu es filius meus dilectus, in quo mihi bene conplacui, ut et homo factus nostra confessione permanere dicatur, quod fuit, priusquam homo fieret, Paulo nobiscum eadempraedicante:Iesus Christus heri et hodie ipse et in aeternum.

[98.4.4–5]
ineo enim, quod ait \'ipse\', ostendit illum pristinam non mutasse naturam nec diuinitatis suae inminuisse diuitias, qui propter nos pauper effectus plenam similitudinem nostrae condicionis adsumpserat. ex tantis et talibus adsumpsit hominem dumtaxat absque peccato, ex quantis et qualibus nos omnes creati sumus, non ex parte, sed totus, mediator dei et hominum, homo Christus Iesus, nulloque, quod nostrae similitudinis est, caruit nisi solo peccato, quod substantiam non habet.

neque enim inanimam carnem habuit et pro anima rationali ipse in ea deus uerbum fuit, sicut dormitantes Apollinaris discipuli suspicantur, nec dicens illud in euangelio: nuncanima mea tur bata est, diuinitatem suam perturbationi subiacuisse testatur, quod consequens est eos dicere, qui pro anima diuinitatem in corpore eius fuisse contendunt, nec rursum solam animam sibi socians susceptum inpleuit hominem, ne ex similitudine carnis et ex dissimilitudine animae mediae adsumptionis dispensationem inplesse credatur in carne nostri similis existens et in anima inrationabilium iumentorum, si tamen secundum illos inrationabilis et absque mente ac sensu est anima saluatoris, quod inpium est credere et procul ab ecclesiastica fide, ne protinus illo percutiatur elogio, quo propheta corripit delinquentem dicens: Ephraim sicut columba insensata non habens cor, et quasi inrationalis audiat: conparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis.

[98.4.6–98.5.1]
nulli enim dubium, quin inrationalis et sine sensu ac mente anima, iumentis insipientibus conparetur; unde et Moyses scribit: bouem triturantem non infrenabis et Paulus scriptum edisserens ait: numquid de bubus cura est deo? an propter nos utique dicit?.

Propter nos igitur homo saluator est factus, non propter bruta et inrationabilia iumenta, ut similitudinem animae iumentorum absque sensu et ratione susceperit. sed nec illud, quod eiusdem hereseos sectatores cauillantur et garriunt, ecclesia suscipit, ut prudentiam carnis appellari putet animam saluatoris, cum perspicue apostolus prudentiam carnis inimicam deo appellet et mortem, quod de domino dicere nefas est, ut anima eius mors et dei inimica credatur.

[98.5.2–3]
si enim nobis praecipit: nolite timere eos, qui possunt occidere corpus et animam non ualent, cogentur stulta disputatione suscipere meliores esse nostras animas anima saluatoris, dum illa prudentia carnis adseritur, quae mors et inimica est dei, nostra autem mori non potest.

quod nequaquam ita intellegendum est, fratres carissimi, cum etiam prudentia animae non possit anima nuncupari et multo inter se differant. licet enim prudentia animae in ea sit, cuius prudentia est, tamen alterum habet, alterum habetur et prius anima est, sequens uersatur in anima. quodsi j prudentia animae non est anima, quanto magis carnis prudentia\', anima non potest appellari!

[98.5.4–5]
tendant quantumlibet syllogismorum suorum retia et sophismatum decipulas proponentes se ipsos innectant laqueis ne id quidem scientes, cuius uana scientia gloriantur, j et discant a nobis, quos ingratis cogunt huiusce modi disputationem adsumere, aliud esse, quod sapit, aliud sapientiam, aliud quoque,I quod sapitur, et haec non solum uerbis inter se, sed et sensibus j discrepare.

quae enim sapit, rationalis est anima; porro, quae ex ipsa est et ipsius et non ipsa, quae sapit, appellatur sapientia; quod autem sapitur, res est, quam respicit, eaque gignitur ex sapiente sapientia et non sapiens ipse nec ipsa sapientia. tandemque desinant dialecticae artis strophis simplicia ecclesiasticae fidei decreta per-\' uertere, ut animam saluatoris prudentiam carnis appellent, quam apostolus mortem et inimicam adserit dei. ■

[98.6.1]
Sed et hoc modo nobis contra illos disserendum uidetur: j scriptum est de uerbo dei: omnia per ipsum facta sunt; num credibile est et sapientiam uel prudentiam carnis, quam illi; animam saluatoris intellegunt, a uerbo dei conditam, ut mortis et inimicitiae contra deum ipse operator exsisteret sibique eas, quod dictu nefas est, copularet? quodsi nefarium est credere et anima saluatoris cunctis uirtutibus pollet, ergo prudentia carnis non erit anima eius, ne ipse mortem et inimicitiam contra deum sibi iunxisse credatur.

[98.6.2]
cessent Apollinaris discipuli ea, quae contra ecclesiasticas regulas est locutus, propter alia eius scripta defendere. licet enim aduersus Arrianos et Eunomianos scripserit et Origenem aliosque hereticos sua disputatione subuerterit, tamen, qui memor est illius praecepti: non accipies personam in iudicio, ueritatem semper debet diligere, non personas, et scire, quod in dispensatione hominis, quem pro salute nostra unigenitus filius dei est dignatus adsumere, non sit alienus a culpa, qui super anima illius peruersa et intellexit et scripsit.

[98.6.3–4]
sicut enim apostolus ait: s i expendero omnem substantiam meam et tradidero corpus meum, ut ardeam, caritatem autem non habuero, nihil mihi prode erit, ita siue iste, de quo nunc sermo est, siue Origenes et alii heretici, quamuis scripserint aliqua, quae ecclesiasticae fidei non repugnent, tamen non erunt absque crimine et in his, quae principalia sunt et ad salutem credentium pertinent, ecclesiasticae fidei repugnantes.

neque enim, ut ipse cum sectatoribus suis nititur adprobare, dominus noster atque saluator animam sine sensu adsumpsit et mente aut mediam partem eius duasque de tribus siue tertiam, ut inperfecte hominem saluaret adsumptum, quia nec media nec reliquae portiones perfecti nomen accipient. et, sicut, quod perfectum est, caret inperfecti uitio, sic, quod inperfectum est, perfectum non potest dici. et si inperfecte similitudinem nostram uel ex parte susceperat, quomodo in euangelio loquebatur: nemo tollit animam meam a me. potestatem habeo ponendi eam et potestatem habeo sumendi eam? quae autem tollitur atque deponitur, nec inrationalis nec absque mente et intellegentia dici potest, sed e contrario rationalis et intelligibilis et mentem habens ac sentiens.

[98.7.1–2]
Atque ita ipse disputationis ordo conuincit nihil a domino inperfectum esse susceptum, sed adsumptum ab eo hominem plene perfecteque saluatum. nulli enim dubium, quin inrationabilium iumentorum animae non ponantur et resumantur, sed cum corporibus pereant et in puluerem dissoluantur. porro saluator tollens animam et separans a corpore suo in tempore passionis rursum eam in resurrectione suscepit.

et multo ante, quam faceret, loquebatur in psalmo: non derelinques animam meam in inferno nec dabis sanctum tuum uidere corru p tionem. nec credibile est, quod ad inferos caro eius descenderit uel prudentia carnis, quae appellata sit anima, inferis apparuerit, sed, quod corpus eius positum in sepulchro sit et ipse nec de corpore et sapientia carnis nec de diuinitate sua dixerit: non derelinques animam meam in inferno, sed uere de nostrae naturae anima, ut perfectam ac rationalem et intelligibilem atque sensibilem ad inferos animam descendisse monstraret.

[98.7.3–98.8.1]
hortamur eos, qui talia sapiunt, ut errores hereticos relinquentes adquiescant ecclesiasticae ueritati et festiuitatem dominicae passionis non faciant inperfectam nec principalem et maiorem hominis partem in saluatore negent absque anima et mente corpus illius adserentes. si enim ita erat, quid de se uolens intellegi loquebatur: pastor bonus animam suam ponit pro ouibus? et si tantum carnem hominis adsumpserat, cur in passione dicebat: spiritus promptus, caro autem infirma?

Unde sciendum est, quod ex omni parte temperatum humanae condicionis exhibens sacramentum perfectam similitudinem nostrae condicionis adsumpserit nec carnem tantum nec animam inrationalem et sine sensu, sed totum corpus totamque animam sibi socians perfectum in se hominem demonstrarit, ut perfectam cunctis hominibus in se et per se largiretur salutem; habensque nostri consortium, qui de terra conditi sumus, nec carnem deduxit de caelo nec animam, quae prius substiterat et ante carnem eius condita erat, suo corpori copulauit, sicut Origenis nituntur docere discipuli.

[98.8.2]
si emm anima saluatoris; antequam ille humanum corpus adsumeret, in caelorum regionibus morabatur et necdum erat anima illius, inpiissimum est dicere ante corpus eam fuisse domini agentem aliquid et uigentem et postea in animam illius conmutatam. aliud est, si possunt de scripturis docere, antequam nasceretur ex Maria, habuisse hanc animam deum uerbum et ante carnis adsumptionem animam illius nuncupatam. quodsi et auctoritate scripturarum et ipsa suscipere ratione coguntur Christum non habuisse animam, antequam de Maria nasceretur — in adsumptione enim hominis et anima eius adsumpta est —, perspicue conuincuntur eandem animam et illius et non illius fuisse dicentes.

[98.8.3]
sed cessent illi a nouorum dogmatum inpietate furibundi! nos scripturarum normam sequentes tota cordis audacia praedicemus, quod nec caro illius nec anima fuerant, priusquam de Maria nasceretur, nec ante anima in caelis sit commorata, quam sibi postea iunxerit; nihil enim nostrae condicionis e caelo ueniens secum dominus deportauit. unde, quidquid contrarium est ueritati, euangelica falce succidens loquitur: omnis plantatio, quam non plantauit pater meus caelestis, eradicabitur, uerbum opere, comminationem fine consummans et dictorum potentiam expletione rerum probans, ut, quidquid sermo pollicitus est, gestorum ueritas exhiberet.

[98.9.1–2]
Sciant igitur se huius sollemnitatis alienos non posse celebrare nobiscum dominicam passionem, qui Origenem — ut loquar aliquid de fabulis poetarum — hydram omnium sequuntur hereseon et erroris se habere magistrum et principem gloriantur. quamuis enim innumerabiles texuerit libros et garrulitatis suae quasi damnosae possessionis mundo reliquerit hereditatem, tamen scimus lege praeceptum: non poteris constituere super te hominem alienum, quia non est frater tuus.

Iqui enim diuerso tramite ab apostolorum regulis aberrauit, quasi indignus et profanus choro Christi et consortio mysteriorum eius de sollemnitate Christi eicitur et a patribus maioribusque natu, qui saluatoris ecclesiam fundauerunt, procul pellitur philosophorum pannos nitens nouo et firmissimo ecclesiae consuere uestimento et ueris falsa sociare, ut et illorum ex uicinitate fortioris probetur infirmitas et huius pulchritudo uioletur.

[98.10.1]
Quae enim illum ratio, qui disputationum ordo perduxit, ut allegoriae umbris et cassis imaginibus scripturarum tolleret ueritatem? quis propheta sentire docuit ob lapsus de caelis animarum deum esse conpulsum corpora fabricare ? quis iuxta beatum Lucam eorum, qui uiderunt et ministri fuerunt sermonis dei, huic tradidit ad docendum neglegentia et motu et fluxu de altioribus rationabilium creaturarum prouocatum deum mundi huius condere diuersitatem, cum creationem eius Moyses explicans (nec) dixerit nec indicauerit propter causas aliquas praecedentes de rationabilibus\' sensibilia, de inuisibilibus uisibilia, de melioribus peiora prolata, quod apertissime Origenes praedicat?

[98.10.2–3]
dicit enim propter peccata intelligibilium creaturarum mundum esse coepisse nolens pascha celebrare cum sanctis neque cum Paulo dicere: inuisibilia dei a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur nec cum propheta uociferari: consideraui opera tua et obstupui. aliter enim mundi pulchritudo subsistere non ualebat, nisi eum uarius creaturarum inplesset ornatus.

denique sol et luna, duo magna luminaria, et stellae reliquae, antequam hoc essent, in quod eas creatas cotidiani cursus testatur officium, non erant absque corporibus nec propter aliquas causas simplicitatem pristinam relinquentes corporibus circumdatae sunt, ut ille somniat contraria fidei dogmata struens. nec animae in caelorum regionibus aliquid peccauerunt et idcirco in corpora relegatae sunt.

[98.10.4]
si enim hoc ita esset, oportuerat saluatorem nec ipsum corpus adsumere et animas de corporibus liberare; debebat eo tempore, quando in baptismate peccata dimittit, statim baptizatum de corporis uinculis soluere, quae propter peccata in condemnatione peccati facta commemorat. sed et resurrectionem corporum frustra pollicetur, si expedit animabus absque grauitate corporum ad caelum subuolare. ipse quoque resurgens carnem suam suscitare non debuit, sed solam diuinitati animam copulare, si melius est absque corporibus quam cum corporibus uiuere.

[98.11.1–2]
Quid sibi autem uult crebro animas et uinciri corporibus et ab eis diuidi praedicare et multas nobis inferre mortes ? ignorat Christum idcirco uenisse, non ut post resurrectionem corporibus animas solueret aut liberatas rursus aliis corporibus indueret et de caelorum regionibus descendentes sanguine et carne uestiret, sed ut semel corpora suscitata incorruptione et aeternitate donaret.

Isicut enim Chnstus mortuus ultra non moritur nec mors ei dominatur, ita nec corpora suscitata post resurrectionem secundo uel frequenter intereunt nec mors eis ultra dominabitur neque in nihilum resoluentur, quia totum hominem Christi saluauit aduentus.

[98.12.1–2]
Sed et illud a sollemnitate Christi Origenem alienum facit, quod principatus, potestates, fortitudines, thronos ac dominationes non ab initio in hoc conditas refert, sed post creationem sui aliqua honore digna fecisse et aliis sui similibus propter neglegentiam ad inferiora delapsis has inclitis nominibus appellatas, ut — iuxta errorem eius — non eas condiderit deus principatus et potestates et reliqua, sed aliorum peccata illis materiam tribuerint gloriarum.

et quomodo Paulus apostolus scribit: in Christo creata sunt omnia in caelis etin terra, uisibilia et inuisibilia, siue throni siue dominationes siue principatus siue potestates, omnia per illum etin illo creata sunt et ipse est ante omnia? si intellegeret uim uerbi — per quem" dicitur, \'creata sunt omnia\' —, nosset ab initio ita eas conditas et non aliorum socordiam et in inferiora prolapsum occasionem dedisse deo, ut illas principatus et potestates et fortitudines reliquas nominaret, maxime cum creaturarum pulchritudo consistat in ordine dignitatum.

[98.12.3]
sicut enim de sole et luna et stellis scriptum est: fecit\' deus duo luminaria magna: luminare maius, ut praeesset diei, luminare minus, . ut praeesset nocti, et stellas et posuit eas in firmamento caeli, ut lucerent super terram, nec praemium bonorum operum receperunt, ut post conditionem sui in firmamento caeli lucerent et diebus sibi noctibusque succederent, sic principatus et potestates, quae in caelorum regionibus conditae sunt, non post bona opera in haec profecisse sentimus, sed sic ab

[98.12.4]
V initio conditas. neque enim Origenis et discipulorum eius imitamur errorem, qui putant in similitudinem daemonum et diaboli, qui propria uoluntate talia nomina officiaque sortiti sunt, principatus et potestates, uirtutes et thronos et dominationes post conditionem sui boni aliquid perpetrasse, ut aliis ad inferiora delapsis ad excelsa conscenderent et his nominibus insignirentur habentes postea, quod prius non habuerant. quae dicentes non intellegunt se Pauli sententiae contra ire in Christo creatos principatus et potestates et thronos et dominationes loquentis. quod autem dicit \'creatos\', nulli dubium est, quin sic ab exordio conditi sint et non postea istius modi acceperint dignitates.

[98.13.1]
Uerum haec breuiter strinxisse sufficiat; ad aliam eius ueniamus inpietatem, quam uelut de profundissimis tenebris eructans loquitur et blasphemiarum suarum pessimam mundo reliquit memoriam. dicit enim spiritum sanctum non operari ea, quae inanimia sunt, nec ad inrationabilia peruenire. quod adserens non recogitat aquas in baptismate mysticas aduentu sancti spiritus consecrari panemque dominicum, quo saluatoris corpus ostenditur et quem frangimus in sanctificationem nostri, et sacrum calicem — quae in mensa ecclesiae conlocantur et utique inanimia sunt — per inuocationem et aduentum sancti spiritus sanctificari.

[98.13.2–3]
si ad in rationabilia et ad ea, quae absque anima sunt, sancti spiritus fortitudo non peruenit, cur Dauid canit: quo abibo ab spiritu tuo? quod dicens ostendit sancto spiritu omnia contineri et illius maiestate circumdari. si omnia in omnibus, utique et inrationabilia et inanimia sunt. et alibi legimus: spiritus domini inpleuit orbem terrarum, quod numquam scriptura memoraret, nisi inrationabilia quoque et inanimia illius numine conplerentur.

uerum non est contentus hoc fine blasphemiae, sed in morem lunaticorum, qui furorem suum inlisione dentium et spumantium saliuarum eiectione testantur, rursum eructat et dicit filium dei, id est rationem et sermonem ac uirtutem eius, ad ea tantum, quae rationabilia sunt, peruenire. quod audiens miror, unde sumpserit aut quomodo legisse se nesciat: omnia per ipsum facta sunt — ex quo adprobatur ad cuncta uerbi dei fortitudinem peruenire — forsitan oblitus et illius historiae, quando uirtute Christi Lazarus suscitatus est, cuius utique corpus eo tempore, quo de morte surgebat in uitam, ut anima ita et ratione caruit.

[98.13.4–5]
ignorauit et illud, quod de quinque panibus quinque milia saturata sunt hominum exceptis mulieribus et infantibus et superfuerunt duodecim cophini fragmentorum, quod utique Christi fortitudo perfecit. arbitror eum nec illius miraculi recordatum, quando inrationabilis maris fluctus diuino calcans pede tranquillitati nauigantium reddidit, quae Christi uirtus et non alterius patrauit imperium. quomodo ergo non toto et animo et corpore perhorrescit dicens fortitudinem uerbi dei ad inrationabiles creaturas non posse pertingere?

et qui iactat se m scientia scripturarum et putat tanta legisse, quanta nullus hominum legerit, sciat scriptum, quod aegrotantes in lectulis deferebant et ponebant in triuiis et plateis, ut Petri eos umbra contingeret et sanaret; quod sacra apostolorum Acta testantur i arguentia Origenis stultitiam, per quae id apostolorum umbra fecisse\' conuincitur, quod ille filium et uerbum dei non potuisse testatur.,

[98.14.1–2]
Simili errore deceptus et nesciens, quid loquatur, (opinionem sectatur) eorum, qui nolunt prouidentiam usque ad omnes creaturas et mundi inferiora descendere, sed tantum in caelorum regionibus commorari, ut scilicet id umbra fecerit Petri, quod inplere saluatoris fortitudo non quiuerit.

sed et ad illa ueniamus. apostolo enim de primogenito filio dei perspicue proclamante: hoc intellegat unusquisque in nobis, quod et Christo Iesu, j qui cum in forma dei esset, non rapinam arbi- J tratus est esse se aequalem deo, sed se ipsum exinaniuit formam serui accipiens, ille ausus est 1 dicere, quod anima saluatoris se euacuauerit et formam serui acceperit, ut Iohannes mentitus esse credatur, qui ait: uerbum caro factum est similem nostrae condicioni ingerens saluatorem, dum non est ipse, qui se euacuauit et formam serui ac-\\ cepit, sed anima illius, et fidem, quae omnium confessione firmata j est, sua inpietate dissoluit.

[98.14.3]
si enlm anima saluatoris est, quae fuit in forma dei et aequalis deo, iuxta Origenis insaniam, aequalis \' autem deo filius dei est et, quod aequale deo est, eiusdem con-\' uincitur esse substantiae, ipse nos disputationis ordo perducit, ut unius naturae animam et deum esse credamus. quod cum dicat, sequitur, ut nostras quoque animas non alterius a deo naturae esse contendat nullique dubium nostras animas et animam saluatoris unius esse substantiae, ut iam factor atque factura unius naturae sint. et quomodo in Christo creata sunt omnia, si animae hominum

[98.14.4]
eiusdem cum creatore substantiae sunt uerum non est ita, fratres, nec anima saluatoris, sed ipse filius dei, cum esset in forma dei et aequalis deo, se exinaniuit formam serui accipiens. et Origenes in profundum inpietatis demersus caenum non intellegit se gentilium esse participem, qui idola pro deo uenerantes, dicentes se esse sapientes stulti facti sunt et inmutauerunt gloriam incorruptibilis deiin similitudinem imaginis corruptibilis hominis, quod et iste incurrens simili errore deceptus est; in forma enim et aequalitate dei animam saluatoris adfirmans, sicut superior sermo memorauit, inpietati ethnicae coaequalis est.

[98.14.5–98.15.1]
ut enim illi inmutauerunt gloriam incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis dicentes deos esse, qui non erant, sic et iste inmutauit gloriam incorruptibilis dei in forma illius et aequalitate animam saluatoris adserens, quae creata est, et hanc se euacuasse et non uerbum dei ad terrena uenisse, sicut apostoli adfirmat auctoritas.

Nec erubescit ex multiloquio inmemor sui et animam hominis nolens a conditionis exordio sic uocatam, sed ex eo, quod, quae prius mens et sensus erat, frigus neglegentiae et infidelitatis\' adsumpserit. quae etymologia magis Graecae quam Latinae linguae conuenit. sin autem aequalem dei et in forma illius constitutam animam adserit saluatoris, ergo et illa ex frigore caritatis sortita uocabulum est et prioris nominis perdidit dignitatem. generalis enim illius disputatio est animas hominum appellatas ex eo, quod calorem pristini feruoris amiserint.

[98.15.2]
igitur, si omnium animae recepto frigore sunt uocatae et confitetur habuisse animam saluatorem, sequitur, ut et ipsam demente et sensu dicat ad huius modi uocabulum commigrasse. quod licet sermone taceat apertaque inpietas illius insaniam reprimat, tamen ipsa dicere necessitate conpellitur, quae prioribus datis ordine nectit sequentia. aut enim negare debet habuisse animam saluatorem, ut apertissime contra euangeliorum ueniat auctoritatem, aut, si non potest sibi contraria loqui, etiam hanc ex frigore caritatis de mente et sensu confitebitur animam nuncupatam; omnium quippe animas, qui recesserint a deo et calorem diuinae caritatis amiserint, ex frigore aestimat appellatas. quis non credat eum hoc sacrilegii fine contentum?

[98.16.1]
Aliam rursus filio dei nectit calumniam et his uerbis loquitur: sicut pater et filius unum sunt, ita et anima, quam adsumpsit filius dei, et ipse filius dei unum sunt. nec intellegit patrem et filium unum esse propter communionem substantiae et eandem diuinitatem, filium autem et animam eius diuersae et multum inter se distantis esse naturae. etenim, si, sicut pater et filius unum sunt, sic et anima filii et ipse filius unum sunt, unum erit pater et anima saluatoris et ipsa dicere poterit: qui uidit me, uidit patrem.

[98.16.2]
sed non est ita — absit hoc ab ecclesiastica fide! — filius enim et pater unum sunt, quia non est inter eos diuersa natura; anima autem et filius dei et natura inter se discrepant et substantia, eo quod et ipsa a filio condita sit nostrae condicionis atque naturae. si enim, sicut pater et filius unum sunt, sic anima filii dei et ipse filius unum sunt, unum erit, ut iam diximus, anima et pater et anima saluatoris splendor gloriae et forma substantiae eius esse credetur. uerum hoc dicere inpium est atque blasphemum. eiusdem igitur inpietatis est filium et animam illius unum dicere, cuius patrem et filium unum negare.

[98.16.3–4]
rursum inmemor sui contraria sibi loquitur; ait enim: anima, quae turbata est et tristis effecta, non erat ipsa unigenitus et primogenitus omnis creaturae nec uerbum dei, quod condicionem animae superans et uere filius dei in euangelio loquebatur: \'potestatem habeo ponendi eam et potestatem habeo sumendi I i 11 a m\'.

ergo, si melior est et potentior filius dei anima sua, quod nulli dubium est, quomodo anima illius in forma dei esse poterat et aequalis deo, quam cum dicat se euacuasse et serui adsumpsisse formam, omnes hereticos magnitudine blasphemiae superat? si enim in forma dei et aequalis deo uerbum dei est, in forma autem dei et aequalitate eius anima saluatoris est, quomodo potest inter aequalia aliud esse maius, aliud minus ? ea enim, quae inferioris naturae sunt, sublimiorem naturam atque substantiam sui deiectione testantur.

[98.17.1]
Non ei sufficit ista blasphemia, sed trans flumina Aethiopiae cursum stultitiae suae dirigens iterum furibundus exultat tot dicens uoluntate sua deum condidisse rationabiles creaturas, quot poterat gubernare, ut uirtutem dei inbecillitati hominum et ceteris, quae creata sunt, conparet. nam in humano corpore tot fortitudo eius membra sustentat et regit, quot potest eis infusa uegetare, et eam nobis tribuit temperantiam, quam ualet sua praesentia regere, tantumque uirtute sustentat, quantum possunt membra hominum sustinere; deus autem maior his, quae ipse fabricatus est, cum illis mensuram in creatione praestiterit, quam rerum ordo poscebat et quo amplius sustinere non poterant, plus potest, quam ea, quae facta sunt, capiunt.

[98.17.2]
at ille, columen ueritatis, terminabilem dei adserit fortitudinem et minorem artibus hominum. caementarii quippe et hi, qui struendarum domorum callent scientiam, maiora possunt aedificare, quam fecerunt — si tamen queant fundamenta sustinere, quae superaedificanda sunt — nec fabricatio cogitationis artium finis est, cumque opera tanta perfecerint, quanta rerum necessitas flagitabat, habeantque mensuram, ultra quam si fuisset aliquid extructum, indecens et inutile probaretur, ars ipsa plus mente continet, quam opere demonstrauit, nec fine rerum finis inponitur scientiae, si tamen, ut dixi, quidquid mens conceperit et magnitudine operum cogitatio dilatarit, possint ea, quae subiecta sunt, sustinere.

[98.17.3]
et quomodo non inpium est humanae arti finem non inponere nec operibus suis artificum scientiam coaequare et deum tanta fecisse dicere rationabilium creaturarum, quanta facere poterat ? audiat ergo et discat inpius: non tanta est uirtus dei, quantas fecisse dicitur rationabiles creaturas, sed inponens mensuram operibus, ultra quam esse non poterant, et rerum numerum dispositionis suae arte concludens ipse mensura et numero non tenetur. ex quibus liquido apparet non eum tanta fecisse, quanta poterat, sed, quantum rerum necessitas expetebat, tantum eius fecisse uirtutem.

[98.17.4]
ponamus exemplum, ut, quod dicimus, manifestius fiat. si quis opulentus pater familias conuiuas ad cenam uoluerit inuitare et tantas offerre dapes, quae inplere possint auiditatem cenantium, non statim, quantum illi comederint et quantum eis fuerit praeparatum, tantum diues dominus habere poterat, sed praebuit eis, quantum conuiuii dignitas exposcebat; sic et omnipotens deus uincens conparationis exemplum non tantas fecit creaturas, quantas poterat, sed tantae ab eo factae sunt, quantae debebant fieri.

[98.17.5–6]
at ille uerbositatis seminarium contexit et replicat et ait: tanta fecit deus, quanta poterat conprehendere et sibi habere subiecta suaque prouidentia gubernare bernare. nec audit prophetam dicentem: si omnes gentes ut stilla de situla et sicut momentum staterae conputatae sunt et quasi saliua deputabuntur, cui adsimulastis deum? et rursum: quis mensus est manu aquam et caelum palma et omnem terram pugillo?

si ad conparationem fortitudinis dei aqua mensuratur manu et caelum palma et omnis terra pugillo — haec autem per metaforam dicuntur, ut eorum, quae facta sunt, uilitas ex factoris magnificentia conprobetur; neque enim diuersitate membrorum conpositus est deus — quomodo tanta fecisse dicitur, quanta poterat sua uirtute conprehendere ?

[98.18.1]
Calcemus, quod coepimus, et sensum nostrum plenius explicemus. si omnes gentes quasi stillae de situla et quasi i momentum staterae reputatae sunt et quasi saliua reputabuntur — per quae uerba omnium creaturarum uilitas et parua substantia demonstratur, ut appareat inconparabilis sublimitas dei —, ergo et fortitudo eius sicut stilla de situla et sicut momentum staterae et saliua hominis reputabitur, si iuxta Origenem tanta fabricatus est, quanta poterat sua uirtute conprehendere, et necesse est numero mensuraeque factorum dei fortitudinem coaequari, si tamen non potuit facere maiora, quam fecit.

[98.18.2]
uerum non puto quempiam, non dico hominum, sed ne daemonum quidem, haec de eo audere confingere, quae ille et sensit et scripsit, tantam deum fecisse materiam, quantam ornare poterat et in rerum formas diuidere. quae sentiens rursum discat a nobis: non tanta fecit deus, quanta facere poterat, sed, quanta mensurae rerum ordo poscebat, tanta fabricatus est multo maiorem habens et artem et fortitudinem, quam ea, quae facta sunt, numerum atque mensuram. et hoc sciat prophetarum testimoniis conprobari, e quibus unus ait: operuit caelos uirtus eius et alter clamitat: terram autem sicut nihili fecit, ut maiorem dei esse uirtutem his, quae facta sunt, praedicarent.

[98.18.3]
porro, quod dixit: terram sicut nihili fecit, de uniuersis creaturis apostolus interpretans loquitur: qui uocat e a, quae non sunt, tamquam sint, ut et per haec uerba discamus maiorem esse fortitudinem dei quam ea, quae ab illo facta sunt. et non erubescit contra dei fortitudinem disputans dicere, quod tantum possit deus, quantum ei ad operandum materia ministrarit, nec intellegit aliam naturam esse factorum et aliam eius, qui factor est, neque posse tantum illam, de qua aliquid fit, quantum is potest, qui ex ea aliquid fabricatur; diuersarum enim substantiarum diuersa est uirtus atque condicio.

[98.19.1]
Quapropter, si uolunt cum ecclesia dominicum pascha celebrare, qui auctoritati scripturarum Origenis praeferunt deliramenta, audiant inclamantem deum: \'et non ostendi illa tibi, ut ambulares postea?\' ac prophetam lacrimabiliter commonentem: o, o fugite de terra aquilonis, dicit dominus, quia a quattuor uentis caeli congregabo uos; in Sion saluamini, qui habitatis filiam Babylonis, ut erroris tenebras frigusque ignorantiae relinquentes ad ortum solis iustitiae iuncti magorum studiis conuertantur et inhabitantes calidissimam plagam caeli, quae in scripturarum feruore sentitur, pastores ecclesiasticos spreta Origenis amentia sciscitentur et dicant: ubi est, qui natus est rex Iudaeorum ?

[98.19.2]
cum illum inuenerint iacentem in praesepi, humili I uidelicet eloquio scripturarum, offerent ei aurum et thus et murram, I id, est fidem probatam et omni ueritatis splendore fulgentem conuersationisque bene olentis flagrantiam et continentiam luxum uoluptatis et fluitantia carnis incentiua siccantem. qui enim post crebras commonitiones ecclesiasticae fidei contradicunt, duplici languore retinentur nequitiae et-inperitiae et in morem serpentum toti ad terrena conuersi adhaerentesque humo bonis mala praeferunt nec nouerunt, quae sit differentia uitiorum atque uirtutum, et de sanctis scripturis in correptionem et sanitatem sui medicamenta contemnunt in morem praegnantum mulierum ueritatis fastidia sustinentes, quae solitos cibos respuunt et noxia quaeque sectantur, nec ualent contra ueritatis radios clarum animae lumen adtollere: despicientes ecclesiasticam disciplinam quasi porci uolutantur in caeno et unguenta contemnunt.

[98.19.3–4]
sed iustum est, ut saltim de exemplis, quae inferimus, recipiant sanitatem. sicut enim oculo officit lippitudo et totum corpus populatur febris, aes quoque et ferrum paulatim rubigo consumit, ita dogmatum peruersorum perniciosa contagio animarum neglegentium pulchritudinem uiolat et deformi eas mendaciorum pallore perfundit.

obsecro, fratres, ut ignoscatis dolori meo sceleratas doctrinas in medium proferenti. licet enim per Babylonia flumina transierimus, ut captiuos ibidem commorantes ad festiuitatem Hierusalem pergere suaderemus, tamen misericordia dei ipsi captiuitatem non sensimus prosperis uentis scripturarum uela pandentes. nec obruerunt nos doctrinae hereticae gurgites intumescentes nec mendaciorum tempestas conterruit neque torrentes iniquitatis in medium eorum pelagus pertraxerunt, ubi iuxta psalmistam canentem reptilia, quorum non est numerus, et draco diabolus commorantur, uenenatissimum animal sanctorum lusibus patens, nec, ut cuncta breui sermone concludam, ex omni parte uentorum flabra consurgentia ecclesiasticam nauem subuertere potuerunt et studiorum nostrorum saeuo turbine operire remigium.

[98.19.5]
en cum saluatore domino instar discipulorum illius nauigantes transfretauimus et portum quietis intrantes pulcherrimum diuinorum uoluminum litus amplectimur uarios carpentes flores scientiae et niuea membra sapientiae pressis figentes osculis in eius haeremus amplexibus et, si dominus concesserit, uiuentes cum ea et in illius perseuerantes amore cantamus: amator fui pulchritu dinis. quotquot enim diligentius scripturas sanctas legunt et per picta sermonum caelestium prata discurrunt, hac beatitudine perfruuntur; ^ qui autem relinquentes dominicae sollemnitatis uirorem ad deserta * transcendunt, in morem urbium, quae absque muro sunt, hostiles daemonum impetus sustinent.

[98.20.1–2]
Quapropter inminentia festa celebrantes intellegamus et nosmet ipsos et uniuersa, quae nostra sunt, scientiamque et rationabilem animam nostram quasi matrem cunctis studiis amplexemur habentes radicem sermonis atque rationis scientiae notionem, sermonem autem, ut ita dicam, operis uestibulum, porro opus sermonis et scientiae aedificii tecta perfecta et firmissimum domus culmen inpositum. sermo enim et ratio et scientia et fides absque opere cassa sunt et instabilia.

et — ut aliquid propter eos, qui dialecticis artibus instituti sunt, ex illa doctrina uideamur adsumere — quomodo, si uerbum nomini coniungamus, perfectus sensus efficitur. uerbumque si solum fuerit aut nomen sine uerbo, nihil est omnino, quod dicitur, sic scientia absque opere et opus sine fide infirma sunt et caduca et e contrario scientia operi copulata perfectae uirtutis indicium est. tacita quippe animae cogitatio arcanus eius est sermo, quae per linguam forinsecus resonans profert mentis sententiam. cumque sermo fuerit opere consummatus, scientiae et cogitationi nostrae finis inponitur.

[98.20.3–98.21.1]
ob quae cogitationis et sermonis et operis reddemus rationem in iudicio accusantibus se inuicem cogitationibus nostris siue defendentibus in die, qua iudicaturus est deus abscondita hominum per Iesum Christum, sicut Paulus apostolus scribit.

Quod cum ita sit, adpropinquante festiuitate domini dicamus ad eos, quos Origenis error inuoluit et fraudulentia captiuos tenet: fugite de medio Babylonis et resaluate unusquisque animam suam. quamuis enim iuxta uaticinium prophetale Babylon calix aureus esse dicatur et conpositione ac lepore uerborum ueritatis pulchritudinem praeferat et transfiguret se in angelum lucis, tamen sciendum, quod, quicumque bibunt de uino illius, mouentur et corruunt et contriti lamentatione sunt digni.

[98.21.2–3]
nos autem mortiferis perturbationibus resistentes muro continentiae uallemus animam et libertatem illius cotidiana uirtutum exercitatione tueamur. sicut enim uenditi serui eorum, qui pro eis dedere pretium, famuli et uerberones uocantur, ita, qui animas suas uariis uendidere desideriis, horum, quibus se tradiderunt, famuli nuncupantur et quasi crudelibus oboediunt dominis.

cumque et emendatores erroris sui rigida fronte contemnant, temeritate stultitiam defendentes ignorant, quod audacia nihil sit aliud, ut mihi quidem uidetur, nisi absque sensu et cogitatione sententia procul a se fugans gubernatorem perturbationum animum. cumque tali fuerit conspoliata praesidio, praeceps in profundum fertur inpietatis et quasi quodam amarissimo flegmate lumen mentis obscurat oculumque eius secundum eloquium scripturarum tractabili tenebrarum nocte circumdat.

[98.22.1–2]
Unde, qui Origenis erroribus delectantur, festiuitatis dominicae non spernant praeconia nec unguenta, aurum et margaritas quaerant in luto neque matrem suam ecclesiam, quae eos genuit et nutriuit, in magnis urbibus lacerent, qui aliquando nostri nunc propter illum et discipulos eius gentilium in nos odia superant et in delectatione eorum in nos maledicta congeminant diuitumque obsident fores nec audire metuunt cum Iudaeis: filios genui et exaltaui, ipsi autem me spreuerunt.

qui mihi uidentur nescire omne uerbum ueritatis non habens fundamentum, etsi ad horam audientem inlexerit, ut putet uerum esse, quod non est, paulatim dissolui et in nihilum redigi uniuersamque sententiam, quae in morem torrentis de pessima mente profertur, obruere auctorem suum et litteras syllabasque, quibus fuerat contexta, perdentem absque sensu et sono et ulla imagine derelinqui et instar uenenatissimi colubri percutere prolatorem suum statimque retrahere caput et quasi in foramine mentis tabescere atque consumi. nam mendaciorum finis interitus est.

[98.22.3–4]
illi, qui quondam iactabant se solitudinis amatores, saltim paruulam ad occultanda maledicta super labia furoris sui aedificent cellulam, non de sanctis Hierusalem lapidibus, sed de informibus Babylonis saxis, quae indolata et inaequalia ruiturae domus parietes fulciant.

quamquam efremmatis auribus et gentilium odiis se nostri detractatione commendent car- - ; pentes ecclesiasticam disciplinam et patientia nostra quasi quodam temeritatis fomite abutentes, tamen aliquando taceant et quiescant et audiant prophetam dicentem: prohibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum, desiderentque ea sapere, quae digna sunt uita solitaria, et ecclesiae principem ac magistrum non contristent deum.

[98.23.1–2]
Uos autem obsecro, fratres, ut in commune oremus pro eis et prophetali uoce dicamus: quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrimarum? et plorabo die et nocte uulneratos filiae populi mei, dei misericordiam deprecantes, ut liberet eos errore, quo uincti sunt, et odium, quo aduersum nos frustra insaniunt, amore conmutent.

unde et nos obliti iniuriarum indulgentissimo eos cupimus recipere sinu et illorum sanitatem et conuersionem ad deum propriam sanitatem et gloriam conputamus. et si aliter non possunt curari nisi nostra humilitate, ultro eis satisfaciamus; nihil eis tulimus, nihil nocuimus, tametsi indignantur et saeuiunt contra ecclesiae medicamina, quibus uulneratis sanitas redditur. nos, quae scimus, loquimur et, quae didicimus, praedicamus orantes, ut, qui ecclesiasticas despiciunt regulas, normam recipiant ueritatis nec propter hominum confusionem, per quam difficulter errantes corrigi solent, perdant utilitatem paenitentiae.

[98.23.3–98.24.1]
et nunc dicimus et ante praediximus et idem frequenter ingerimus: uagari eos nolumus nec per alienas errare prouincias, sed ad extorres et furibundos cum propheta clamamus et loquimur: saluamini de terra et reuertimini et nolite stare; recordamini, qui procul estis a domino, et Hierusalem ascendat super cor uestrum.

Forsitan haec audientes ecclesiasticae congregationis amor subeat et recordentur fraternae in commune laetitiae et hymnorum, quibus cum ceteris domino concinebant, frigusque odiorum dilectionis calore conmutent et intellegant nos medicos, non inimicos, indulgentissimos patres, non hostili tumentes superbia. neque enim fieri potest, ut, quos saluari uolumus, perire cupiamus et non eis ecclesiasticam uirgam conuerti in baculum, si tamen relinquentes errorem ueritatem sequi uelint et omittere temeritatem lasciuientium puerorum.

[98.24.2–3]
sin autem respuunt eam et contemnentes ecclesiasticam disciplinam eleuant cornu suum contra regulas eius et salutaria spernentes consilia proiciunt retrorsum, audiant dominum comminantem: homo, qui fecerit in superbia, ut non audiat sacerdotem, qui stat ad ministrandum in nomine domini dei tui, uel iudicem, quicumque fuerit in diebus illis, morietur homo ille et auferes malum de Israhel et omnis populus audiens timebit et non inpie aget ultra.

uerum ne occupati circa uulneratorum curationem nostri inmemores, simus et propria neglegamus ac, iuxta quod scriptum est, aliis praedicantes ipsi reprobi inueniamur, commonemus stantes, ut caueant, ne, dum iacentibus manum porrigunt, ipsi corruant et ut seruantes ecclesiasticam disciplinam futurum iudicium 25 reformident.

[98.25.1–2]
Igitur dominicum pascha celebrantes sanctis scripturarum purificemur eloquiis et ad tropaea saluatoris respicientes cuncta \'offendicula, quibus uitae nostrae curriculum retardatur, auferamus I e medio. auaritiam quasi faeneratorem pessimum declinantes uanae gloriae cupiditatem ut insatiabilem iugulemus feram et fornicationis blandum ac lubricum colubrum sollicita mente uitemus.

si quando nobis prosperior rerum aura successerit, humilitate et mansuetudine tumorem animi temperemus; si aduersi uenti flauerint, fortitudinem praesumentes iacentem animum suscitemus ipsique nostri peccati accusatores simus et sciamus nos hoc salutis habere principium. inpossibile est enim sollemnitate domini dignos fieri, nisi nosmet ipsos corripiamus et iugi meditatione uirtutum libertatem animae, quae uitiis oppressa est, recuperemus.

[98.25.3–4]
quapropter positi in certamine et sudore ac labore praesentium futuram nobis sollemnitatis caelestis gloriam praeparantes, priusquam stemus ante tribunal Christi,, praeterita peccata paenitentia corrigamus, praesenti fletu redimamus futura gaudia aculeoque conscientiae in morem apium\' noxios peccatorum fucos repellamus plena ceris ac melle aluearia reseruantes. curemus diuersa uitiorum uulnera et rapinas diuitum, quibus uel maxime hoc hominum capitur genus, crebris commonitionibus reprimamus.

et sic poterimus inminentium ieiuniorum iter carpere incipientes quadragesimam a tricesima die mensis Mechir et ebdomadam salutaris paschae quinta die mensis Pharmuthi finientesque ieiunia secundum euangelicas traditiones uespere sabbati decima die Pharmuthi et inlucescente statim dominica festa ! celebremus undecima die eiusdem mensis iungentes et septem reliquas ebdomadas sanctae pentecostes, ut cum his, qui trinitatis unam confitentur diuinitatem, in caelis praemia recipiamus in Christo Iesu, domino nostro, per quem et cum quo deo patri gloria et imperium cum spiritu sancto in saecula saeculorum. amen.

[98.26.1]
Salutate inuicem in osculo sancto. salutant uos omnes, qui mecum sunt, fratres. et hoc necessario scribimus, ut sciatis pro sanctis et beatis episcopis, qui in domino dormierunt, ordinatos / esse in t Limnodos pro Herone Mnaseam, in Erythro pro Sabbatio Paulum, in Omboes pro Siluano Uersen. his ergo scribite et ab his accipite pacificas iuxta ecclesiasticum morem litteras.


XCIX. AD THEOPHILUM

[99.1–99.1.2]
Beatissimo papae Theophilo episcopo Hieronymus.

Ex eo tempore, quo beatitudinis tuae accepi epistulas iuncto paschali libro, usque in praesentem diem ita et maerore luctus et sollicitudine ac diuersis super ecclesiae statu hinc inde rumoribus exagitatus sum, ut uix uolumen tuum potuerim in Latinum uertere. optime enim nosti iuxta ueterem sententiam non esse tristem eloquentiam, maxime, si ad aegritudinem animi accedat corporis aegritudo.

et hanc ipsam epistulam febre aestuans et quintum lam diem decumbens lectulo nimia festinatione dictaui breuiter indicans beatitudini tuae magnum me laborem sustinuisse in translatione eius, ut omnes sententias pari uenustate transferrem et Graecae eloquentiae Latinum aliqua ex parte responderet eloquium.

[99.2.1]
In principiis philosopharis et generaliter agens, dum omnes erudis, unum iugulas; in reliquis autem, quod uel difficillimum est, rhetoricae eloquentiae iungis philosophum et Demosthenen atque Platonem nobis consocias. o quanta dicuntur in luxuriam, quantis praeconiis extollitur continentia! et de intimis sapientiae disciplinis diei et noctis, lunae cursus ac solis ratio et mundi istius natura describitur; et hanc ipsam disputationem ad scripturarum refers auctoritatem, ne in paschali libro uidearis de saecularibus quippiam fontibus mutuatus.

[99.2.2]
quid plura? m os laudajre te uereor, ne assentandi crimen incurram. optimus liber est et in philosophis et agens susceptam causam absque inuidia personarum. unde, obsecro te, ignoscas tarditati meae; ita enim sanctae et uenerabilis Paulae dormitione confectus sum, ut absque translatione huius libri usque in praesentiarum nihil aliud diuini operis scripserim. perdidimus enim, ut ipse nosti, repente solacium, quod—ut conscientiae nostrae testis est dominus - non ut proprias dicimus (spectantes) necessitates, sed I ut sanctorum refrigeria, quibus illa sollicite seruiebat.

[99.2.3]
sancta et uenerabilis filia tua Eustochium, quae nullam pro matris absentia recipit consolationem, te et uniuersa fraternitas suppliciter salutat. libros, quos dudum scripsisse te nuntiasti, uel legendos nobis uel uertendos transmitte.


C. EPISTULA PASCHALIS THEOPHILI, ALEXANDRINAE URBIS EPISCOPI, AD TOTIUS AEGVPTI EPISCOPOS

[100.1.1]
Nunc quoque dei uiua sapientia nos ad sanctum prouocat pascha celebrandum omnes cupiens eius esse participes. unde propero ad illud currentes gradu ieiuniis et continentia omnique adflictione corporis pugnantes contra uirtutum industriam uoluptates redigamus ad nihilum fulti saluatoris auxilio et peccata nostra deo, qui sanare potest, simpliciter confitentes uerum conscientiae iudicium formidemus, ut cum Dauid uociferantes atque dicentes: p e ccata adulescentiae meae et ignorantiae ne memineris; secundum misericordiam tuam memor esto mei, terrore ignis aeterni crescentia uitia consumamus, quorum finis est talia ultra non facere et exordium. salutis praeteritorum obliuio.

[100.1.2–3]
sicut enim principium uiae bonae facere iusta, sic exordium cessantium peccatorum eorum impetus cohibere, dum aut ratione frenantur aut metu ad praecipitia non ueniunt. cumque legis fuerit in animo recordatio, ilico fugiunt et cessantes ultra procedere in triumphantium uirtutum castra concedunt paulatimque paenitendo referentes pedem et sapientium iudicium declinantes instar fumi resoluuntur in nihilum.

difficile sanantur mala, quae non statim, ut crescere coeperunt, opprimuntur; facilis est eorum eradicatio, cum, qui dudum peccauerunt, per paenitentiam ad prudentiam conuertuntur et finem peccandi emolumentum inuenerint paenitendi. neque enim possumus opprimere incentiua uitiorum, nisi uirtutes facere coeperimus, aut cessabunt uetera, prius quam nouorum operibus excludantur.

[100.1.4]
et quomodo, si contra superuenientes uoluptates firmo animo resistamus, praeterita peccata delentur, ita, si perseuerans fuerit praeteritorum obliuio, futura delicta ultra crescere non ualebunt. malorum quippe operatores quasi in dicionem suam redigentes eos, qui possunt prohibere nec prohibent, tota ad peccandum debacchantur insania et silentium in consensum trahentes, quidquid animi libido suggesserit, opere explere nituntur. libertas praesentium uitiorum futura germinat uitia et, si priora neglexeris, fons et seminarium futurorum est.

[100.2.1–2]
Quae cum ita sint, qui possunt prohibere peccantes et laboris fugainertique silentio dissimulant et crescere patiuntur mala, participes eorum rectissime iudicabuntur, qui auctores scelerum sunt, et neglegentiae poenas luent, dum inrationabile otium sudori ulciscentium praetulerunt. malentes quietem culpabilem quam seueritatem uitia succidentem.

si enim recedamus a uitiis, penitus interibunt et eorum fraudulenta dulcedo siccabitur omnesque impetus uoluptatis quodam, ut ita dicam, languore torpescent, quando mens nostra fuerit uirtutis hospitium. legis recordatio non sinit peccata generari nec ea crescere patitur; cumque futurum tribunal et formidolosum iudicii diem cogitauerit, tam principium quam medium finemque peccati prohibebit et amaros illius fluctus atque intumescentes gurgites usque ad ipsum fontem uenasque siccabit.

[100.2.3–100.3.1]
uirtus lege comitata uitiorum opprimit semina et animum de humilibus ad excelsa sustollit; e contrario uitia, nisi coerceantur, superbiunt et oboedientes sibi ad inferna detrudunt, cumque semel possederint animas, opprimunt eas inlecebris uoluptatum nec sinunt iuxta humani corporis statum in sublime erectumque suspicere, sed instar pecudum ad terrena declinant. de quibus psalmista testatur dicens: uocauerunt nomina sua in terris suis.

Dicat aliquis hic: \'si tantam habent uitia fortitudinem et tam plurimos blanda persuasione supplantant, quid debent agere, qui peccare se sentientes cupiunt mutare peccata uirtutibus et amore meliorum peiora contemnunt?\' audi ad huiusce modi loquentem Moysen: peccasti? desine, fine peccati priora subuertens et efficacissimo medicamine uitia emendans, cessatione uitiorum.

[100.3.2]
Idulcis mali uita mlecebras et blandientes corporis uoluptates quasi noxia uenena declina nec per lubricam et mollem deliciarum ingrediaris semitam, quia ieiuniis et continentia sollemnitas adprehenditur et uix laborantes atque sudantes mala bonis possumus inmutare et repugnantes opprimere uoluptates paucique sunt, qui calcatis uitiis tramitem teneant ueritatis, dum malitia innumeris nocendi utitur artibus et uinci non potest, nisi sapientiae desuper fulciamur auxilio clamantis nobis atque dicentis: noli timere, quia tecum sum.

[100.3.3]
mali interitus est mala ultra non facere, radix uitiorum legis scita contemnere. ut peccata germinat neglegentia, ita sollicitudo uirtutes parit. lex custodita fugat ignominiam, neglecta parturit poenas et, quanto, si despiciatur, seueri iudicis imitatur truculentiam, tanto, si seruetur, clementissimi patris exhibet mansuetudinem. igitur peccati cessatio uirtutis principium est et medicina praeteritorum ac praesentium futurorumque uitiorum legis indefessa meditatio, quae cum possessoris sui habuerit securitatem, cunctis perturbationibus caret. sapientia - quippe in nobis operatur bonum, postquam ei mundum cordis praebuerimus habitaculum et cogitationes in opera uerterimus.

[100.3.4]
nec ambigitur, quin in utramque partem, uel faciendi uel non faciendi bona, habeamus liberam facultatem et oppressis prauis recta nascantur tuncque uirtutum inter se concinat chorus, cum uitiorum in animis fuerit solitudo. sicut enim continentia in corporibus nostris obtinens principatum infirmitates nasci prohibet et amatores sui nec debilitat nec occidit praeteritosque languores in pristinam restituit sanitatem et expellens, quod contra naturam est, reuocat ea, quae naturae congrua sunt, ut aequali temperamento uitae huius ratio conseruetur, sic anima legum iussa conseruans, quantum recipere potest humana natura, a malorum contagione secernitur et ex omni parte i sollicita seque circumspiciens nihil ad se introire permittit, quod I contrarium sit praeclaris cogitationibus.

[100.3.5–100.4.1]
quin potius in templum uersa dei caelesti. iugiter sollemnitate perfruitur habens diuitias obseruantiam legis, quae iacentes suscitat aliosque puniens alios corrigit et semper clamitans: numquid qui cecidit, non resurget aut, qui auersus est, non reuertetur? spem salutis largitur paenitentibus, dum monet, ut prosit, corripit, ut emendet, pudoremque pristinorum iniciens peccatorum facit meliora sectari, quae appetere non possunt, nisi prius conscientiae uulnera condemnarint.

Uerum quia lex neglegentes sui et in errore demersos consiliis optimis ad meliora reuocare festinat quasi norma prauorum operum, eos autem, qui sibi oboediunt, absque praemio esse non patitur neque aeternis angustiis premi, quotquot sanctum pascha celebramus, continentia atque ieiuniis latorem legis amicum nobis esse faciamus et propheta his, qui pascha celebrant, promittente: eris corona decoris in manu domini et diadema regni in manu dei tui, opulentum uirtutum conuiuium requiramus ornantes nos scientia scripturarum quasi sollemnibus I uestimentis.

[100.4.2]
sancta laetantibus nobiscum angelis in caelo oscula praeparemus fugantes omnem neglegentiam et rumpentes moram, ut alacri cum discipulis ad saluatorem pergamus incessu dicamusque ei: ubi uis paremus tibi pascha? atque in caelorum cenaculo constituti ac mysticum pascha facientes possimus canere: quam dilecta tabernacula tua, domine uirtutum! ibi enim angelorum repperiemus choros et cum eis festa celebrantes habebimus eos socios mysteriorum dei et exultatione ineffabili gestiemus sapientiae cum illis sacramenta discentes, ubi nulla fraudis deceptio est, ubi, qui uestem non habet nuptialem, conuiuium intrare prohibetur, licet in praesenti saeculo iustum esse se iactet.

[100.4.3–100.5.1]
omnes sunt ibi senescentis ac prouectae plenaeque aetatis nullusque ibi iuxta prophetam inmaturae sapientiae repperietur: erit enim, inquit, iuuenis centum annorum magnitudine numeri perfectionem eruditionis ostendens. unde, fratres sancti caelestisque uocationis participes, saluatorem per prophetam audiamus clamantem: ueniam congregare omnes gentes et uenient et uidebunt gloriam meam et dimittam super eos signum mundi.

Ad sollemnitatem properemus atque dicamus mihi autem . absit gloriari nisi in cruce Christi. dabit, inquam, dabit laborantibus gaudium et ieiunantibus benedicens loquetur: erunt domui Iuda in gaudiumetlaetitiam etin sollemnitates bonas et laetabimini;ueritatem ac pacem diligite; non est enim omnium sollemnitas, sed domui Iuda, id est ecclesiae Christi.

[100.5.2]
igitur, quia secundum psalmistam tempus faciendi domino et Paulus scribit: nox praecessit, dies autem adpropinquauit; abiciamus ergo opera tenebrarum et induamur armis lucis, sicut in die honeste ambulemus, non comessationibus et ebrietatibus, non cubilibus et inpudicitiis, non contentione et aemulatione, sed induite dominum Iesum Christum et carnis curam ne feceritis in desideriis, iustum est cunctos domini timore purgatos dignam sollemnitatem continentiis et ieiuniis redimere castitatem et dormien-\' tem sensum uigili suscitare fide imitarique sapientissimum Danihelem, de quo scribitur: est uir in regno tuo, in quo est spiritus dei, et in diebus patris tui uigilantia et sapientia inuentae sunt in eo.

[100.5.3–4]
qui enim curam sui gerunt, ut ad meliora proficiant, habentes legem quasi fortissimum ducem, parent imperiis eius et uenientia contra se peccata subuertunt splendore operum inlustrantes paschae festiuitatem et securitate conscientiae perturbationum iacula neglegentes spe anticipant uictoriam.

qui autem horum imitatores sunt, antequam ineant proelium, desiderio uirtutis palmam occupant triumphorum coronamque, quam uictores lubricae uoluptatis in caelestibus possident, reuelata facie animo contemplantes uociferantur et dicunt: dominus deus fortitudo mea et ponet pedes meos in consummationem super excelsa statuens me, ut uincam in cantico eius.

[100.6.1–2]
Nec putemus, fratres carissimi, certamen esse perpetuum et idcirco lassemur, sed sciamus finem huius coronam esse iustitiae, quam nulla saeculorum corrumpet aetas. stadium uitae istius et certaminis temporale est; qui autem inoffenso cucurrerint gradu et ad calcem uenerint praemiorum, nouas inuenient mansiones uictoriam canticis demonstrantes. itaque gratia domini triumphos nobis de sceleratissimis daemonibus pollicente ieiunia rite celebremus, ut sollemnitatis quoque rite participes simus.

nequaquam diebus quadragesimae, sicut luxuriosi diuites solent, uini poculum suspiremus neque in procinctu et proelio, ubi labor et sudor est necessarius, carnium edulio delectemur. crapula quippe et ebrietas et ceterae huius uitae inlecebrae opulentissimum animarum thesaurum exhauriunt et sementem scientiae doctrinaeque uberrimam sui admixtione suffocant.

[100.6.3]
quam ob rem dommus atque saluator prouocans discipulos suos ad rigorem continentiae loquebatur: adtendite uobis, ne forte grauentur corda uestra in crapula et ebrietate et curis huius uitae et superueniat in uos repentina dies illa; tamquam laqueus enim superueniet in omnes, qui sedent super faciem omnis terrae. surgite, abeamus hinc, quos ob neglegentiam sui poenae ilico consequentur. qui autem legum praecepta custodiunt, ignorant uinum in ieiuniis, carnium esum repudiant et insatiabilem auaritiam dei timore conpescunt. unde ad continentes scriptura cotidie clamitat: \'uinum et siceram non bibent\' et e contrario Iudaei ob culpam audiunt: dabatis bibere sanctis uinum prophetis praecipiebatis dicentes: ne prophetetis.

[100.6.4]
non possunt suscipere correptionem, qui luxuriae oblectatione capiuntur, neque uentris ingluuiem ratione et consiliis non refrenantes amare ieiunia, qui desidia et peritura cito uoluptate studium uirtutis infamant non erubescentes et uinum clam bibere et auidis faucibus arbitros declinantes in cubiculis mulsa potare, ut inediam et ieiunia, quae ultro adpetere debebant, ieiuniorum tempore luxuria et ebrietate conmutent, nescientes, quod, etiamsi hominum conscientiam fugiant et clausis parietibus uescantur carnibus atque aues altiles diebus quadragesimae et propinquante pascha inmundis manibus lacerent tristi uultu foris ieiunia promittentes, corripiat huiusce modi dominus et dicat: iniquitates magnas faciunt isti, ut recedant a sanctis meis.

[100.6.5–100.7.1]
non decet ieiunantes tempore agonis et proelii uesci carnibus monente scriptura: adfligetisanimas uestras neque Fasides aues sollicito labore perquirere et garrulas uolucres earumque pinguedinem hianti ingerere gulae nec inuestigare magni pretii cocos, qui uentris rabiem iure multiplici et carnibus contusione mutatis diuersoque ciborum sapore demulceant fumantibus patinis et nidore sui furori gutturis blandientibus, cum in iniuriam continentiae diuersi saporis et coloris uina quaeruntur.

Docet nos sancti Danihelis historia et trium puerorum uirtus consona adpetere et honorare ieiunia, qui, ut longos sermones breui artem conpendio, in seruitutem libertate mutata, cum captiui debuerint desiderare delicias, contempserunt Babylonias dapes et sim- ! plicem cibum regali mensae praetulerunt. praeceperat quippe rex ■ Nabuchodonosor eunuchorum principi, ut de filiis captiuitatis Israhel et de regio semine pueros, in quibus nulla esset macula, pulchros corpore et aptos ad sapientiam perdiscendam introduceret palatium, ut essent in aula regis discerentque litteras ac linguam Chaldaeorum et de reliquiis mensae eius uiuerent atque inde accepta uina potarent. j

[100.7.2–3]
eliguntur itaque de tribu Iuda Danihel, Ananias, Azarias, Misahel et genere concordes et fide, quorum nobilitatem dura mutauerat seruitus. e quibus Danihel, sicut scriptura testatur, posuitincorde suo non coin quinari de mensa regis. tres quoque pueri non minus religione quam propinquitate sociati suscipiunt uiri consilium et adprobant sapientiam simulque eunuchorum principem deprecantes dei opitulante clementia inpetrant, quod desiderant, et m terra captiuitatis seruant generis nobilitatem.

nam tjmentem praepositum, ne aliorum puerorum uultus hilarior capitali se poenae addiceret, ratione et consilio leniunt his uerbis loquentes: tempta pueros tuos diebus decem et detur nobis de seminibus et comedemus et aquam bibemus et appareant in conspectu tuo uultus nostri et uultus puerorum, qui comedunt de mensa regis, et, sicut uideris, ita facies cum seruis tuis. fidebant enim, quod uirtutis desiderium dei clementia sustentatum pulchra et fortia corpora conseruaret et omnem deformitatem fides uinceret et nitorem pulchritudinis nulla macies conmutaret.

[100.8.1]
Haec idcirco, fratres carissimi, replicauimus, ut Pauli apostoli de sanctorum uirtutibus praedicantis uerba noscentes, in quibus ait: quorum considerantes exitum conuersatio nis imitamini fidem, suadeamus eis, qui tempore ieiuniorum esu carnium delectantur, imitari sanctorum continentiam, qui nulla ui superari potuerunt, ut rigorem uirtutis amitterent, ut Babyloniorum imperium formidantes captiuam in se ostenderent uoluptatem, sed manserunt liberi uentrisque desideria ratione superarunt et titillantem gulae uicere luxuriam nobisque suae fortitudinis exemplaria reliquerunt habitantes in Babylone corporibus,. sed sensu et fide cum angelis in caelesti Hierusalem morantes, ut omnem deinceps aetatem docerent ieiuniorum tempore a uino et carnibus abstinendum, quaerenda terrae semina, potandam aquam, quibus comitibus utitur pudicitia.

[100.9.1–2]
Quid memorem insignes Machabeorum uictorias? qui, ne inlicitis carnibus uescerentur et communes tangerent cibos, corpora obtulere cruciatibus totiusque orbis in ecclesiis Christi laudibus praedicantur fortiores poenis, ardentiores, quibus conburebantur, ignibus. uicta sunt in eis omnia crudelitatis ingenia et, quidquid ira persecutoris inuenerat, patientium fortitudo superauit.

inter poenas magis paternae legis quam dolorum memores — lacerabantur uiscera, tabe et sanie artus defluebant et tamen sententia perseuerabat inmobilis; liber erat animus et mala praesentia futurorum spe despiciebat. lassabantur tortores et non lassabatur fides; frangebantur ossa et uolubili rota omnis conpago neruorum atque artuum soluebatur et in inmensum spirantia mortem incendia consurgebant; plenae erant feruentis olei sartagines et ad frigenda sanctorum corpora terrore incredibili personabant — et tamen inter haec omnia paradisum animo deambulantes non sentiebant, quod patiebantur, sed quod uidere cupiebant.

[100.9.3–100.10.1]
mens enmi dei timore uallata flammas superat, uarios tormentorum spernit dolores, cumque semel uirtuti se tradiderit, quidquid aduersi euenerit, calcat et despicit; qualis fuit Paulus scribens in his omnibus superamus per I eum, qui nos dilexit. quod enim sustinere non potest carnis fragilitas naturali infirmitate superata, uincit animus fide conloquens deo

Ergo, qui ieiunia, id est conuersationem angelicam, imitantur in terris et meminerunt illius dicti: regnum dei non est cibus et potus, sed iustitia et gaudium et pax et laetitia, per continentiam breui et paruo labore magna sibi et aeterna conciliant praemia et multo plus accipiunt, quam offerunt, et futuri temporis gloria praesentes angustias mitigant, quia in hoc stadio pro uirtute pugnantibus finis erit aliquando certaminis. qui autem pugnam ineunt contra uitia et sapientiae disciplinis suas animas dedicarunt, quantumque patitur humana condicio, scientiam adpetunt futurorum, per speculum et imaginem sensu et fide caelorum regna cernentes consequentur aeterna praemia et nullo temporum fine claudenda.

[100.10.2]
dies et nox certis horarum sibi succedunt spatiis paulatimque decrescentes, quod amittunt, recipiunt et, quod receperint, tribuunt ad eandem mensuram bis in anno conuenientes nec manent in eodem statu, sed breuitate et longitudine horarum momenta discriminant, ut utilem mundo faciant temporum diuersitatem. namque dies ordine et circulo suo de noctis temporibus mutuatur et rursum nox recipit, quod largita est; dumque uicissim et tribuunt et accipiunt et orbe quodam, quod paulatim amiserant, decrescentes sensim et crescentes recipiunt, creatoris dei interpretantur sapientiam.

[100.10.3]
atque ex hac uicissitudine spatiorum uel menstruus lunae. orbis efficitur uel solis sua per uestigia reuertentis annus inpletur, dumque crescunt dumque decrescunt et lapsui praeteritorum futura succedunt, eadem semper atque alia tempora conmutantur. unde et luna prudentissimo dei artificio condita et formarum mutans uarietates ad plenitudinem tendit et festinat ad diminutionem, ut, quidquid crescens adquisierat, perdat amittatque decrescens, nec stat in eodem statu, sed quibusdam gradibus ascendens atque descendens de paupertate pergit ad diuitias et de diuitiis redit ad paupertatem ipsa diuersitate formarum mutabilem et conditam se esse demonstrans.

[100.10.4–5]
-quis uero possit digno sermone exprimere solis cursum et anni circulum rationi menstruae congruentem, dum per quattuor uoluitur tempora et in se semper reuertitur eademque mensura conscendit atque descendit et aeterno ordine labitur, ut, quod lunare spatium triginta diebus inplet ac noctibus, hoc solis cursus spatiis anni uertentis efficiat? cumque ad aequalitatem diei noctisque peruenerit et parumper in libra iusti cursus steterit, festinat ad inaequalitatem deserens, ad quod peruenerat.

quod puto Ecclesiasten, ne de alienis nostra fontibus hauriamus, in uolumine suo dicere: gyrans gyrando uadit spiritus et in circulos suos reuertitur spiritus, annuum solis cursum significantem, qui eadem temporum rota in semet reuertitur rediens ad ea, unde profectus fuerat.

[100.11.1–2]
Sancta uero caelestisque sollemnitas radios nobis sui splendoris emittens nullis spatiis terminatur; cumque sanctorum certamina et praesentis saeculi labor finem acceperint, succedent perpetuum gaudium et aeterna festiuitas. unde perfecti uiri animas suas ab omni errorum caligine separantes iam nunc festa decantant:

introeamus portas eius in confessione, atria eius in hymnis saluatoris aduentum laetis uocibus personantes. cum enim in toto orbe regnaret malitia et tenebras humanis oculis daemones offudissent neque posset eis ullus opitulari iuxta illud, quod scriptum est: respexi, et non erat, qui auxilia retur; consideraui, et nullus, qui susciperet, ut finem\' haberet aliquando inpietas et destrueretur idolatriae fraudulentia, uiuens sermo dei nihil de nostra relinquens similitudine absque solo peccato, quod substantiam non habet, nouo modo ad nos uenire dignatus est, ut fieret filius hominis et permaneret dei filius.

[100.11.3]
natus, quippe ex uirgine hoc tantum stultis mentibus credebatur, quod oculi demonstrabant, ex operibus uero et signorum magnitudine deus inuisibilis a prudentibus cernebatur, quemque facies hominem demonstrabat, hunc uirtutes significabant deum seruilis formae uilitate coopertum. quamquam enim tradiderint eum Iudaei et crucifigendum uocibus inpiis conclamarint interfectione corporis eius deum blasphemantes, immo occisione carnis dominicae serui inpietatis effecti, tamen ad mortem intrepidus accedens, ut nobis uirtutis praeberet exemplum, dominus gloriae in ipsa passione monstratus est, inpassibilis diuinitatis permanens maiestate et carne passibilis iuxta beati Petri repertus eloquium.

[100.11.4–5]
et ideo pro nobis patiens non fugit mortem, ne nos timore mortis eius pro pietate bellantes uictoriam perderemus. nam si timuisset crucem contraria his, quae docuerat, gerens, quis discipulorum eius libens pro religione pugnasset ? inridetur itaque ab stultis et incredulis, qui orbem terrarum suae subiecit fidei et nominis Christiani sanctis largitus est dignitatem. cumque magnitudo uirtutum eius omnibus clareat, blasphemare non cessant.

ille uero, qui inridetur, deus operibus demonstratus est, ut daemonum templa subuerteret, ut Origenistarum inpietatem argueret uersipellem, quorum auctor Origenes ita aures simplicum et leuiorum sua persuasione decepit, ut solent in litora ex alto uenientes inlidi gurgites et in semet spumanti mole confringi.

[100.12.1–2]
Nos ergo ad eum, qui ausus est scribere ruina rationabilium creaturarum esse corpora fabricata, zelo fidei concitati loquamur: \'si tibi huiusce modi inpietas placet, quomodo Paulus apostolus scribit: uolo adulescentulas nubere, filios procreare? utrum idcirco praecepit nuptias, ut ex mulieribus nascentia corpora ruentibus de caelo angelis et uersis iuxta te in animas carceres praepararent, an ut coniunctio maritalis dei sententiae seruiens conseruet humanum genus ?

si enim uult adulescentulas nubere et filios procreare, per quas nascuntur corpora humana, corporibus autem propter poenas atque supplicia errantes animae uestiuntur, nulli dubium, quin propter poenas animarum et non propter generationis ordinem nuptiarum adulescentulis uincla tribuantur\'. uerum absit, ut ita esse credamus et mariti uxorisque foedera non ob benedictionem, sed ob peccatum iuncta credamus.

[100.12.3–4]
nec Adam et Euam plasmans deus propter animas de caelo mentes et lapsum rationabilium creaturarum benedictione sociauit: crescite et multiplicamini, dicens, et replete terram. si enim propter peccata in caelis praecedentia ad terras missae sunt animae, ut corporibus ligarentur, mentitur Paulus scribens: honorabiles nuptiae et cubile inmaculatum.

sed nequaquam ille mentitur; igitur non propter ruinam animarum corpora fabricantur, sed ut mundus successione nascentium morientium damna conpenset et breuitatem humanae uitae uincat successione perpetua. nam si mentes uinctaeque corporibus benedicuntur a deo, melioris condicionis erunt, postquam corpora susceperint; quodsi idcirco deiciuntur, ut in ultionem peccatorum corpora accipiant, quomodo benedicuntur in corporibus, ad quae ob peccata uenerunt? e duobus enim alterum erit: aut ante ruinam fuisse eas in benedictione aut post ruinam uinctas corporibus nequaquam posse benedici.

[100.12.5–6]
si enim illam uitam benedictio sequitur, istam deserit; si ad istam transfertur, in illa non fuisse conuincitur. quodsi et, antequam ruerent necdumque humanis corporibus uestirentur, fuerunt in benedictione et ruentes habentesque corpora rursus benedictae sunt, similis erit iuxta benedictionis condicionem et prior uita et posterior; quod nequaquam consequens est, quia peccatrices supplicia, non peccantes benedictionem merentur.

quidquid e duobus uerum esse responderint, uitio subiacebunt nolentes ecclesiasticae doctrinae regulam custodire. siue enim propter peccata de caelo animae cor-I ruentes instar carceris et catenarum corporibus inligatae sunt, respondeant, quomodo Adam et Eua, masculus et femina, uiuentes in corporibus benedicti sunt — neque enim iuxta deliramenta eorum nudae animae uir et mulier appellantur, sed corpora, quae sexum utrumque distingunt —; siue ante corpora in caelestibus morabantur et beata eis tunc erat dignaque benedictione absque corporibus conuersatio, qua ratione aut, priusquam ruerent, benedictae sunt aut, postquam corruerunt et in poenam ruinae crassis corporibus copulatae sunt, rursus benedictione donantur ?

[100.12.7–100.13.1]
neque enim ld ipsum est benedictio atque supplicium, quae et nominibus et operibus procul distant, nec possunt ullo modo inter se sociari, quas tanta diuidit repugnantia. quomodo autem et iustis multitudo liberorum pro benedictione promittitur propheta dicente: qui minimus est, erit in milia et, qui nouissimus, in gentem magnam?

Ergo, qui uolunt domini festa celebrare, Origenis simulacra contemnant et turpitudinem dogmatum illius ratione superent. sicut enim ethnicorum inpiissimi errorem et consuetudinem praeferunt ueritati fabricantes in hominum similitudinem idola et inuisibilem blasphemantes deum, dum formam et membra et organa genitalia in eo esse confingunt nunc uirum nunc feminam confitentes, e t mutauerunt gloriam incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis uariarumque formarum, ita Origenes facilitate et inpietate credentium quasi delubra idolorum tractatuum suorum monumenta dimisit, quae nos auctoritate scripturarum et zelo fidei subuertentes utamur ilia similitudine.

[100.13.2]
ut enim caementarn quadram uolentes aedificare domum aequales ex omni parte parietes metiuntur eosque norma et perpendiculo dirigentes, quod animo depinxerint, opere extruunt et eiusdem mensurae per quadrum latera quattuor iungunt angulis sursum ac deorsum coeptam aequalitatem paulatim per incrementa seruantes, ut materiae diuersitatem iungat operis pulchritudo et angulares lineas artifex structura custodiat, sic ecclesiae praeceptores habentes testimonia scripturarum firma doctrinae iaciunt fundamenta et intrepidi permanent offerentes opera sua Christo atque dicentes: confirma me in uerbis tuis. ipse est enim, de quo scriptum est:

[100.13.3–100.14.1]
lapidem, quem reprobauerunt aedificantes, hic factus est in caput anguli, nos et eos, qui sursum sunt, una sollemnitate consocians, ad quam cursu celeri nauigantes rabiem contra nos hereticorum fluctuum uelociter dissoluendam minime formidemus.

Sicut enim gubernatores magnarum nauium, cum uiderint inmensum ex alto uenire gurgitem, quasi uenatores ferocissimam bestiam spumantes fluctus suscipiunt eosque prorae obiectione sustentant flectentes in diuersum gubernacula et, prout uentorum flatus et necessitas imperarit, stringentes funiculos uel laxantes, cumque unda subsederit, ex utroque nauis latere laborantia clauorum uincla dimittunt, ut parumper quiescentia uenturo gurgiti praeparentur, qui cum rursus aduenerit, stringunt clauorum capita et palmulas dilatant, ut huc atque illuc scissis flatibus aequalis sit utriusque lateris laboret, quod simul non poterat sustineri, diuisum tolerabilius fiat, ita, qui sui curam gerunt, imitantur exempli similitudinem et diuinorum dispensatione uerborum quasi gubernaculo utentes occurrunt hereticorum tempestati et fluctibus legem dei pro arte retinentes, ut, qui conruerant, suscitentur, qui stant, firmo perseuerent gradu, ut omnes in commune doctrinae opitulatione seruentur.

[100.14.2]
quod enim gubernatori clauus, hoc animo est lex dei, in qua dominicum pascha facientes caritati dei et proximi nihil in mundo aliud praeferamus neque pro uarietate humanorum casuum, qui huc illucque uertuntur, sententiam conmutemus, ut, quibus dudum pro potentia turpi adulatione seruiuimus, si forte reflauerint uenti et paupertate diuitiae, humilitate sublimitas, ignominia gloria fuerint inmutata, in hostes repente uertamur resistentes eis in faciem, quos ueneratione dignos ducebamus, temporibus, non fide, necessitudinem ponderantes, immo latentes inimicitias necessitatis tempore demonstrantes et in similitudinem serpentum procedentes de foueis, ut non solum ingrati simus in eos, quorum beneficiis sustentabamur gaudentes, si nomina clientium possideremus, sed quasi perduelles eos usque ad sanguinem persequamur deiectos prostratosque calcantes, quos dudum propter diuitias suspiciebamus, pessimos omnium conclamantes, postquam opes paupertate mutauerunt, laudantes potentiam et infelicitatem calumniantes nec pro rerum natura, sed pro uarietate casuum honorantes aliquem uel contemnentes, ut, quos prius dominos et patronos uocabamus, eosdem quasi uerberones et seruos nequissimos appellemus atque ex omni parte appareat nostra iniquitas, dum aut indignos laudamus aut dignos obtrectatione persequimur imitantes illud, quod ad beatum Iob exprobrantes loquebantur: pauca, pro quibus peccasti, uerberatus es.

[100.15.1]
Nequaquam igitur dubias opes, sed uirtutem firmissimam diligamus. non nos duritia humiliet paupertatis, non extollant diuitiae, quae stultissimos hominum deprimere et eleuare consuerunt, sed utrumque pro rerum honestate moderemur et tristia et laeta aequali animo sustinentes. diuitiarum cura somnos interrumpit dulcissimos, innoxiis calumnias struit et, cum infinitas opes congregauerit, materiam aeternis ignibus parat. postquam uero insatiabilis furor quaesitis opibus incubuerit, non expletur auaritia, sed contemnit leges, gehennae flammas despicit, futuri iudicii tribunal habet pro nihilo.

[100.15.2]
nec tantum aduersarii contra hostes suos, quantum diuitiae contra uirtutes dimicant, nisi ratione et in proximos misericordia temperentur. hae in urbibus nobilitati praeferuntur, hae nouis hominibus antiquam donant familiam. numquam diuitiarum desiderium ullis diuitiis satiari potest; eget semper, qui auarus est; nescit mensuram, cui tantum deest, quod habet, quantum, quod non habet. infernus mortuis non expletur, sed, quanto plures susceperit, tanto plures desiderat; imitatur ergo eum auaritia nec satiaripotest, sed, quo plus habuerit, plus requirit.

[100.15.3]
minus putat ab eo, quod cupit, omne, quod possidet, semper inmensa, semper inmodica, ardorem pectoris opum magnitudine non restinguens, in conuiuiis non cibos uorans, sed iniustitiam; in iudiciis iurgia miscens atque discordias inuidiam parturit, per quam ad homicidium peruenitur; non est compos mentis, sed quasi ebria fluctuat unam habens mensuram extra mensuram semper inquirere. mare litoribus cluditur, uenientes ex alto fluctus et rabiem intumescentium gurgitum portus uel manu facti uel natura firmissimi prohibent; diuitiarum cupidinem, nisi ratione frenetur, nec consilium temperat nec lex mitigare potest nec ulla satiat abundantia.

[100.15.4–100.16.1]
non erubescit, non futurum iudicium reformidat, sed desiderio plus habendi, ut luxuriosi et dediti uoluptatibus solent gestire in amplexus et insanire ad libidinem, ita calumniarum et dissensionum urbes ac uiculos uillasque conplet. insulas, maria, terras, litora, uias, transitus studia possident auaritiae, dum desiderio plus habendi negotiatione merces huc illucque conmutat et fraudibus atque periuriis diuitiarum iacit inexplebilia fundamenta. \'

Itaque huiusce modi rabiem contemnentes diuitias cultum dei et firmissimas possessiones castitatis sanctimoniam requiramus adorantes patris et filii et spiritus sancti unam diuinitatem; resurrectionem mortuorum incorruptibilem et iugiter permanentem esse credentes. neque enim fieri potest, ut eam mors superet, quae Christi passione firmata est suscitantis incorruptum et in aeternum permanens templum corporis sui.

[100.16.2]
oremus pro piissimis imperatoribus et obseruatione legis dei ieiuniorum praecepta decoremus, quia uirtus absque ulla necessitate custodit sectatores suos et sensum in cogitationes uarias fluctuantem de terrenis ad excelsa sublimat nequaquam pulchritudinem corporum, sed conuersationis ac morum ordinem contemplans, ostendens ei laetantium in caelo angelorum choros et docens splendentium disciplinarum fulgura, ut in praesenti saeculo quasi athleta fortissimus inlatas sustineat plagas et futuram pro his gloriam praestoletur, nequaquam uitiis subiacens, sed interiorem hominem desiderio sui ad aeterna sustollens atque omnes impetus uoluptatis ratione conpescens ut illud cogitet, quod futurus est, et, quantum potest sustinere humana fragilitas, recedat a corporalium rerum sollicitudine praeferens carnalibus spiritalia, ut etiam ipsum corpus despiciens et praesentium studia uoluptatum duriorem, sed meliorem uitam inire persuadeat, ut, qui dudum libidini seruiebat, libertate bona seruiat castitati et retractus a praecipitiis mollia ieiuniorum frena suscipiat.

[100.16.3]
etenim, si absque rectore fuerit ac magistro corporum infirma natura nec imperanti animo uoluerit oboedire, et sibi et rectori concitat infinita naufragia et pertrahit eum ad turpissimas libidines ac baratrum uoluptatum, ut nequaquam honesta consideret, sed. fugiens bona in caeno ac sordibus uolutetur. uirtus uero, cum in aurigae modum animum rexerit et quasi in curru stans impetus eius et uarios adpetitus doctrinae habenis conpescuerit, de humilibus eum ad excelsa subleuat et inuisibilia aeternaque pro uisibilibus ostendens mansionem in caelis parat et amicos illi efficit eos, qui dei ministerio seruientes spiritalibus deliciis perfruuntur, ut, quod hic cernebat in imagine, ibi in ueritate perspiciat et maiorem solis radiis uideat claritatem, quae nobis huc ex parte descendit, unde a minoribus ad maiora tendamus et quasi per litteras ac syllabas ad legendum proficiamus, quia et illa his et haec illis indigent.

[100.16.4–100.17.2]
ibi cum fuerimus beatorum iuncti consortio, audiemus: e u. g e, serue bone et fidelis, quia, super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium domini tui.

Incipientes sanctae quadragesimae ieiunia ab undecima die mensis Famenoth et ebdomadam dominicae passionis sexta decima die mensis Farmuthi finiamus ieiunia uespere sabbati,_ uicesima prima die eiusdem mensis Farmuthi, et sequenti die dominica pascha celebremus, uicesima et secunda die eiusdem mensis.

post quae iungamus septem ebdomadas sanctae pentecostes pauperum memores, amantes deum et proximum, orantes pro inimicis, persecutoribus blandientes, infirmorum ruinas consolatione et misericordia subleuantes, ut lingua semper in dei laudibus personet, ut ecclesiae iusta iudicia nequaquam inrationabili clementia destruantur nec legi dei arbitria praeferantur humana; cuius si desiderauerimus amicitias, caelestem gloriam consequemur in Christo Iesu, domino nostro, per quem et cum quo deo patri claritas et imperium cum spiritu sancto in saecula saeculorum. amen.

[100.18.1]
Salutate inuicem in osculo sancto. salutant uos fratres, qui mecum sunt. et hoc nosse debetis pro defunctis episcopis in locis singulorum constitutos in urbe Niciu pro Heopempto Theodosium, in Terenuthide Arsintheum, in oppido Geras pro Eudemone Pisozum, in t Acheus pro Appolline Museum, in Athribide pro Isidoro Athanasium, in Cleopatride Offellium, in oppido Laton pro Timotheo Appellen. his ergo scribite et ab eis iuxta morem ecclesiasticas suscipite litteras.


CI. EPISTULA AUGUSTINI AD HIERONVMUM

[101.1–101.2.1]
Domino carissimo et desiderantissimo et honorando in Christo fratri et conpresbytero Hieronymo Augustinus in domino salutem.

Audiui peruenisse in manus tuas litteras meas, sed, quod adhuc rescripta non merui, nequaquam inputauerim dilectioni tuae; aliquid procul dubio inpedimenti fuit. unde agnosco a me dominum potius deprecandum, ut tuae uoluntati det facultatem mittendi, quod rescripseris; nam rescribendi iam dedit, quia, cum uolueris, facillime poteris.

Etiam hoc ad me sane perlatum utrum quidem crederem,, dubitaui, sed hinc. quoque tibi aliquid utrum scriberem, dubitare non debui. hoc autem breue est: suggestum caritati tuae a nescio quibus fratribus mihi dictum est, quod librum aduersus te scripserim Romamque miserim. hoc falsum esse noueris.

[101.2.2]
deum nostrum testor hoc me non fecisse, sed si forte aliqua in aliquibus scriptis meis reperiuntur, in quibus aliter aliquid quam tu sensisse reperiar, non contra te dictum, sed, quod mihi uidebatur, a me scriptum esse puto te debere cognoscere aut, si cognosci non potest, credere. ita sane hoc dixerim, ut ego non tantum paratissimus sim, si quid te in meis scriptis mouerit, fraterne accipere, quid contra sentias, aut de correctione mea aut de ipsa tua beniuolentia gauisurus, uerum etiam hoc a te. postulem ac flagitem.

[101.3.1–2]
0 si licuisset etsi non cohabitante saltem uicino te in domino perfrui ad crebrum et dulce conloquium! sed quia id non est datum, peto, ut hoc ipsum, quod in Christo, quam possimus, simul simus, conseruare studeas et augeri ac perfici et rescripta quamuis rara non spernere.

saluta obsequio meo sanctum fratrem Fauiimanum et omnes fratres, qui tecum ac de te in domino gaudent. memor nostri exaudiaris a domino in omni sancto desiderio tuo, domine carissime et desiderantissime et honorande merito frater.


CII. AD AUGUSTINUM

[102.1–102.1.1]
Domino uere sancto et beatissimo papae Augustino Hieronymus in domino salutem.

In ipso profectionis articulo sancti \'filii nostri Asterii hypodiaconi beatitudinis tuae ad me litterae peruenerunt, quibus satis facis te contra paruitatem meam librum Romam non misisse. hoc nec ego factum audieram, sed epistulae cuiusdam quasi ad me scriptae per fratrem nostrum Sisinnium diaconum huc exemplaria peruenerunt, in qua hortaris me, ut zzakivoidiav super quodam apostoli capitulo canam et imiter Stesichorum inter uituperationem et laudes Helenae fluctuantem, ut, qui detrahendo oculos perdiderat, laudando receperit.

[102.1.2–3]
ego simpliciter fateor dignationi tuae, licet stilus et ἐπιχειρήματα tua mihi uiderentur, tamen non temere exemplaribus litterarum credendum putaui, ne forte me respondente laesus iuste expostulares, quod probare ante debuissem tuum esse sermonem et sic rescribere. accessit ad moram sanctae et uenerarabilis Paulae longa infirmitas.

dum enim languenti multo tempore adsidemus, paene epistulae tuae uel eius, qui sub tuo nomine scripserat, obliti sumus memores illius uersiculi: musica in luctu inportuna narratio. itaque, si tua est epistula, aperte scribe uel mitte exemplaria ueriora, ut absque ullo rancore stomachi in scripturarum disputatione uersemur et uel nostrum emendemus errorem uel alium frustra reprehendisse doceamus.

[102.2.1]
Absit autem a me, ut quidquam de libris beatitudinis tuae adtingere audeam. sufficit enim mihi probare mea et aliena non carpere. ceterum optime nouit prudentia tua unumquemque in suo sensu abundare et puerilis esse iactantiae, quod olim adulescentuli facere consueuerant, accusando inlustres uiros suo nomini famam quaerere. nec tam stultus sum, ut diuersitate explanationum tuarum me laedi putem, quia nec tu laederis, si nos contraria senserimus. sed illa est uera inter amicos reprehensio, si nostram peram non uidentes aliorum iuxta Persium manticam consideremus.

[102.2.2]
superest, ut diligas diligentem et in scripturarum campo iuuenis senem non prouoces. nos nostra habuimus tempora et cucurrimus, quantum potuimus; nunc te currente et longa spatia transmittente nobis debetur otium simulque, ut cum uenia et honore tuo dixerim, ne solus mihi de poetis aliquid proposuisse uidearis, memento Daretis et Entelli et uulgaris prouerbii, quod bos lassus fortius figat pedem. tristes haec dictauimus; utinam mereremur conplexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus!

[102.3.1–2]
Misit mihi temeritate solita maledicta sua Calpurnius cognomento Lanarius, quae ad Africam quoque studio eius didici peruenisse. ad quae breuiter ex parte respondi et libelli eius uobis misi exemplaria latius opus, cum oportunum fuerit, primo missurus tempore; in quo illud caui, ne in quoquam existimationem laederem Christianam, sed tantum, ut delirantis inperiti mendacium ac uecordiam confutarem.

memento mei, sancte ac uenerabilis papa. uide, quantum te diligam, ut ne prouocatus quidem uoluerim respondere nec credam tuum esse, quod in altero forte reprehenderem. frater Communis suppliciter te salutat.


CIII. AD AUGUSTINUM

[103.1–103.1.1]
Domino uere sancto et beatissimo papae Augustino Hieronymus in Christo salutem.

Anno praeterito per fratrem nostrum Asterium hypodiaconum dignationi tuae epistulam miseram promptum reddens salutationis officium, quam tibi arbitror redditam. nunc quoque per sanctum fratrem meum Praesidium diaconum obsecro primum, ut memineris mei, dein, ut baiulum litterarum habeas commendatum et mihi scias germanissimum et, in quibuscumque necessitas postularit, foueas atque sustentes, non quo aliqua re Christo tribuente indigeat, sed quod bonorum amicitias auidissime expetat et se in his coniungendis maximum putet beneficium consecutum. cur autem ad occidentem nauigauerit, ipso poteris narrante cognoscere.

[103.2.1–2]
Nos in monasterio constituti uariis hinc inde fluctibus qua-. timur et peregrinationis molestias sustinemus. sed credimus in eo, qui dixit: confidite e, ego uici mundum, quod ipso tribuente et praesule contra hostem diabolum uictoriam consequamur.

sanctum et uenerabilem fratrem nostrum papam Alypium ut meo obsequio salutes, obsecro. sancti fratres, qui nobiscum in monasterio domino seruire festinant, oppido te salutant. incolumem te et memorem mei Christus, deus noster, tueatur omnipotens, domine uere sancte et suscipiende papa.


CIV. EPISTULA AUGUSTINI AD HIERONVMUM

[104.1–104.1.1]
Domino uenerabili et desiderabili sancto fratri et conpresbytero Hieronymo Augustinus in domino salutem.

Ex quo coepi ad te scribere ac tua scripta desiderare, num- . quam mihi melior occurrit occasio, quam ut per dei seruum ac i ministrum fidelissimum mihique carissimum mea tibi adferretur I epistula, qualis est filius noster Cyprianus diaconus. per hunc certe I ita \'spero litteras tuas, ut certius in hoc rerum genere quidquam sperare non possim.

[104.1.2–104.2.1]
nam necstudium in petendis rescriptis memorato filio nostro deerit nec gratia in promerendis nec diligentia in custodiendis nec alacritas in perferendis nec fides in reddendis; tantum, si aliquo modo mereor, adiuuet dominus et adsit cordi tuo et desiderio meo, ut fraternam uoluntatem nulla uoluntas maior inpediat.

Quia ergo duas iam epistulas misi, nullam autem tuam postea recepi, easdem ipsas rursus mittere uolui credens eas non peruenisse. quodsi et peruenerunt ac fortasse tuae potius ad me peruenire minime potuerunt, ea ipsa scripta, quae iam misisti, iterum mitte, si forte seruata sunt; sin minus, rursus dicta, quod legam, dum tamen his respondere ne graueris, quod iam diu est, ut expecto.

[104.2.2]
primas etiam, quas ad te adhuc presbyter litteras praeparaueram mittendas per quendam fratrem nostrum Profuturum, qui postea collega nobis factus iam ex hac uita migrauit nec eas tunc ipse perferre potuit, quia continuo, dum proficisci disponit, episcopatus sarcina detentus ac deinde breui defunctus est, etiam nunc mittere uolui, ut scias, in tua conloquia quam olim inardescam et quam uim patiar, quod a me tam longe absunt sensus corporis tui, per quos adire possit ad animum tuum animus meus, mi frater dulcissime et in domini membris honorande.

[104.3.1]
In hac autem epistula hoc addo, quod postea didicimus Iob ex Hebraeo te interpretatum, cum iam quandam haberemus interpretationem tuam eius prophetae ex Graeco eloquio uersam in Latinum, ubi tamen asteriscis notasti, quae in Hebraeo sunt et Graeco desunt, obeliscis autem, quae in Graeco inueniuntur et in Hebraeo non sunt, tam mirabili diligentia, ut quibusdam in locis ad uerba singula stellas significantes uideamus eadem uerba esse in Hebraeo, in Graeco autem non esse.

[104.3.2–3]
porro in hac posteriore interpretatione, quae uersa est ex Hebraeo, non eadem uerborum fides occurrit. nec parum turbat cogitantem, uel cur in illa prima tanta diligentia figantur asterisci, ut minimas etiam particulas orationis indicent deesse codicibus Graecis, quae sunt in Hebraeis, uel cur in hac altera, quae ex Hebraeis est, neglegentius hoc curatum sit, ut hae eaedem particulae locis suis inuenirentur.

aliquid inde exempli gratia ponere uolui, sed mihi ad horam codex defuit, qui ex Hebraeo est. uerum tamen, quia praeuolas ingenio, non solum, quid dixerim, uerum etiam, quid dicere uoluerim, satis, ut opinor, intellegis, ut causa reddita, quod mouet, edisseras.

[104.4.1–2]
Ego sane mallem Graecas potius canonicas te nobis interpretari scripturas, quae septuaginta interpretum perhibentur. perdurum enim, si tua interpretatio per multas ecclesias frequentius coeperit lectitari, quod a Graecis ecclesiis Latinae ecclesiae dissonabunt, maxime quia facile contradictor conuincitur Graeco prolato libro, id est linguae notissimae.

quisquis autem in eo, quod ex Hebraeo translatum est, aliquo insolito permotus fuerit et falsi crimen intenderit, uix aut numquam ad Hebraea testimonia peruenitur, quibus defendatur obiectum. quodsi etiam peruentum fuerit, tot Latinas et Graecas auctoritates damnari quis ferat? huc accedit, quia etiam consulti Hebraei possunt aliud respondere, ut tu solus necessarius uidearis, qui etiam ipsos possis conuincere, sed tamen. quo iudice, mirum si potueris inuenire.

[104.5.1–2]
Nam quidam frater noster episcopus, cum lectitari instituisset in ecclesia, cui praeest, interpretationem tuam, mouit quiddam longe aliter abs te positum apud Ionam prophetam, quam erat omnium sensibus memoriaeque inueteratum et tot aetatum successionibus decantatum. factus est tantus tumultus in plebe maxime Graecis arguentibus et inflammantibus calumniam falsitatis, ut cogeretur episcopus — Oea quippe ciuitas erat - Iudaeorum testimonium flagitare.

utrum autem illi inperitia an malitia hoc esse in Hebraeis codicibus responderunt, quod et Graeci et Latini habebant atque dicebant ? quid plura ? coactus est homo uelut mendositatem corrigere uolens post magnum periculum non remanere sine plebe. unde etiam nobis uidetur aliquando te quoque in nonnullis falli potuisse et uide, hoc quale sit in eis litteris, quae non possunt conlatis usitatarum linguarum testimoniis emendari.

[104.6.1–2]
Proinde non paruas deo gratias agimus de opere tuo, quod euangelium ex Graeco interpretatus es, quia — et paene in omnibus — nulla offensio est, cum scripturam Graecam contulerimus. unde, si quisquam ueteri falsitati contentiosus fauerit, prolatis conlatisque codicibus uel docetur facillime uel refellitur. et si quaedam rarissime merito mouent, quis tam durus est, qui labori tam utili non facile ignoscat, cui uicem laudis referre non sufficit?

quid tibi autem uideatur, cur in multis aliter se habeat Hebraeorum codicum auctoritas, aliter Graecorum, quae dicitur - Septuaginta, uellem dignareris aperire. neque enim paruum pondus habet illa, quae sic meruit diffamari et qua usos apostolos non solum res ipsa indicat, sed etiam te adtestatum esse memini. ac per hoc plurimum profueris, si eam scripturam Graecam, quam Septuaginta operati sunt, Latinae ueritati reddideris, quae in diuersis codicibus ita uaria est, ut tolerari uix possit, et ita suspecta, ne in Graeco aliud inueniatur,\' ut inde aliquid proferre aut probare dubitetur.

[104.6.3]
breuem putabam futuram hanc epistulam, sed nescio quo modo ita mihi dulce; factum est in ea progredi, ac si tecum loquerer. sed obsecro te per dominum, ne te pigeat ad omnia respondere et praestare mihi, quantum potueris, praesentiam tuam.\'


CV. AD AUGUSTINUM. !

[105.1–105.1.1]
Domino uere sancto et beatissimo papae Augustino Hieronymus. !

Crebras ad me epistulas dirigis et saepe conpellis, ut re- i spondeam cuidam epistulae tuae, cuius ad me, ut ante iam scripsi, I per fratrem Sisinnium diaconum exemplaria peruenerunt absque subscriptione tua et quae primum per fratrem Profuturum, secundo per quendam alium te misisse significas, et interim Profuturum retractum de itinere et episcopum constitutum ueloci morte subtractum, illum, cuius nomen retices, maris timuisse discrimina et nauigationis mutasse consilium.

[105.1.2–105.2.1]
quae cum ita sint, satis mirari nequeo, quomodo ipsa epistula et Romae et in Italia haberi a plerisque dicatur et ad me solum non peruenerit, cui soli missa est, praesertim cum idem frater Sisinnius inter ceteros tractatus tuos dixerit eam se non in Africa, non apud te, sed in insula Hadriae ante hoc ferme quinquennium repperisse.

De amicitia omnis tollenda suspicio est et sic cum amico quasi cum altero se loquendum. nonnulli familiares mei et uasa Christi, quorum Hierosolymis et in sanctis locis permagna copia est, suggerebant non simplici a te animo factum, sed laudem atque rumusculos et gloriolam populi requirente, ut de nobis cresceres, ut multi cognoscerent te prouocare, me timere, te scribere ut doctum, me tacere ut inperitum et tandem repperisse, qui garrulitati meae modum inponeret.

[105.2.2–105.3.1]
ego autem, ut simpliciter fatear, dignationi tuae primum idcirco respondere nolui, quia tuam liquido epistulam non credebam nec, ut uulgi de quibusdam prouerbium est, litum melle gladium; deinde illud cauebam, ne episcopo communionis meae uiderer procaciter respondere et aliqua in reprehendentis epistula reprehendere, praesertim cum quaedam in illa heretica iudicarem;

ad extremum, ne tu iure expostulares et diceres: \'quid enim? epistulam meam uideras et notae tibi manus in subscriptione signa deprehenderas, ut tam facile amicum laederes et alterius malitiam in meam uerteres contumeliam?\' igitur, ut ante iam scripsi, aut mitte eandem epistulam tua subscriptam manu aut senem latitantem in cellula lacessere desine.

[105.3.2]
sin autem tuam uis uel ostentare uel exercere doctrinam, quaere iuuenes et disertos et nobiles, quorum Romae dicuntur esse quam plurimi, qui possint et audeant tecum congredi et in disputatione sanctarum scripturarum iugum cum episcopo ducere. ego quondam miles, nunc ueteranus et tuas et aliorum debeo laudare uictorias, non ipse rursus effeto corpore dimicare, ne, si me adscribendum frequenter inpuleris, illius recorder historiae, quod Hannibalem iuueniliter exultantem Quintus Maximus patientia sua fregerit.

[105.3.3–105.4.1]
omnia fert aetas, animum quoque; saepe ego longos
cantando puerum memini me condere soles
.
nunc oblita mihi tot carmina; uox quoque , Moerim
iam fugit
. et — ut magis de scripturis sanctis loquar — Berzelli ille Galaadites regis Dauid beneficia omnesque delicias iuueni delegans filioĮ ostendit senectutem haec appetere non debere nec oblata suscipere.

Quod autem iuras te aduersum me librum non scripsisse neque Romam misisse, quem non scripseris, sed, si forte aliqua in tuis scriptis repperiantur, quae a meo sensu discrepent, non me a te laesum, sed a te scriptum, quod tibi rectum uidebatur, quaeso, ut : me patienter audias. non scripsisti librum. et quomodo mihi reprehensionis a te meae per alios scripta delata sunt ? cur habet Italia, quod tu non scripsisti? qua ratione poscis, ut rescribam ad ea, quae scripsisse te denegas ? nec tam hebes sum, ut, si diuersa senseris, me laesum putem.

[105.4.2–3]
sed, si mea com minus dicta reprehendas et rationem scriptorum expetas et, quae scripserim, emendare conpellas et ad παλιvωδιαav prouoces et oculos mihi reddas, in hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis iura uiolantur. ne uideamur certare pueriliter et fautoribus inuicem uel detractoribus nostris tribuere materiam contendendi, haec scribo, quia te pure et Christiane diligere cupio nec quicquam in mea mente retinere, quod distet a labiis.

non enim conuenit, ut ab adulescentia usque ad hanc aetatem m monasteriolo cum sanctis fratribus labore desudans aliquid contra episcopum communionis meae scribere audeam et eum episcopum, quem ante coepi amare quam nosse, qui me primus ad amicitias prouocauit, quem post me orientem in scripturarum eruditione laetatus sum. igitur aut tuum negato librum, si forte non tuus est, et desine flagitare rescriptum ad ea, quae non scripsisti, aut, si tuus est, ingenue confitere, ut, si in defensione mei aliqua scripsero, in te culpa sit, qui prouocasti, non in me, qui respondere conpulsus sum.

[105.5.1]
Addis praeterea te paratum esse, ut, si quid me in tuis scriptis mouerit aut corrigere uoluero, fraterne accipias et non solum mea in te beniuolentia gauisurum, sed, ut hoc ipsum faciam, deprecaris. rursum dico, quod sentio: prouocas senem, tacentem stimulas, uideris iactare doctrinam. non est autem aetatis meae putari maliuolum erga eum, cui magis fauere debeo. et si in euangeliis ac prophetis peruersi homines inueniunt, quod nitantur reprehendere, miraris, si in tuis libris et maxime in scripturarum expositione, quae uel obscurissimae sunt, quaedam a recti linea discrepare uideantur ?

[105.5.2]
et hoc dico, non quod in operibus tuis quaedam reprehendenda iam censeam. neque enim lectioni eorum umquam operam dedi nec horum exemplariorum apud nos copia est praeter Soliloquiorum tuorum libros et quosdam commentariolos in psalmos, quos si uellem discutere, non dicam a me, qui nihil sum, sed a ueterum Graecorum docerem interpretationibus discrepare. uale, mi amice carissime, aetate fili, dignitate parens, et hoc a me rogatus obserua, ut, quicquid mihi ] scripseris, ad me primum facias peruenire. 1


CVI. AD SUNNIAM ET FRETELAM DE PSALTERIO, QVAE DE LXX INTERPRETUM EDITIONE CORRUPTA SINT

[106.1–106.1.1]
Dilectissimis fratribus Sunniae et Fretelae et ceteris, qui uobiscum domino seruiunt, Hieronymus.

Uere in uobis apostolicus et propheticus sermo conpletus est: in omnem terram exiit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. quis hoc crederet, ut barbara Getarum lingua Hebraicam quaereret ueritatem et dormitantibus, immo contendentibus Graecis ipsa Germania spiritus sancti eloquia scrutaretur ? in ueritate cognoui, quod non est personarum acceptor deus, sed in omni gente, qui timet deum et operatur dei iustitiam, acceptus est illi.

[106.1.2–3]
dudum callosa tenendo capulo manus et digiti tractandis sagittis aptiores ad stilum calamumque mollescunt et bellicosa pectora uertuntur in mansuetudinem Christianam. nunc et Esaiae uaticinium cernimus opere conpletum: concident gladios suos in aratra et lanceas suas in falces et non adsumet gens contra gentem gladium et non discent ultra pugnare.

rursumque in eodem: pascetur lupus cum agno et pardus requiescet cum haedo et uitulus et leo et taurus pascentur simul et puer paruulus ducet eos et bos et ursus in commune pascentur paruulique eorum erunt pariter et leo et bos comedent paleas, non ut simplicitas in feritatem transeat, sed ut feritas discat simplicitatem.

[106.2.1–2]
Quaeritis a me rem magni operis et maioris inuidiae, in qua scribentis non ingenium, sed eruditio conprobetur, ut, dum ipse cupio iudicare, de ceteris, iudicandum me omnibus praebeam et in opere Psalterii iuxta digestionem schedulae uestrae, ubicumque inter Latinos Graecosque contentio est, quid magis Hebraeis conueniat, significem.

in quo illud breuiter admoneo, ut sciatis aliam esse editionem, quam Origenes et Caesariensis Eusebius omnesque Graeciae tractatores κοινά — id est communem - appellant atque uulgatam et a plerisque nunc Λουκιάνειος dicitur, aliam septuaginta interpretum, quae et in ἑξαπλοῖς codicibus repperitur et a nobis in Latinum sermonem fideliter uersa est et Hierosolymae atque in orientis ecclesiis decantatur. super qua re et sanctus filius meus Auitus 25 saepe quaesierat et, quia se occasio fratris nostri Firmi presbyteri de-\' dit, qui mihi uestram epistulam tradidit a uobis, scribens in commune respondeo et me magno amicitiae libero faenore, quod, quanto magis soluimus, plus debemus.

[106.2.3–4]
sicut autemm nouo testamento, si quando apud Latinos quaestio exoritur et est inter exemplaria uarietas, recurrimus ad fontem Graeci sermonis, quo nouum scriptum est instrumentum, ita et in ueteri testamento, si quando inter Graecos Latinosque diuersitas est, ad Hebraicam confugimus ueritatem, ut, quicquid de fonte proficiscitur, hoc quaeramus in riuulis.

κοινὴ autem ista, hoc est communis, editio ipsa est, quae et Septuaginta. sed hoc interest inter utramque, quod pro locis et temporibus et pro uoluntate, scriptorum uetus corrupta editio est, ea autem, quae habetur in ἑξαπλοῖς et quam nos uertimus, ipsa est, quae in eruditorum libris incorrupta et inmaculata septuaginta interpretum translatio reseruatur. quicquid ergo ab hac discrepat, nulli dubium est, quin ita et ab Hebraeorum auctoritate discordet.

[106.3.1–2]
Prima de quinto psalmo quaestio fuit: neque habitabit iuxta te malignus. pro quo habetur in Graeco: οὔτε παροικήσει σοι πονηρὸς siue πονηρευόμενος, ut uulgata editio continet. et miramini, cur παροικίαν, id est \'incolatum\', Latinus interpres non uerterit, sed pro hoc posuerit \'habitationem\', quae Graece dicitur κατοικία.

quod quidem in alio loco fecisse conuincitur: heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est. et in quarto decimo psalmo rursum pro incolatu habitationem posuit: domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? et sciendum, quod, si uoluerimus dicere: \'domine, quis incolet tabernaculum tuum?\' uel illud de quinto: neque incolat iuxta te malignus\', perdes εὐφωνίαν et, dum interpretationis κακοζηλίαν sequimur, omnem decorem translationis amittimus; et hanc esse regulam boni interpretis, ut ἰδιώματα linguae alterius suae linguae exprimat proprietate.

[106.3.3–106.4.1]
quod et Tullium in Protagora Platonis et in Οἰκονομικῷ Xenofontis et in Demosthenis contra Aeschinen oratione fecisse conuincimus et Plautum, Terentium Caeciliumque, eruditissimos uiros, in Graecis comoediis transferendis. nec ex eo quis Latinam linguam angustissimam putet, quod non possit uerbum transferre de uerbo, cum etiam Graeci pleraque nostra circuitu transferant et uerba Hebraica non interpretationis fide, sed linguae suae proprietatibus nitantur exprimere.

De eodem, psalmo: dirige conspectu meo uiam tuam — pro quo habetur in Graeco: κατεύθυνον ἐνώπιόν σου τὴν ὁδόν μου, hoc est: dirige in conspectu tuo uiam meam —, quod nec Septuaginta habent nec Aquila nec Symmachus nec Theodotio, sed sola κοινὴ editio.

[106.4.2]
denique et in Hebraeoita scriptum repperi: oser laphanoi darchach, quod omnes uoce simili transtulerunt: dirige in conspectu meo uiam tuam, secundum illud, quod et in oratione dominica dicitur: paternoster, qui es in caelis, sanctifi-cetur nomen tuum, non quo nobis orantibus sanctificetur, quod per se sanctum est, sed quo petamus, ut, quod per naturam sui sanctum est, sanctificetur in nobis. ergo et nunc propheta postulat, ut uia domini, quae per se recta est, etiam sibi recta fiat.

[106.5.1–106.6.1]
De sexto psalmo: erubescant et conturbentur uehementer omnes inimici mei. et dicitis in Graeco \'uehementer\' non haberi. scio, sed hoc uulgata. ceterum et in Hebraeo habet m o d, id est \'uehementer\', et omnes αϕόδϱα similiter transtulerunt.

De septimo psalmo: iudica me, domine, secundum iustitiam meam. pro quo habetur in Graeco: xata vrjv διxαιοσύvηv cov, id est \'iuxta iustitiam tuam\'. sed et in hoc male; in Hebraeo enim sedechi habet, quod interpretatur \'iustitia mea\', et non \'sedecach\', quod \'iustitiam tuam\' sonat. sed omnes interpretes iustitiam meam uoce simili transtulerunt.

[106.6.2]
nec cuiquam uideatur temerarium, quod iudicari secundum iustitiam suam postulet, cum et sequens uersiculus hoc ipsum significet: e t secundum innocentiam meam super me et sexti decimi psalmi hoc exordium sit: exaudi, domine, iustitiam mean et in septimo decimo quoque dicatur: retribuet mihi dominus secundum iustitiam meam et secundum puritatem manuum mearum reddet mihi, in uicesimo quoque quinto psalmo scriptum sit: proba me, domine, et tempta me; ure renes meos et cor meum, et in quarto dicatur: cum inuocarem, exaudiuit me deus iustitiae meae, et in octogesimo quinto: custodi animam meam, quoniam sanctus sum, Iacob quoque loquatur in Genesi: exaudiet me cras iustitia mea.

[106.7.1–2]
De octauo psalmo: quoniam uidebo caelos tuos. et dicitis, quod \'tuos\' in Graeco non habeat. uerum est, sed in Hebraeo legitur samacha, quod interpretatur \'caelos tuos\' et de editione Theodotionis in septuaginta interpretibus additum est sub asterisco; cuius rei breuiter uobis sensum aperiam.

ubi quid minus habetur in Graeco ab Hebraica ueritate, Origenes de translatione Theodotionis addidit et signum posuit asterisci, id est stellam, quae, quod prius absconditum uidebatur, inluminet et in medium proferat; ubi autem, quod in Hebraeo non est, in Graecis codicibus inuenitur, obelon, id est iacentem, praeposuit, quam nos Latine \'ueru\' possumus dicere, quo ostenditur iugulandum esse et confodiendum, quod in authenticis libris non inuenitur. quae signa et in Graecorum Latinorumque poematibus inueniuntur. ,

[106.8.1–2]
Sexto decimo: oculi tui uideant aequitates. [pro quo in Graeco] uos legisse dixistis: ol ὀϕϑαλμοίfiov, id est \'oculi mei\'; sed rectius \'oculi tui\', quia et supra dixerat: de uultu tuo tuo iudicium meum prodeat, ut oculi dei in propheta operante non praua, sed recta conspiciant. in ipso: custodi meut pupillam oculi. dicitisque in Graeco legi: custo dime, domine, quod nec in Hebraeo nec in ullo habetur interprete.

in eodem: exurge, domine, praeueni eum et subplanta e u m. pro quo in Graeco sit: πϱόϕϑασοv avvovg, id est \'praeueni eos et subplanta eos\'; sed melius, si legatur numero singulari, si quidem de inpio dictum est, de quo statim sequitur: praeueni eum et subplanta eum; eripe animam meam ab inpio. nullique dubium, quin diabolum significet.

[106.9.1–2]
Septimo decimo: grando et carbones ignis. et quaeritis, cur Graecus istum uersiculum secundum non habeat interpositis duobus uersibus. sed sciendum, quia de Hebraico et Theodotionis editione in septuaginta interpretibus sub asterisco additum sit.

in eodem: qui perfecit pedes meos tamquam ceruorum. pro quo scribitis in Graeco inueniri: ω̒σεὶ iZaquov, id est \'tamquam cerui\', singularem numerum pro plurali. sed in Hebraeo pluralis numerum positus est chaialoth et omnes interpretes pluralem numerum transtulerunt.

[106.9.3–5]
in eodem: et dedisti mihi protectionem salutis tuae. pro quo in Graeco uos legisse dixistis: rfjg σωτηϱίαζ μοv, id est \'salutis meae\'. sed in Hebraeo iesacha \'salutis tuae\' significat, non \'meae\'; quod et omnes interpretes transtulerunt.

in ipso: subplantasti insurgentes in me subtus me. pro quo in Graeco plus inuenisse uos dicitis: omnes insurgentes; sed \'omnes\' additum est.

in eodem: uiuit dominus et benedictus deus meus. et dicitis m Graeco non haberi meus. quod non sub asterisco, sed ab ipsis Septuaginta de Hebraica ueritate translatum est; et cuncti interpretes in hac parte consentiunt.

[106.9.6–7]
in eodem: liberator meus de gentibus iracundis. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: ab inimicis meis fortibus siue potentibus. et quia semel ueritati studemus, si quid uel transferentis festinatione uel scribentium uitio deprauatum est, simpliciter confiteri et emendare debemus.

in Hebraeo nihil aliud habet: liberator meus ab inimicis meis. Septuaginta autem \'iracundis\' addiderunt. et pro \'gentibus\' tam in Hebraeo quam in cunctis interpretibus \'inimici\' positi sunt; et miror, quomodo pro \'inimicis\' \'gentes\' mutatae sint.

[106.10.1–106.11.1]
Octauo decimo: exultauit ut gigans ad currendam uiam suam. et dicitis, quod in Graeco \'suam\' non habeat; sed hoc nos sub ueru additum repperimus et in Hebraeo non esse manifestum est.

Nono decimo: tribuat tibi secundum cortuum. et dicitis in Graeco uos hoc uersiculo additum nomen domini repperisse, quod superfluum est, quia ex superioribus axco xoivov subauditur, unde coepit et psalmus: exaudiat te dominus in die trib u 1 ati o nis, ut et hic sub eodem sensu dicatur: tribuat tibi secundum cor tuum, id est ipse dominus, de quo supra dictum est.

[106.11.2–106.12.2]
m eodem: etexaudinosm die, qua inuocauerimus te. pro quo legisse uos dicitis: in quocumque die; sed superius cum Hebraica ueritate concordat, ubi scriptum est biom, id est \'in die\'.

Uicesimo primo: tu autem, domine, ne elongaueris auxilium tuum a me. pro quo dicitis inuenisse uos meum; quod et uerum est et ita corrigendum. breue enim: si quid scriptorum errore mutatum est, stulta credimus contentione defendere.

in eodem: uniuersum semen Iacob, magni- ficate eum, pro quo in Graeco scriptum sit: δοξάστε avvov, id est \'glorificate eum\'. sed sciendum, quod, ubicumque in Graeco \'glorificate\' scriptum est, Latinus interpres \'magnificate\' transtulerit secundum illud, quod in Exodo dicitur: cantemus domino; gloriose enim magnificatus est, pro quo in Graeco scribitur glorificatus est; sed in Latino sermone, si transferatur, fit indecora translatio et nos emendantes olim psalterium, ubicumque sensus idem est, ueterum interpretum consuetudinem mutare noluimus, ne nimia nouitate lectoris studium terreremus.

[106.13.1–106.14.1]
Uicesimo secundo: calix meus inebrians quam praeclarus est. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: calix tuus; sed hoc in xoivfj errore obtinuit. ceterum et Septuaginta et Hebraicum et omnes interpretes \'calix meus\' habent, quod Hebraice dicitur chosi; alioquin \'calix tuus\' esset \'chosach\'.

Uicesimo quarto: confundantur omnes inique agentes. et dicitis, quod \'omnes\' in Graeco non habeat, et bene; nam nec in Hebraeo habet, sed in Septuaginta sub ueru additum est.

[106.14.2–106.17.1]
m eodem: mnocentes et recti adhaeserunt mihi, quia sustinuite. et dicitis in Graeco uos repperisse domine, quod superfluum est

Uicesimo sexto: et nunc ecce exalta uit caput meum. sed \'ecce\' superfluum est. in eodem: exquisiuit facies mea, pro quo in Graeco sit positum: quaesiuit te facies mea. sed melius superius.

Uicesimo septimo: exaudi uocem deprecationis meae, pro quo uos inuenisse dixistis: exaudi, domine. sed et hoc additum est.

Uicesimo octauo: et in templo eius omnis dicet gloriam, pro quo in Graeco sit: πα̃ςτις. quod si transferre uoluerimus ad uerbum\' omnis quis\', in xαxοςηλίαv interpretationis incurrimus et fit absurda translatio.

[106.17.2]
in eodem: dominus diluuium inhabitare facit, pro quo legisse uos dicitis: dominus diluuium inhabitat; quorum prius ad gratiam pertinet credentibus, secundum ad eius, in quo credunt, habitaculum. sed quia iasaph uerbum ambiguum est et potest utrumque sonare — nam et \'sessio\' et \'habitatio\' dicitur et in ipso psalmo de gratia baptismatis dicebatur: uox domini super aquas; dominus super aquas multas et: uox domini praeparantis ceruos et reuelabit condensa et in templo eius omnis dicet gloriam —, de ipsis sentire uolu- mus, qui glorificant dominum, et interpretati sumus: dominus . diluuium inhabitare facit.

[106.18.1–2]
Tricesimo: quoniam tues protec tormeus. rursum et in hoc loco additum nomen domini est; et ne eadem semper inculcem, obseruare debetis nomen domini et dei\' saepissime additum et id uos debere sequi, quod de Hebraico et de septuaginta interpretibus emendauimus.

m eodem: ego autem dixi ln excessu mentis meae. pro quo in Latinis codicibus legebatur: in pauore meo, et nos iuxta Graecum transtulimus: iv tfj ἐxστάει μου, id est \'in excessu mentis meae\'; aliter enim ἔxστασιv Latinus sermo exprimere non potest nisi \'mentis excessum\'. aliter me in Hebraico legisse noueram: in stupore et in admiratione mea.

[106.19.1]
Tricesimo primo: nec est in spiritu eius dolus. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: sv τω̨̃ στόματι avtov, id est in ore eius dolus, quod solus Symmachus posuit. alioquin et septuaginta interpretes et Theodotion et Quinta et Sexta et Aquila et ipsum Hebraicum in spiritu eius habet, quod Hebraice dicitur\'brucho\'. sin autem esset in ore eius, scriberetur \'baffio\'. in eodem: conuersus sum in aerumna mea. in Graeco mea non esse suggeritis, quod ex Hebraico et de translatione Theodotionis sub asterisco additum est, et in Hebraeo legitur \'lasaddi\'. \'lasaddi\' * * * .

[106.20.1–106.22.1]
Tricesimo quarto: omnia ossa mea dicent: domine. pro quo in Graeco bis \'domine\' inuenisse uos dicitis. sed sciendum, quod multa sint exemplaria apud Hebraeos, quae ne semel quidem \'dominum\' habeant.

Tricesimo sexto: et uiam eius uolet. in Graeco uolet nimis uos legisse dixistis. quod additum est nec apud quemquam habetur interpretum.

Tricesimo octauo: uerumtamen uane conturba turom nis homo. et dicitis uos in Graeco non inuenisse \'conturbatur\'. sed et hoc sub ueru in Septuaginta additum est . et hinc apud uos et apud plerosque error exoritur, quod scriptorum neglegentia uirgulis et asteriscis subtractis distinctio uniuersa confunditur.

[106.23.1–2]
Tricesimo nono: et legem tuam in medio cordis m e i. pro quo in Graeco repperisse uos dicitis: in medio uentris m e i, quod et in Hebraeo scriptum est \'batthoch meai\'. sed propter euphoniam apud Latinos \'in corde\' translatum est; et tamen non debemus subtrahere, quod uerum est.

in eodem: domine, in adiutorium meum respice. pro quo in Graeco repperisse uos dicitis: σπευ̃σοv, id est \'festina\'. sed apud Septuaginta πϱόσσχες, id est \'respice\', scriptum est.

[106.24.1–106.25.1]
Quadragesimo: et si ingredie batur, ut uideret. et dicitis, quod \'si\' in Graeco non sit positum, cum manifestissime et in Hebraeo et in cunctis interpretibus scriptum sit et Septua- ginta transtulerint: xai ei εἰζεποϱεύετο tov ἰδει̃v.

Quadragesimo primo: salutare uultus mei, deus meus. pro quo inuenisse uos dicitis: et deus meus. sed sciendum hoc in isto psalmo bis inueniri et in primo positum esse: salutare uultus mei, deus meus, in secundo autem, id est in fine ipsius psalmi: salutare uultus mei et deusmeus, ita dumtaxat, ut \'et\' coniunctio de Hebraeo et de Theodotione sub asterisco addita sit.

[106.25.2–3]
in eodem: exprobrauerunt mihi, qui tribulant me. pro quo uos inuenisse dixistis: οἱ ἐχθροί μου, id est \'inimici mei\', cum et apud Septuaginta scriptum sit: οἱ θλίβοντες et apud Hebraeos \'sorarai\', id est \'hostes mei.

in eodem: spera in deum, quoniam adhuc confitebor illi. et dicitis \'adhuc\' in Graeco non inueniri. quod sub asterisco additum est; ita enim et in Hebraeo scriptum repperimus \'chi od\', quod significatur ὅτι ἔτι Latineque dicitur \'quoniam adhuc\'. hoc ipsum etiam in quadragesimo secundo intellegendum.

[106.26.1–2]
Quadragesimo tertio: et non egredieris uirtutibus nostris. pro quo in Graeco repperisse uos dicitis: et non egredieris, deus. sed superfluum est.

in ipso: posuisti nos ln similitudinem gentibus, pro quo in Graeco scriptum sit ἐν τοῖς ἔθνεσιν sed, si dictum fuisset in Latino \'in similitudinem in gentibus\', κακόφωνον esset, et propterea absque damno sensus interpretationis elegantia conseruata est. alioquin in Hebraico ita scriptum repperi: p osuisti nos prouerbium in gentibus.

[106.26.3–106.28.1]
in eodem: exurge, adiuua nos. pro quo more solito in Graeco nomen domini additum est.

Quadragesimo quarto: sagittae tuae acutae. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: acutae, potentissime. sed hoc male et de superiore uersiculo additum est, in quo legitur: accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime.

Quadragesimo septimo: quoniam ecce reges congregati sunt. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: quoniam ecce reges eius congregati sunt. quod superfluum esse ipse lectionis textus ostendit; et in ueteribus codicibus Latinorum scriptum erat reges terrae, quod nos tulimus, quia nec in Hebraeo nec in Septuaginta repperitur.

[106.28.2–3]
in ipso: sicut audiuimus, sic uidimus. pro quo in Graeco repperisse uos dicitis: sic et uidimus, quod superfluum est; legitur enim in Hebraeo \'chen rainu\', quod interpretatur οὕτως εἴδομεν, hoc est sic uidimus.

in eodem: suscepimus, deus, misericordiam tuam in medio templi tui. pro eo, quod nos de Hebraico et de septuaginta 1 interpretibus uertimus templi tui, in Graeco legisse uos dicitis\' populi tui, quod superfluum est. in Hebraico scriptum est \'echalach\', id est τοῦ ναοῦ σου, hoc est \'templi tui\', et non \'ammach\', quod \'populum tuum\' significat.

[106.29.1–2]
Quadragesimo octauo: homo, cum in honore esset. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: et homo, in honore cum esset.. sed sciendum, quod iste uersiculus bis in hoc psalmo sit et in priori additam habeat \'et\' coniunctionem, in fine non 2.habeat.

in eodem: et dominabuntur eorum iusti. pro \'iustis\' εὐθεῖς, id est \'rectos\', in Graeco legisse uos dicitis; sed hoc propter εὐφωνίαν ita in Latinum uersum est. alioquin et in eo loco, ubi scriptum legimus: in libro εὐϑεῖς, \'iustorum libro\' intellegimus, et non debemus sic uerbum de uerbo exprimere, ut, dum syllabam sequimur, perdamus intellegentiam.

[106.29.3–106.30.1]
in eodem: de manu inferni cum liberauerit me. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: cum acceperit me. quod quidem et nos ita de Septuaginta uertimus et miror, a quo in uestro codice deprauatum sit.

Quadragesimo nono: sedens aduersus fratrem tuum loquebaris. pro quo in Graeco repperisse uos dicitis: κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ κατελάλεις, et putatis non bene uersum, quia diximus: aduersus fratrem tuum loquebaris, et debuisse nos dicere: \'aduersus fratrem tuum detrahebas\'; quod uitiosum esse et in nostra lingua non stare etiam stultis patet. nec ignoramus, quod καταλαλιὰ dicatur \'detractio\'; quam si uoluerimus ponere, non possumus dicere: \'aduersus fratrem tuum detrahebas\', sed: \'de fratre tuo detrahebas\'.

[106.30.2–3]
quod si fecerimus, rursum contentiosus uerborum calumniator inquiret, quare non dixerimus: κατὰ τοῦ ᾶδελφοῦ, hoc est \'aduersus fratrem tuum\'. haec superflua sunt et non debemus in putida nos uerborum interpretatione torquere, cum damnum non sit in sensibus, quia unaquaeque lingua, ut ante iam dixi, suis proprietatibus loquitur.

in ipso: ne quando rapiat et sit, qui eripiat. et in Graeco repperisse uos dicitis: et non sit, qui eripiat, quod et a nobis uersum est et in nostris codicibus sic habetur. et miror, quomodo uitium librarii dormitantis ad culpam referatis interpretis, nisi forte fuerit hoc: ne quando rapiat nec sit, qui eripiat, et ille pro \'nec\' \'et\' scripserit.

[106.30.4–106.31.1]
in eodem: sacrificium laudis honorificabit me. pro quo in Graeco scribitur: δόξάσει με, id est glorificabit me, de quo et supra diximus. in euangelio in eo loco, ubi in Graeco legimus: πάτεϱ, δόξασον με τῇ δόξῃ, ἧ εἶχον παρὰ σοὶ πρὸ τοῦ τὸν κόσμον γενέσθαι, in Latino legitur: pater, clarifica me. noluimus ergo inmutare, quod ab antiquis legebatur, quia idem sensus erat.

Quinquagesimo quarto: expectabam eum, qui saluum me fecit. et dicitis uos inuenisse in Graeco: e x pectabam deum, quod additum est.

[106.31.2–3]
in eodem: a pusi 1 lanimitate spiritus. et in Graeco inuenisse uos dicitis: ὀλιγοψυχίας, quod proprie \'pusillanimitas\' dicitur. sed sciendum, quod pro ὀλιγοψυχία Aquila et Symmachus et Theodotio et quinta editio interpretati sunt: ἀπὸ πνεύματος, id est \'a spiritu\', et in Hebraeo scriptum sit \'merucha\' omnisque sensus ita apud eos legatur: festinabo, ut saluer a spiritu tempestatis et turbinis.

in eodem: quoniam, si inimicus maledixisset. in Graeco ὠνείδισεν, hoc est \'exprobrasset\', positum est. sed inter maledicta et obprobria sensum non discrepare perspicuum est.

[106.32.1–2]
Quinquagesimo quinto: quoniam multi bellantes aduersum me, ab altitudine diei timebo. et dicitis in Graeco uos inuenisse: non timebo, quod \'additum est. et est ordo: \'quoniam multi dimicant aduersum me, idcirco ego ab altitudine diei timebo\', hoc est: \'non bellantes aduersum me, sed tuum excelsum timebo lumen\'.

in ipso: in ira populos confringes. pro quo m Graeco legitur: sv ogyy laovg xατάξις, (id est \'deicies\', non xατεα\'εις,) id est \'confringes\'. et apud Latinos pro eo, quod est \'deicies\', id est xατάξεις, male 10 error obtinuit xατεάξειζ, id est \'confringes\'; nam et in Hebraeo \'hored\' habet, id est xαταβι̇βασοv, quod nos possumus dicere \'depone\' et Symmachus interpretatus est zarayays.

[106.33.1–3]
Quinquagesimo octauo: quia deus susceptor meus. pro quo in Graeco positum est: susceptor meuses tu. sed sciendum in Hebraeo nec \'es\' scriptum nec \'tu\' et apud Septuaginta solos inueniri.

in ipso: deusmeus, uoluntas eius praeueniet me. pro quo in Graeco scriptum est: vo ἔλεοζ avrov, idest misericordia eius, quod et uerius est. sed in Hebraeo scriptum est: misericordia mea praeueniet m e.

in eodem: deus ostendit mihi inter inimicos meos. pro quo m Graeco positum est: deus meus; sed \'meus\' additum est.

[106.33.4–106.34.1]
in eodem: neoccidaseos, ne quando obliuiscantur populi tui. pro quo in Graeco scriptum est: legis tuae; sed in Septuaginta et in Hebraeo non habet \'populi tui\', sed populi mei; et a nobis ita uersum est.

m eodem: et scient, quia deus dominator Iacob finium terrae. pro quo in Graeco scriptum est: et finium terrae, sed \'et\' coniunctio addita est; et ordo est: ,\'scient, quia deus Iacob dominator finium terrae\'.

Quinquagesimo nono: quis deducet me usque in Idumaeam? pro quo in Graeco habet: aut quis deducet in e? sed superfluum est.

[106.35.1–106.36.1]
Sexagesimo: quo niam tu, deusmeus, exaudisti orationem meam, pro quo legatur in Graeco: quia tu, deus, exaudisti me. quod non habet in Hebraeo nec in septuaginta interpretibus et in Latino additum est.

m eodem : psallam nomini tuo in saeculum saeculi, pro quo in Graeco sit: in saeculum. et in Hebraeo semel habet laed\', id ^ est \'in aeternum\', et non \'lolam\', quod est \'in saeculum\'.

Sexagesimo primo: quia deus adiutor noster in aeternum. pro quo in Graeco est: deus adiutor noster. ergo \'in aeternum\' obelus est.

[106.37.1–106.38.1]
Sexagesimo secundo: sitiuit tibi anima mea, pro quo in Graeco sit: sitiuit in te anima mea. sed in Hebraeo non habet \'attha\', quod significat \'te\', sed \'lach\', quod ostenditur \'tibi\', quod et omnes interpretes transtulerunt. ergo secundum linguae proprietatem uersum est in Latinum. 25

Sexagesimo tertio: sagittae paruulorum ulorum factae sunt plagae eorum. pro quo in Graeco: sagitta paruulorum; sed, si sic dicamus, non resonat in Latino: \'sagitta paruulorum factae sunt plagae eorum\'. pro quo melius habet\' in Hebraeo: percutiet eos deus iaculo repentina et inferentur plagae eorum eorum.

[106.39.1–106.40.1]
Sexagesimo quarto: qui conturbas profundum maris, sonum fluctuum eius. in Graeco additum scribitis: quis sustinebit ? quod superfluum est; subauditur enim: \'qui conturbas profundum maris et conturbas sonum fluctuum eius\'.

in eodem: parasti cibumillorum, quoliiam ita est praeparatio eius. et dicitis, quod in Graeco non sit \'eius\', cum in Hebraeo \'thechina\' manifeste \'praeparationem eius\' significet; \'eius\' autem, id est \'terrae\', de qua supra dixerat: uisitasti terram et inebriasti eam.

Sexagesimo quinto: holocausta medullata offeram tibi cum incensu arietum. pro quo dicitis inuenisse uos: I cum incensu et arietibus, sed male; in Hebraeo enim scriptum est: \'em catoroth helim\', quod interpretatur: μετὰ ϑυμιάματος κϱιῶν, id est: \'cum incensu arietum\'. in eodem: propterea. exaudiuit deus. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: exaudiuit me deus, quod superfluum est.

[106.41.1–2]
Sexagesimo septimo: et exultent in conspectu eius. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: et exultate in conspectu eius. quod ita uersum est et a nobis, sed a quo m codice uestro corruptum sit, scire non possum.

in eodem: ete nim non credunt inhabitare dominum. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: r.ai yag ἀπειϑου̃vταζ του̃ xατασxηvω̃- (jal. quod utrumque falsum est. nos enim transtulimus: et enim non credentes in habitare dominum, ut sit sensus et pendeat ex superioribus: \'ascen disti in altum, cepisti captiuitatem, accepisti dona in hominibus et eos, qui non credebant dominum inhabitare posse mortalibus.

[106.41.3–4]
in eodem: deus benedictus dominus die cottidie. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: dominus benedictus deus, benedictus dominus die cottidie; sed melius et uenus, quod supra.

m eodem: uiderunt ingressus tui, deus, pro quo in Graeco scriptum sit: nisi sunt ingressus tui, deus. in Hebraeo ita habet: \'rachua alichatach\', quod Aquila et Symmachus et Theodotio et quinta sextaque editio interpretati sunt: uiderunt itinera tua, deus, et, quod sequitur: itinera dei mei regis, qui est in sancto. ergo a nobis ita legendum est: uiderunt ingressus tuos, deus, et scriptoris uitium relinquendum, qui nominatiuum posuit pro accusatiuo, licet in Septuaginta et in \'Εξαπλοι̃ς ita reppererim: ἐϑεώϱησαv at ποϱει̃αι̇ GOV, Ó ϑεόζ, et pro eo, quod est ἐϑεώϱησαv, hoc est \'uiderunt\', in multis codicibus habet ἐϑεωϱήϑησαv, quod et obtinuit consuetudo. in eodem: ingressus dei mei, regis mei, qui est in sancto; subauditur: \'uiderunt ingressus dei mei, regis mei\'. quod autem dicitis \'mei\' in Graeco in \'rege\' non adpositum, apertissimi mendacii est; secundo enim ponitur et \'dei mei\' et \'regis mei\' blandientis affectu, ut, qui omnium deus et rex est, suus specialiter deus fiat et rex merito seruitutis. denique in Hebraeo scriptum habet: \'heli melchi\', quod \'deum meum et regem meum\' significat.

[106.41.5]
in eodem: regnaterrae, cantate deo, psallite domino. et dicitis hoc in isto uersiculo non esse scriptum: psallite domino, quoniam statim sequatur: diapsalma. psallite deo, qui ascendit super caelum caeli ad orientem, cum iste uersiculus magis habere debeat iuxta Hebraicam ueritatem: cantate deo, psallite e domino, et illud, quod sequitur in principio uersus alterius, psallite deo non sit in libris authenticis, sed obelo praenotatum. ergo et uos legite magis ea, quae uera sunt, ne, dum additum suscipitis, quod a propheta scriptum est, relinquatis.

[106.42.1–106.43.3]
Sexagesimo octauo: laudabo nomen dei cum cantico. pro quo dicitis uos repperisse in Graeco: dei mei, sed \'mei\' superfluum est.

Septuagesimo: deus, ne elongeris a me. quod dicitis in Graeco positum: deusmeus, superfluum est.

m eodem: deus, docuisti me ex iuuentute mea. et in hoc, quod apud Graecos inuenisse uos dicitis, deus meus superfluum est. in eodem: donec adnuntiem brachium tuum.

et dicitis in Graeco uos repperisse: mirabilia tua, quod de superiori uersiculo est: et usque nunc pronuntiabo mirabilia tua. bene ergo hic habet \'brachium\'.

[106.44.1–3]
Septuagesimo primo: et adorabunt eum omnes reges. illud, quod in Graeco inuenisse uos dicitis: reges terr a e, superfluum est.

in eodem: benedictus dominus deus, deus Israhel. dicitis in Graeco bis \'deus\' non haberi, cum in Hebraico sit et apud Septuaginta manifestissime triplex domini deique nuncupatio mysterium trinitatis sit.

in eodem: et benedictum nomen maiestatis e.ius in aetern u m. hoc ergo, quod in Graeco inuenisse uos dicitis: in aeternum et in saeculum saeculi, superflue a Graecis sciatis adpositum, quod nec Hebraeus habet nec septuaginta interpretes.

[106.45.1–3]
Septuagesimo secundo: prodiet quasi ex adipe. et dicitis uos apud Graecos inuenisse ἐξελεύσοvτaι, id est \'pro- J dient\', quod falsum est. nam et apud septuaginta interpretes ita I scriptum est: ἐξελεύσετaι cbg ex στέaτος rj ddiyua avvcov.

in eodem: I quomodo scit deus. in Graeco dicitis non esse \'deum\', cum et apud Septuaginta scriptum sit: arcoc ἔγvω 6 ϑεός, et omnes I interpretes similiter de Hebraeo transtulerint.

in eodem: inte11egam in nouissimis eorum. pro quo in Graeco legisse uos \' dicitis: et intellegam; sed hic \'et\' coniunctio superflua est.

[106.45.4–5]
in eodem: defecit caro mea et cor meum. pro quo male peruersum ordinem quidam tenent: defecit cor meum et caro m e a.

in eodem: ut adnuntiem omnes praecationestuas. pro quo uos in Graeco legisse dixistis: tag alveoeig cov, id est \'laudes tuas\'. et sciendum, quod in Hebraeo \'malochothach\' scriptum habet, quod Aquila dyys?Jag cov, id est 25 \'nuntios tuos\', Septuaginta tag ̓̕επαγγελι̇ας cov, id est- \'praedicationes\' uel \'promissa\' interpretati sunt, licet et laus et praedicatio unum utrumque significet.

[106.46.1–3]
Septuagesimo tertio: ut quid, deus, reppulisti in finem? pro quo male apud Graecos legitur ordine commutato: ut quid reppulisti, deus?

in eodem: quanta malignatus est inimicus in sancto! miror, quis codice uestro emendando peruerterit, ut pro \'sancto\' \'sanctis\' posuerit, cum et in nostro codice in sancto inueniatur.

in eodem: incendamus omnes dies festos dei a terra. pro quo in Graeco scriptum est xαταπαύσωμεv et nos ita transtulimus: quiescere faciamus omnes dies festos dei a terra. et miror, quomodo e latere adnotationem nostram nescio quis temerarius scribendam in corpore putauerit, quam nos pro eruditione legentis scripsimus hoc modo: \'non habet xαταπαύσωμεv, ut quidam putant, sed xαταxαύσωμεv, id est incendamus\'.

[106.46.4]
etquia retulit mihi sanctus presbyter Firmus, qui huius operis exactor fuit,. inter plurimos hinc habitam quaestionem, plenius de hoc disputandum uidetur. in Hebraeo scriptum est: \'sarphu chol moedahu hel baares\', quod Aquila et Symmachus uerterunt: ἐvεπύϱισαvπάσας vag ovwayag tov tfsov, id est: incenderunt omnes s o llemnitates dei in terra, Quinta: xaτέxαvσαv, id est \'conbusserunt\', Sexta: xαταxαύσωμεv, id est \'conburamus\', quod et Septuaginta iuxta exemplorum ueritatem transtulisse perspicuum est. Theodotion quoque ἐvεπυϱι̇σαμεv uertit, id est \'succendimus\'.

[106.46.5–6]
ex quo perspicuum est sic psallendum, ut nos interpretati sumus, et tamen sciendum, quid Hebraica ueritas habeat. hoc enim, quod Septuaginta transtulerunt, propter uetustatem in ecclesiis decantandum est et illud ab eruditis sciendum propter notitiam scripturarum. unde, si quid pro studio e latere additum est, non debet poni in corpore, ne priorem translationem pro scribentium uoluntate conturbet.

in eodem: contribulasti capita draconum in aquis; tu confregisti capita draconis. sic lectionis ordo sequitur, ut in priori uersu \'tu\' non habeat, sed in secundo, et \'aquae\' plurali numero scribantur, non singulari, sicut et Aquila uerbum Hebraicum \'ammaim TOJV ύδάτωv, id est aquarum, interpretatus est.

[106.46.7–8]
in eodem: ne obliuiscaris uoces inimicorum tuorum. pro quo in Graeco tcbv ιxετω̃v cov, id est \'deprecantium te\\ scriptum dicitis. in Hebraeo \'sorarach\' legitur, quod Aquila \'hostium\' tuorum\', Symmachus \'bellantium contra te, Septuaginta et sexta editio inimicorum tuorum interpretati sunt.

et esti sensus pendens ex superioribus: \'memor esto inproperiorum tuorum, eorum, quae ab insipiente sunt tota die; ne obliuiscaris uoces inimicorum tuorum, id est uoces, quae te blasphemant tibique in populo tuo detrahunt\'. unde sequitur: superbia eorum, qui teoderunt, ascendit semper, id est: \'dum tu differs poenas, illi proficiunt in blasphemiis\'.

[106.47.1–106.48.1]
Septuagesimo quarto: narrabimus mirabilia tua. pro quo male apud Graecos legitur: narrabo omnia mirabilia tua.

Septuagesimo quinto: omnes uiri diuitiarum manibus suis. et non, ut uos a nescio quo deprauatum legitis: in manibus suis. in eodem: terribili et ei, qui aufert spiritus principum. dicitis, quod \'ei\' non sit scriptum in Graeco; uerum est, sed, nisi apposuerimus \'ei\', Latinus sermo non resonat. neque enim possumus recte dicere: \'terribili et qui aufert spiritus principum\'.

[106.49.1]
Septuagesimo sexto: et meditatus sum nocte cum corde meo et exercitabar et scopebam spiritum meum. pro quo in Hebraeo legimus: recordabar psalmorum meorum in nocte, cum corde meo loquebar etscopebam spiritum meum. pro \'exercitatione\' ἀδολεσχι̇αv, id est \'decantationem\' quandam et \'meditationem\' Septuaginta transtulerunt et pro eo, quod nos diximus \'scopebam\', illi posuerunt ἔοxαλλοv, quod Symmachus transtulit ἀvηϱεύvωv, id est \'perscrutabar\' siue \'quaerebam\' et

Quinta similiter. proprie autem σxαλισμὸς m agri cultura in sariendo dicitur, id est sarculando; et, quomodo ibi quaeruntur herbae sarculo, quae secentur, sic et iste retractatum cogitationum suarum μεταϕοϱιxω̃ς a sarculo demonstrauit. et sciendum, quod eoxalov semel, ἔσxαλλοv frequenter significat. m eodem: a gene- ratione in generationem. hoc, quod in Graeco sequens inuenisse uos dicitis: consummauit uerbum, recte non habet in Latino, quia et in nullo habetur interpretum.

[106.50.1–2]
Septuagesimo septimo: et narrabunt filiis suis. pro quo in Graeco habet ἀναγγελοῦσι, quod est \'adnuntiabunt\'. sed sciendum, quod in Hebraeo \'iasaphpheru\' scriptum est, quod Aquila et Symmachus narrabunt transtulerunt.

in eodem: et occidit pingues eorum. sic habet et in Hebraeo, hoc est \'bamasmnehem\', quod Aquila interpretatus est ἐν λιπαροῖς αὐτῶν, Symmachus τοὺς λιπαρωτάτους αὐτῶν, Septuaginta et Theodotion et Quinta ἐν τοῖς πίοσιν αὐτῶν. quod quidam non intellegentes pro πίοσιν putauerunt scriptum πλείοσιν.

[106.50.3–4]
in eodem: dilexerunt eum in ore suo et lingua sua mentiti sunt ei. et in Hebraeo ita scriptum est: \'icazbulo\', et omnes uoce simili transtulerunt: ἐψεύσαντο αὐτῷ, id est \'mentiti sunt ei\'. quis autem uoluerit pro \'ei\' ponere \'eum\' et uitiare exemplaria, non est mei iudicii.

in eodem: et propitius fiet peccatis eorum et non disperdet eos. dicitis, quod \'eos\' in Graeco non habeat, quod et uerum est; sed nos, ne sententia pendeat, Latinum sermonem sua proprietate conpleuimus. si quis autem putat διαϕϑεϱεῖ non \'perditionem\' sonare, sed \'corruptionem\', recordetur illius tituli, in quo scribitur: τέλος μὴ διαϕϑείϱης, hoc est: in finem ne disperdas et non, ut plerique κακοζήλως interpretantur, ne corrumpas.

[106.50.5–6]
in eodem: et induxit eos in montem sanctificationis suae, montem, quem adquisiuit dextera eius. pro quo apud Septuaginta legitur: ogog rovro, o ἐxτήσατο fj dsfya avvov — et non, ut uos ponitis, o ἐxτι̇σατο —, hoc est: quem adquisiuit dex.tera eius. ergo secundum Hebraicam proprietatem interpretatus est Symmachus: montem, quem adquisiuit dextera eius.

in eodem: et auerterunt se et non seruauerunt pactum, quemadmodum patres eorum. scio, quod \'pactum\' non habeat in-Hebraeo, sed, quando omnes uoce simili transtulerunt ἠσυvϑέτησαv et apud Graecos συvϑήxη \'pactum\' dicitur, ex uno uerbo significatur: non seruauerunt pactum, licet Septuaginta ἠϑέτησαv posuerint. in eodem: in terra, quam fundauit in saecula. pro quo scriptum inuenisse uos dicitis: in terra fundauit eam in saecula. in Hebraeo ita scriptum est, ut uertit et Symmachus: sig trjv rijv, η̒̀̀v ἐϑεμελι̇ωσεv sigtov alÕJva. si autem non de terra dicitur, quod fundata sit, sed de alia, quae fundata uideatur in terra, probent ex prioribus et sequentibus, quis sensus sit, ut nescio quid, quod non dicitur, fundatum uideatur in terra. sin autem sanctificium in terra fundatum putant, debuit scribi: in terra fundauit illud in saecula.

[106.50.7–106.51.1]
in eodem: et in intellectibus manuum suarum deduxit eos. non habet iv tfj avvsast, ut scribitis, numero singulari, sed sv taig συvέσεσιv, quod \'intellegentias\' sonat, sicut habetur et in Hebraeo \'bathabunoth\', quod est \'intellectibus\'.

Septuagesimo octauo: posuerunt Hierusalem in pomorum custodiam. quod Graece εἰς ὀπωροφυλάκιον dicitur nec aliter potest uerti, quam a nobis translatum est; significat autem speculam, quam custodes agrorum et pomorum habere consuerunt, ut de amplissima urbe paruum tuguriunculum uix remanserit. hoc secundum Graecos. ceterum in Hebraeo \'lichin\' scriptum habet, quod Aquila uertit λιθαόριον, id est \'aceruum et cumulum lapidum\', quibus uineae et agri purgari solent.

[106.52.1–106.54.1]
Septuagesimo nono: et plantasti radices eius hinc. et dicitis, quod in Graeco \'hinc\' non habeat; et bene, nam et in nostris codicibus non habetur; et miror, quis inperitorum uestros libros falsauerit.

Octogesimo secundo: hereditate possideamus sanctuarium dei. et dicitis, quod in Graeco sit scriptum κληρονομήσομεν, id est \'possideamus nobis\'. quae superflua quaestio est; quando enim dicitur \'possideamus\', intellegitur et \'nobis\'.

Octogesimo tertio: cormeum et caro mea exultauit in deum uiuum. pro quo in Graeco scriptum dicitis exultauerunt. in hoc nulla contentio est; si enim legimus \'exultauit\', intellegitur \'cor meum exultauit et caro mea exultauit\'; sin autem \'exultauerunt\', duo pariter exultauerunt, id est cor et caro. et quaeso uos, ut huius modi ineptias et superfluas contentiones, ubi nulla est sensus inmutatio, declinetis.

[106.54.2–3]
m eodem: beatus uir, cuius est auxilium abs te. in Graeco inuenisse uos dicitis: cui est auxilium eius abs te; quod quia nos in Latina interpretatione uitauimus, ut dicitis, reprehendimur. cui enim non pateat, quod, si dicere uoluerimus: cui est auxilium eius, apertissimum uitium sit et, quando praecesserit \'cui\', sequi non debeat \'eius\' ? nisi forte uitii arguimur, quod uitauimus uitium. in eodem: in ualle lacrimarum.

pro quo dicitis in Graeco scriptum esse κλαυθμῶνος, id est \'plorationis\', ted, siue ploratum siue planctum siue fletum siue lacrimas dixerimus, unus est sensus. et nos hoc sequimur, ut, ubi nulla de sensu est inmutatio, Latini sermonis elegantiam conseruemus.

[106.55.1]
Octogesimo quarto: benedixisti, domine, terram tuam. pro eo, quod est \'benedixisti\', in Graeco scriptum dicitis εὐδόκησας. et quaeritis, quomodo hoc uerbum exprimi debeat in Latinum. si contentiose uerba scrutamur et syllabas, possumus dicere: \'bene placuit, domine, terra tua\' et, dum uerba sequimur, sensus ordinem perdimus. aut certe addendum est aliquid, ut eloquii ordo seruetur, et dicendum: \'conplacuit tibi, domine, terra tua\'. quod si fecerimus, rursum a nobis quaeritur, quare addiderimus \'tibi\', cum nec in Graeco sit nec in Hebraeo. eadem igitur interpretandi sequenda est regula, quam saepe diximus, ut, ubi non fit damnum in sensu, linguae, in quam transferimus, εὐφωνία et proprietas conseruetur.

[106.55.2–106.56.1]
in eodem: misericordia et ueritas obuiauerunt sibi. et dicitis, quod in Graeco \'sibi\' non habeat. nec in Hebraeo habet et apud Septuaginta obelo praenotatum est, quae signa dum per scriptorum neglegentiam a plerisque quasi superflua relinquuntur, magnus in legendo error exoritur. sin autem non fuerit additum \'sibi\', misericordia et ueritas non sibi, sed alii occurrisse credentur nec iustitia et pax sibi dedisse osculum, sed alteri.

Octogesimo quinto: et non proposuerunt te in conspectu suo. et dicitis, quod in uestro codice \'te\' non habeat. addite \'te\' et emendato errore librarii uestrum quoque errorem emendabitis.

[106.56.2–106.57.1]
in eodem: et tu, domine deus, miserator et misericors. in Graeco inuenisse uos dicitis: et tu, domine deus meus, quod superfluum est; \'meus\' enim nec in Hebraeo habetur nec in Septuaginta.

Octogesimo octauo: magnus et horrendus. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis ϕοβεϱός, quod significat \'terribilis, timendus, formidandus\'. ego puto in id ipsum significari et \'horrendum\' — non, ut uulgus existimat, despiciendum et squalidum — secundum illud:
mihi frigidus horror
membra quatit
et:
horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent
et:
monstrum horrendum,
ingens et multa his similia.

[106.57.2–3]
in eodem: tunc locutus es in uisione sanctis tuis. pro quo in Graeco filiis tuis inuenisse uos dicitis. sed sciendum, quod in Hebraeo \'laasidach\' habet, quod omnes τοῖς ὁσίοις, id- est \'sanctis tuis\', transtulerunt et sola sexta editio prophetis tuis interpretata est sensum magis quam uerbum exprimens; et in κοινῇ tantum pro sanctis filios repperi.

in eodem: tu uero reppulisti et respexisti. pro quo in Graeco ἐξουδένωσας inuenisse uos dicitis. unius litterae mutatio quantum uobis fecit errorem! non enim \'respexisti\', sed \'despexisti et pro nihilo duxisti\' interpretati sumus. nisi forte ̓εξουδέvωσαςnon putatis transferendum \'despexisti\', sed secundum disertissimum istius temporis interpretem \'adnihilasti\' uel \'adnullasti\' uel \'nullificasti\' et si qua alia possunt inueniri apud inperitos portenta uerborum.

[106.58.1–2]
Octogesimo nono: a saeculo et usque in saeculum tues, deus. et dicitis,. quod in Graeco non sit \'deus\'. quod apud eos deesse manifestum est. nam est in Hebraico et omnes alii interpretes et Septuaginta similiter transtulerunt: ἀπὸ tov alcbvog aal ecog tov alcbvog av et, o ϑεός, quod Hebraice dicitur: meolam ad olam ath he!.

\' m eodem: quoniam superuenit mansuetudo et corripiemur. in Graeco uos dicitis inuenisse: mansuetudo supernos. sed et hoc superfluum est.

[106.59.1–106.60.1]
Nonagesimo: dicet domino: susceptor meus es tu. et dicitis, quod in Graeco \'es\' non habeat. ego uobis amplius dicam, quod apud Hebraeos nec \'es\' habeat nec \'tu\', sed apud Septuaginta et apud Latinos pro εὐϕωvια et uerborum consequentia positum sit.

Nonagesimo tertio: beatus homo, quem tu erudieris, domine. dicitis in Graeco non esse \'tu\'. et uerum est, sed apud Latinos propter εὐϕωvιαv positum. si enim dicamus: \'beatus homo, quem erudieris, domine\', conpositionis elegantiam non habebit. et quando dicitur \'domine\' et apostrofa fit ad dominum, nihil nocet sensui, si ponatur et \'tu\'.

[106.60.2–106.61.1]
in eodem: et in malitia eorum disperdet eos. in Graeco dicitis non esse praepositionem \'in\', sed legi: malitia meorum disperdet. sciendum autem, quod et in Hebraeo et in cunctis interpretibus positum sit: in malitia eorum disperdet eos. si autem uoluerimus legere: malitiam eorum disperdet, id, quod in Septuaginta sequitur in fine uersiculi \'eos\', et superfluum erit et uitiosum.

Nonagesimo septimo: recordatus est misericordiae suae. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: misericordiae suae Iacob; sed hic \'Iacob\' nomen superfluum est.

[106.62.1–106.63.1]
Centesimo: oculi mei ad fideles terrae, ut sederent mecum. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: xov σvγxαϑη̃σϑαι avtovg tuST* efiov. quis non talem fugiat interpretationem, ut uerbum ad uerbum exprimens dicat: \'ut consederent ipsi mecum\'?

Centesimo primo: uigilaui et factus sum sicut passer solitarius in tecto. et dicitis uos in Graeco inuenisse im δώματι, quod antiqui codices Latinorum interpretati sunt in aedificio. dcbfia in orientalibus prouinciis ipsum dicitur, quod apud nos \'tectum\'; in Palaestina enim et Aegypto, ubi uel scripti sunt diuini libri uel interpretati, non habent in tectis culmina, sed δώματα, quae Romae uel solaria uel Maeniana uocant, id est plana tecta, quae transuersis trabibus sustentantur. denique et Petrus in Actibus apostolorum, quando ascendit in δω̃μα, in tectum aedificii ascendisse credendus est et, quando praecipitur nobis, ut faciamus δώματιnostro coronam, hoc praecipitur, ut in tecto faciamus per circuitum quasdam eminentias, ne facilis in praeceps lapsus sit. et in euangelio: quae, inquit, auditis in aure, dicite super δώματα, id est super tecta. et in Esaia: quid uobis est, quod omnes ascendistis in tecta uana et multa istius modi.

[106.63.2]
in eodem: factus sum sicut νυκτικόραξ in domicilio. quod similiter habetur in Graeco; et quaeritis, quid significet νυκτικοόραξ apud Latinos. in Hebraeo pro nycticorace uerbum \'bos\' scriptum est, quod Aquila et Septuaginta et Tbeodotio et quinta editio \'nycticoracem\' interpretati sunt, Symmachus \'upupam\', sexta editio \'noctuam\', quod et nos magis sequimur. denique, ubi apud nostros et Graecos legitur: factus sum νυκτικόραξ in domicilio, apud Hebraeos dicitur: factus sum sicut noctua in ruinosis. plerique \'bubonem\' contentiose significari putant.

[106.63.3–4]
in eodem: a facie irae et indignationis tuae. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: a facie irae tuae, cum manifestissimum sit, quod et apud Hebraeos et apud septuaginta interpretes sic habet: ᾶπὸ προσώπου τῆς ὀργῆς σου καὶ τοῦ σου.

in eodem: quoniam placuerunt seruis tuis lapides eius et terrae eius miserebuntur. pro terra in Hebraeo \'afar\' positum est, quod omnes χοῦν transtulerunt; et potest tam \'puluis\' quam \'humus\', id est \'terra\', interpretari.

[106.64.1–106.65.1]
Centesimo secundo: non in perpetuo irascetur. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: non in finem. sed uerbum Hebraicum \'nese\' et \'perpetuum\' et \'finis\' et \'uictoria\' pro locorum intellegitur qualitate.

Centesimo tertio: q\'u i facis angelos tuos spiritus. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: o ποιω̃ν lovg dyyeAovg avvovidest: qui facit angelos suos. a quibus breuiter quaerite, quomodo, cum ad deum sermo sit, quasi ad alium loquens propheta repente mutetur. maxime cum sic incipiat: domine, deus meus, magnificatus es uehementer; confessionem et decorem induisti, et: qui tegis in aquis superiora eius — id est caeli —, qui ponis nubem ascensum tuum, qui ambulas super pennas uentorum. et statim sequitur: qui facis angelos tuos spiritus et ministr-os tuos ignem urentem. qui fundasti terram super stabilitatem suam. et post paululum: ab increpatione tua fugient, a uoce tonitrui tui formidabunt. et: in loco, quem fundasti eis. qui emittisfontesin conuallibus. et illud: uteducas panem de terra. si ergo omnia ad secundam personam sunt, id est ad deum, quomodo in uno uersiculo tertia persona subito et extra ordinem introducitur?

[106.65.2–3]
in eodem: a uoce tonitrui tui formidabunt. habet et in Hebraeo tonitrui tui; et miror, quomodo apud Latinos scriptorum errore subtractum sit.

in eodem: hoc marema-25 gnum et spatiosum manibus. dicitis in Graeco \'manibus\' non haberi. et ego noui, sed ex Hebraico et de Theodotionis editione in Septuaginta sub asterisco additum est. denique et in Hebraeo ita scriptum est: \'ze haiam gadol uarab idaim\', quod Aquila sic interpretatus est: αὐλὴ καὶ χερσὶν et omnes interpretes: αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη εὐϱύχωϱος χεϱσίν et hoc secundum Hebraicam dicitur proprietatem μεταϕοϱιϰῶς, quod quasi expansas manus habeat et in se cuncta suscipiat.

[106.65.4–5]
in eodem: ut educas panem deterra. pro quo inuenisse uos dicitis: ut educat; sed non potest aliud ad ipsum, aliud de ipso dici. aut omnia quasi ad deum loquebatur propheta aut omnia ad alium de eo referebat. cum autem pleraque ad ipsum dirigantur, et ea, quae ambigua sunt, ad ipsius personam dirigenda sunt.

in eodem: herodii domus dux est eorum. pro herodio, quod in Hebraeo dicitur \'asida\', Symmachus ἰκτῖνα, idest \'miluum\', interpretatus est. denique et nos ita uertimus in Latinum: ibi aues nidificabunt; milui abies domus est, quod scilicet semper in excelsis et arduis arboribus nidos facere consueuerit. unde et sexta editio manifestius interpretata est: miluo cupressi ad nidifican dum. pro abietibus autem et cupressis in Hebraeo ponitur \'barusim\', quod magis abietes quam ϰυπαϱίσσους significat.

[106.65.6–106.66.1]
in eodem: petra refugium erinaciis. pro quo in Hebraeo positum est \'sphannim\' et omnes τοῖς χοιϱογϱυχχίοις uoce simili transtulerunt exceptis Septuaginta, qui \'lepores\' interpretati sunt. sciendum autem animal esse non maius ericio, habens similitudinem muris et ursi, unde et in Palaestina doxdfivg dicitur. et magna est in istis regionibus huius generis abundantia semperque in cauernis petrarum et terrae foueis habitare consuerunt.

Centesimo quarto: dedit terra eorum ranas. pro quo in Graeco ένη̃ϱψεν uos legisse dixistis. quod potest ita interpretari: \'ebulliuit terra eorum ranas\'; sed et in hoc nulla est in sensu mutatio et nos antiquam interpretationem sequentes, quod non nocebat, mutare noluimus.

[106.66.2–3]
in eodem: et contriuit lignum finium eorum. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis omne lignum.

sed et hoc additum est et superfluum. m eodem: quoniam memor fuit uerbi sancti sui, quod habuit ad Abraham, puerum suum. pro quo in Graeco legisse uos dicitis ov διέϑετο, id est: quod disposuit. ita enim et in Hebraeo et apud septuaginta habetur interpretes: on έμνήσϑηI tov koyov tov ayiov avvov, xov πϱός \'Αβϱαάμ TovdovXov avvov.I ergo, quod in Graeco dicitur ov διϑετο, in hoc loco et superfluum est et radendum.

[106.67.1–2]
Centesimo quinto: confitemini domino, quoniam bonus. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: quoniam χϱηστός, id est su aui s. sed sciendum, quod χϱηστός et in \'bonum\' et in \'suaue\' uerti potest. denique et in Hebraeo ita scriptum est: \'chi tob\', quod omnes uoce simili transtulerunt: quia bonus. ex quo perspicuum est, quod et χϱηστός bonus intellegatur.

meodem: non fuerunt memores multitudinis. misericordiae tuae. dicitis, quod in Graeco inueneritis: et non fuerunt memores. et coniunctio superflua est.

[106.67.3–4]
m eodem: et inritauerunt ascendentes in mare, Mare Rubrum. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: καὶ παϱεπίϰϱαναν, et putatis uerbum e uerbo debere transferri: \'et amaricauerunt\'. sed et haec interpretatio \'adnullationi\' consimilis est siue \'adnihilationi\'. legite Ezechiel et inuenietis παϱαπιϰρασμός \'inritationem et exacerbationem\' semper expressum, ubi dicitur: οἶκος παραπικραίνων, id est domus exasperans.

in eodem: et ui dit, cum tribularentur, et audiuit orationem eorum. quidquid extra hoc in Graeco inuenisse uos dixistis, superfluum est.

[106.68.1–106.69.1]
Centesimo sexto: et statuit procellam eius in auram et siluerunt fluctus eius. hoc ergo, quod pro isto in Graeco -inuenisse uos dicitis: καὶ ἐπετίμησεν τῇ καταιγίδι αὐτῆς καὶ ἔστη εἰς αὔραν, superfluum est.

m eodem: et deduxit eos in portum uoluntatis eorum. pro quo inuenisse uos dicitis: in portum uoluntatis suae. sed in Hebraeo non habet \'ephsau\', quod \'uoluntatis suae\' significat, sed \'ephsam\', quod \'uoluntatis eorum\' sonat.

Centesimo septimo: exurge, gloria mea. quod dicitis in Latino non esse, recte in isto psalmo non habet, quia nec apud Hebraeos nec apud ullum interpretum repperitur, sed habetur in quinquagesimo sexto psalmo, de quo mihi uidetur a quodam in istum locum esse translatum.

[106.69.2–106.70.1]
in eodem: mihialienigenaeamici facti sunt. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis ύπετάγησαν, hoc est \'subditi sunt\'. sed hoc in quinquagesimo nono psalmo scriptum est; in praesenti autem ita apud omnes inuenimus translatores: έμοì ἀχχόϕυλοι έϕιλίασαν, idest amici facti sunt, quod Hebraice dicitur \'ethrohe\'.

Centesimo nono: uirgam uirtutis tuae emittet dominus ex Sion. dicitis uos in Graecis codicibus non legisse \'uirtutis tuae\', quod manifeste et in Hebraeo et in septua- I ginta interpretibus habet.

[106.70.2–106.72.1]
in eodem: dominare in medio inimicorum tuorum. dicitis in Graeco legi: et dominare. sed hoc nec in Hebraeo habetur nec apud Septuaginta I et superfluum est. ^

Centesimo decimo: confitebor tibi, domine, in toto corde. in Graeco inuenisse uos dicitis: in toto corde m e o. sed et hoc hic superfluum est.

Centesimo tertio decimo: deus autem noster in caelo. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: in caelo et in terra. sed et hoc superfluum est.

[106.73.1–106.74.1]
Centesimo quarto decimo: et in diebus meis inuocabo t e. dicitis, quod in Graeco non sit \'te\', et bene; e uestris quoque codicibus eradendum est.

m ipso: placebo domino in regione uiuorum. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: placebo in conspectu domini. sed hoc superfluum est.

Centesimo septimo decimo: et in nomine domini, quia ultus sum ineos. dicitis \'quia\' in Graecis codicibus non inueniri; sed et in Latinis sub asterisco legendum est.

[106.75.1–4]
Centesimo octauo decimo: et meditabar in mandatis tuis, quae dilexi. in Graeco uehementer additum legisse uos dicitis; sed hoc superfluum est.

m eodem: leuaui manus meas ad mandata tua, quae dilexi. in Graeco legisse uos dicitis: ad mandata tua, (quae dilexi uehementer,〉 sed hoc superfluum est.

in eodem: cogitaui uias meas. in Graeco (iuxta) uias tuas legisse uos dicitis, sed hoc superfluum est et rectius \'meas\' legitur.

in eodem: et uerti pedes meos in testimonia tua. in Graeco legisse uos dicitis: et auerti. sed et hoc superfluum est.

[106.75.5–6]
m eodem: ego autem in toto corde scrutabor mandata tua. in Graeco in toto corde meo legisse uos dicitis; sed hic \'meo\' superfluum est.

in eodem: anima mea in manibus meis semper; et legem tuam non sum oblitus. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: anima mea in manibus tuis semper. sed sciendum et apud Hebraeos et apud Septuaginta et omnes alios interpretes scriptum esse \'in manibus meis\',\' et non \'in manibus tuis\', quod Hebraice dicitur \'bachaffi\'; et omnes apud Graecos ecclesiastici interpretes istum locum sic edisserunt et est breuiter hic sensus: \'cottidie periclitor et quasi in manibus meis sanguinem meum porto et tamen legem tuam non obliuiscor\'.

[106.75.7–8]
in eodem: exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. pro quo in Graeco legisse uos dicitis, quia non custodiui legem tuam. sed hoc superfluum est, quia et in Hebraeo legitur: riui aquarum fluebant de oculis meis, quia non custodierunt legem tuam.

in eodem: pronuntiabit lingua mea eloquium tuum. pro \'pronuntiabit\' in Graeco ϕϑέγξεται uos legisse dixistis, quod uerbum, siue dicas I \'pronuntiabit\' siue \'effabitur\' siue \'loquetur\', id ipsum significat. I denique et nos de Hebraeo ita uertimus: loquetur lingua mea sermonem tuum.

[106.76.1–106.78.1]
Centesimo nono decimo: domine, libera animam meam a labiis iniquis, a lingua dolosa. in Graeco legisse uos dicitis: et a lingua dolosa. \'et\' superfluum est.

Centesimo uicesimo sexto: beatus uir, qui inplebit desiderium suum ex ipsis. in Graeco dicitis \'uir\' non haberi, quod manifestissime et in Hebraeo et in septuaginta interpretibus continetur.

Centesimo uicesimo nono: propter legem tuam sustinuite, domine. dicitis uos in Graeco inuenisse: propter nomen tuum, et nos confitemur plura sic exemplaria repperiri. sed quia ueritati studemus, quid in Hebraeo sit, simpliciter debemus dicere: pro \'nomine\' siue \'lege\' apud eos legitur \'thira\', quod Aquila interpretatus est cpófJov, hoc est \'timorem\', Symmachus et Theodotion vofaov, id est \'legem\', putantes \'thora\' propter litterarum similitudinem iod et uau, quae tantum magnitudine distinguntur. quinta editio «\'terrorem\' interpretata est, sexta \'uerbum\'.

[106.79.1–106.80.1]
Centesimo tricesimo primo: sicut iurauit domino, uotum uouit deo Iacob. pro eo, quod nos interpretati sumus \'uotum uouit\', in Graeco ηύξτοlegisse uos dicitis et putatis interpretari debuisse \'orauit\', sed hoc male; sv/j) enim pro locorum qualitate et orationem et uotum significat secundum illud: redde deo uota tua, id est tag ev/dg cov.

Centesimo tricesimo quinto: qui fecit luminaria magna. dicitis, quia in Graeco inueneritis: magna na solus; sed hoc de superiori uersiculo est, ubi legimus: quifecit mirabilia magna solus. ibi ergo legendum est et hic quasi superfluum non scribendum.

[106.81.1]
Centesimo tricesimo septimo: quoniam magnificasti super omne nomen sanctum tuum. in Graeco repperisse uos dicitis: super omnes. sed in Septuaginta ita legitur: oti έμεγάλυας em JZ&V to όνομαto ayiov cov, sicuti et nos in Latinum uertimus. ceterum apud Hebraeos ita esse cognoscite: quia magnificasti super omne nomen tuum uerbum tuum. iuxta editionem autem Latinam hic sensus est: \'quoniam magnificasti super omne nomen, hoc est, quod in caelo et in terra dici potest sanctum, filium tuum\'.

[106.82.1–106.83.1]
Centesimo tricesimo octauo: quia non est sermo in lingua mea. pro quo m Graeco legisse uos dicitis: quia a non est dolus in lingua mea, quod solum sexta editio interpretata est. ceterum et apud Septuaginta et apud omnes interpretes et ipsum Hebraicum uel Xakiav uel loyov, id est \'eloquium\' et uerbum\', scriptum habet. denique Hebraice \'mala\' dicitur.

Centesimo tricesimo nono: funes extenderunt in laqueum. pro quo in Graeco inuenisse uos dicitis: funes extenderunt laqueum pedibus meis. sed hoc in hoc loco 2 superfluum est. in eodem pro eo, quod est: habitabunt recti cum uultu tuo, in Graeco repperisse uos dicitis: et habitabunt; sed hic \'et\' coniunctio superflua est.

[106.84.1–106.86.1]
Centesimo quadragesimo: dissipata sunt ossa nostra secus infernum. pro quo in Graeco legisse uos dicitis: ossaeorum. sed et hoc superfluum est.

Centesimo quadragesimo sexto: nec in tibiis uiri bene placitum erit ei. pro \'ei\' \'domino\' legisse uos dicitis, quod non habetur.

Ideo autem, quod et uos in fine scedulae quaeritis et sanctus filius meus Auitus frequenter efflagitat, quomodo Graeca interpretanda sunt uerba, breuiter adnotaui. vsotirjvla mensis exordium est, quod nos secundum Latinae linguae proprietatem kalendas possumus dicere. uerum quia apud Hebraeos mensis secundum lunae cursum supputatur et apud Graecos μήνη luna dicitur, νεομηνία quasi noua luna appellatur.

[106.86.2–3]
έϱημος autem desertum uol solitudinem significat, ftgovog sedem uel solium, νυϰτιϰόϱαξ, ut diximus, noctuam. ϰυνόμυια non, ut Latini interpretati sunt, \'musca canina\' dicitur per v Graecam litteram, sed iuxta Hebraicam intellegentiam per dicpftoyyov debet scribi oi, ut sit ϰοινόμυια, id est \'omne muscarum genus\', quod Aquila πάνμιϰον, id est \'omnimodam muscam\', interpretatus est.

λαξευήϱιον autem, pro quo Latinus asciam uertit, nos. genus ferramenti interpretamur, quo lapides dolantur. denique ex Hebraeo uertentes ita diximus: e t nunc sculpturas eius pariter bipinne et dolatoriis deraserunt; λαξευτήϱιον ergo dolatorium dici potest.


CVII. AD LAETAM DE INSTITUTIONE FILIAE

[107.1.1–2]
Beatus apostolus Paulus scribens ad Corinthios et rudem Christi ecclesiam sacris instruens disciplinis inter cetera mandata hoc quoque posuit dicens: si qua mulier habet uirum infidelem et hic consentit habitare cum ea, ne dimittat uirum. sanctificatus est enim uir infidelis in uxore fideli et sanctificata est mulier infidelis in fratre. alioquin filii uestri inmundi essent, nunc autem sancti sunt.

sicuifortehactenus uidebantur nimium disciplinae uincula laxata et praeceps indulgentia praeceptoris, consideret domum patris tui, clarissimi quidem et eruditissimi uiri, sed adhuc ambulantis in tenebris, et intelleget consilium apostoli illuc profecisse, ut radicis amaritudinem dulcedo fructuum conpensaret et uiles uirgulae balsama pretiosa sudarent. tu es nata de inpari matrimonio: de te et Toxotio meo Paula generata est.

[107.1.3–4]
quis hoc crederet, ut Albini pontificis neptis de repromissione matris nasceretur, ut praesente et gaudente auo paruulae adhuc lingua balbuttiens alleluia resonaret et uirginem Christi in suo gremio nutriret et senex ? bene et feliciter expectauimus. sancta et fidelis domus unum sanctificat infidelem. candidatus est fidei, quem filiorum et nepotum credens turba circumdat. ego puto etiam ipsum Iouem, si habuisset talem cognationem, potuisse in Christum credere.

despuat licet et inrideat epistulam meam et me uel stultum uel insanum clamitet, hoc et gener eius faciebat, antequam crederet. fiunt, non nascuntur Christiani. auratum squalet Capitolium, fuligine et aranearum telis omnia Romae templa cooperta sunt, mouetur urbs sedibus suis et inundans populus ante delubra semiruta currit ad martyrum tumulos. si non extorquet fidem prudentia, extorqueat saltim uerecundia.

[107.2.1–2]
Hoc Laeta, religiosissima in Christo filia, dictum sit, ut non desperes parentis salutem et eadem fide, qua meruisti filiam, et patrem recipias totaque domus beatitudine perfruaris sciens illud a domino repromissum: quae apud homines inpossibilia, apud deum possibilia sunt. numquam est sera conuersio. latro de cruce transiit ad paradisum; Nabuchodonosor, rex Babylonius, post efferationem et cordis et corporis et beluarum in heremo conuictum mentem recepit humanam.

et, ut omittam uetera, ne apud incredulos nimis fabulosa uideantur, ante paucos annos propinquus uester Graccus nobilitatem patriciam nomine sonans, cum praefecturam regeret urbanam, nonne specu Mithrae et omnia portentuosa simulacra, quibus corax, cryphius, miles, leo, Perses, heliodromus, pater initiantur, subuertit, fregit, exussit et his quasi obsidibus ante praemissis inpetrauit baptismum Christi? solitudinem patitur et in urbe gentilitas, dii quondam nationum cum bubonibus et noctuis in solis culminibus remanserunt; uexilla militum crucis insignia sunt, regum purpuras et ardentes diadematum gemmas patibuli salutaris pictura condecorat.

[107.2.3–107.3.1]
lam et Aegyptms Serapis factus est Christianus; Marnas Gazae luget inclusus et euersionem templi iugiter pertremescit. de India, Perside et Aethiopia monachorum cotidie turbas suscipimus; deposuit faretras Armenius, Huni discunt psalterium, Scythiae frigora feruent calore fidei; Getarum rutilus et flauus exercitus ecclesiarum circumfert tentoria et ideo forsitan contra nos aequa pugnat acie, quia pari religione confidunt.

Paene lapsus sum ad aliam materiam et currenterota, dum urceum facere cogito, amphoram finxit manus. propositum enim mihi erat sanctae Marcellae et tuis precibus inuitato ad matrem, id est ad te, sermonem dirigere et docere, quomodo instruere Paululam nostram debeas, quae prius Christo est consecrata quam genita, quam ante uotis quam utero suscepisti.

[107.3.2–3]
uidimus aliquid temporibus nostris de prophetalibus libris: Anna sterilitatem alui fecunditate mutauit, tu luctuosam fecunditatem uitalibus liberis conmutasti. fidens loquor accepturam te filios, quae primum foetum domino reddidisti. ista sunt primogenita, quae offeruntur in lege. sic natus Samuel, sic ortus est Samson, sic Iohannes propheta ad introitum Mariae exultauit et lusit. audiebat enim per os uirginis uerba domini pertonantis et de utero matris in occursum eius gestiebat erumpere.

igitur, quae de repromissione nata est, dignam habeat ortu suo institutionem parentum. Samuel nutritur in templo, Iohannes in solitudine praeparatur. ille sacro crine uenerabilis est, uinum et siceram non bibit, adhuc paruulus cum deo sermocinatur; hic fugit urbes, zona pellicia cingitur, lucustis alitur et melle siluestri et in typum paenitentiae praedicat tortuosissimi animalis uestitus exuuiis.

[107.4.1–2]
Sic erudienda est anima, quae futura est templum domini. nihil aliud discat audire, nihil loqui, nisi quod ad timorem dei pertinet. turpia uerba non intellegat, cantica mundi ignoret, adhuc tenera lingua psalmis dulcibus inbuatur. procul sit aetas lasciua puerorum, ipsae puellae et pedisequae a saecularium consortiis arceantur, ne, quod male didicerint, peius doceant.

fiant ei litterae uel buxeae uel eburneae et suis nominibus appellentur. ludat in eis, ut et lusus eius eruditio sit, et non solum ordinem teneat litterarum, ut memoria nominum in canticum transeat, sed ipse inter se crebro ordo turbetur et mediis ultima, primis media misceantur, ut eas non sonu tantum, sed et uisu nouerit.

[107.4.3]
cum uero coeperit trementi manu stilum in cera ducere, uel alterius superposita manu teneri regantur articuli uel in tabella sculpantur elementa, ut per eosdem sulcos inclusa marginibus trahantur uestigia et foras non queant euagari. syllabas iungat ad praemium et, quibus illa aetas delectari potest, * munusculis inuitetur. habeat et in discendo socias, quibus inuideat, I quarum laudibus mordeatur. non est obiurganda, si tardior sit, sed laudibus excitandum ingenium; et uicisse se gaudeat et uictam I doleat.

[107.4.4–5]
cauendum in primis, ne oderit studia, ne amaritudo eorum I percepta in infantia ultra rudes annos transeat. ipsa nomina, per I quae consuescet paulatim uerba contexere, non sint fortuita, sed ^ certa et coaceruata de industria, prophetarum uidelicet atque apostolorum, et omnis ab Adam patriarcharum series de Matheo Lucaque descendat, ut, dum aliud agit, futurae memoriae praeparetur.

magister probae aetatis et uitae atque eruditionis est eligendus nec, puto, erubescit doctus uir id facere uel in propinqua uel in nobili uirgine, quod Aristoteles fecit in Philippi filio, ut ipse librariorum uilitate initia ei traderet litterarum. non sunt contemnenda quasi parua, sine quibus magna constare non possunt. ipse elementorum sonus et prima institutio praeceptoris aliter de erudito, aliter de rustico ore profertur.

[107.4.6]
unde et tibi est prouidendum, ne meptis blanditiis feminarum dimidiata dicere filiam uerba consuescas et in auro atque in purpura ludere, quorum alterum linguae, alterum moribus officit, ne discat in. tenero, quod ei postea dediscendum est. Graccorum eloquentiae multum ab infantia sermo matris scribitur contulisse, Hortensiae oratio in paterno sinu coaluit. difficulter eraditur, quod rudes animi perbiberunt. lanarum conchylia quis in pristinum candorem reuocet ? rudis testa diu et saporem retinet et odorem, quo primum imbuta est.

[107.4.7–8]
Graeca narrat historia Alexandrum, potentissimum regem orbisque domitorem, et in moribus et in incessu Leonidis, paedagogi sui, non potuisse carere uitiis, quibus paruulus adhuc fuerat infectus. procliuis est enim malorum aemulatio et, quorum uirtutem adsequi nequeas, cito imitere uitia. nutrix ipsa non sit temulenta, non lasciua, non garrula; habeat modestam gerulam, nutricium grauem.

cum auum uiderit, in pectus eius transiliat, e collo pendeat, nolenti alleluia decantet. rapiat eam auia, patrem risibus recognoscat, sit omnibus amabilis et uniuersa propinquitas rosam ex se natam gaudeat. discat statim, quam habeat et alteram auiam, quam amitam, cui imperatori, cui exercitui tiruncula nutriatur. illas desideret, ad illas tibi minitetur abscessum.

[107.5.1–2]
Ipse habitus et uestitus doceat eam, cui promissa sit. caue, ne aures perfores, ne cerussa et purpurisso consecrata Christo ora depingas, ne collum margaritis et auro premas, ne caput gemmis oneres, ne capillum inrufes et ei aliquid de gehennae ignibus auspiceris. habet alias margaritas, quibus postea uenditis emptura est pretiosissimum margaritum.

rraetextata, nobilissima quondam femina, iubente uiro Hymetio, qui patruus Eustochiae uirginis fuit, habitum eius cultumque mutauit et neglectum crinem undanti gradu texuit uincere cupiens et uirginis propositum et matris desiderium. et ecce tibi eadem nocte cernit in somnis uenisse ad se angelum terribili facie minitantem poenas et haec uerba frangentem: \'tune ausa es uiri imperium praeferre Christo ? tu caput uirginis dei sacrilegis adtrectare manibus ? quae iam nunc arescent, ut sentias excruciata, quid feceris, et finito mense quinto ad inferna ducaris. sin autem perseueraueris in scelere, et marito simul orbaberis et filiis\'.

[107.5.3–107.6.1]
omnia per ordinem expleta sunt et seram miserae paenitentiam uelox signauit interitus. sic ulciscitur Christus uiolatores templi sui, sic gemmas et pretiosissima ornamenta defendit. et hoc retuli, non quod insultare uelim calamitatibus infelicium, sed ut te moneam, cum quanto metu et cautione seruare debeas, quod domino spopondisti.

Heli sacerdos offendit dominum ob uitia liberorum; episcopus fieri non potest, qui filios habuerit luxuriosos et non subditos. at e contrario de muliere scribitur, quod salua fiet per filiorum generationem, si permanserit in fide et caritate et sanctificatione cum pudicitia. si perfecta aetas et sui iuris inputatur parentibus, quanto magis lactans et fragilis et quae iuxta sententiam domini ignorat dexteram aut sinistram, id est boni ac mali nescit differentiam!

[107.6.2]
sollicita prouides, ne filia percutiatur a uipera; cur non eadem cura prouideas, ne feriatur a malleo uniuersae terrae, ne bibat de aureo calice Babylonis, ne egrediatur cum Dina et uelit uidere filias regionis alienae, ne ludat pedibus, ne trahat tunicas ? uenena non dantur nisi melle circumlita et uitia non decipiunt nisi sub specie umbraque uirtutum. \'et quomodo\', inquies, \'peccata patrum filiis non redduntur nec filiorum parentibus, sed anima, quae peccauerit, ipsa morietur.?

[107.6.3]
hoc de his dicitur, qui possunt sapere, de quibus in euangelio scriptum est: aetatem habet, pro se loquatur. qui autem paruulus est et sapit ut paruulus, donec ad annos sapientiae ueniat et Pythagorae litterae eum perducant ad biuium, tam mala eius quam bona parentibus inputantur, nisi forte aestimas Christianorum filios, si baptisma non acceperint, ipsos tantum reos esse peccati et non scelus referri ad eos, qui dare noluerint, maxime eo tempore, quo contradicere non poterant, qui accepturi erant, sicut e regione salus infantium maiorum lucrum est.

[107.6.4–107.7.1]
offerre necne filiam potestatis tuae fuit, quamquam alia sit tua condicio, quae prius eam uouisti, quam conceperis; ut autem oblatam neglegas, ad periculum tuum pertinet. qui claudam et mutilam et qualibet sorde maculatam obtulerit hostiam, sacrilegii reus est; quanto magis, qui partem corporis sui et inlibatae animae puritatem regiis amplexibus parat, si neglegens fuerit, punietur!

Postquam grandicula esse coeperit et in exemplum sponsi sui crescere sapientia, aetate et gratia apud deum et homines, pergat cum parentibus ad templum ueri patris, sed cum illis non egrediatur e templo. quaerant eam in itinere saeculi, inter turbas et frequentiam propinquorum et nusquam alibi repperiant nisi in adyto scripturarum prophetas et apostolos de spiritalibus nuptiis sciscitantem.

[107.7.2–3]
imitetur Mariam, quam Gabriel solam in cubiculo suo repperit et ideo forsitan timore perterrita est, quia uirum, quem non solebat, aspexit. aemuletur eam, de qua dicitur: omnis gloria filiae regis ab intus; loquatur et ipsa electo caritatis iaculo uulnerata: introduxit me rex in cubiculum suum.

numquam exeat foras, ne mueniant eam, qui circumeunt ciuitatem, ne percutiant et uulnerent et auferentes theristrum pudicitiae nudam in sanguine derelinquant; quin potius, cum aliquis ostium eius pulsauerit, dicat: ego murus et ubera mea turris. laui pedes meos, non possum in quinare eo s.

[107.8.1–2]
Non uescatur in publico, id est in parentum conuiuio, nec uideat cibos, quos desideret. et licet quidam putent maioris esse uirtutis praesentem contemnere uoluptatem, tamen ego securioris arbitror continentiae nescire, quod quaeras. legi quondam in scholis puer: aegre reprehendas, quod sinas consuescere. discat iam tunc et uinum non bibere, m quo est luxuria.

ante annos robustae aetatis periculosa est teneris grauis abstinentia. usque ad id tempus, si necessitas postularit, et balneas adeat et uino modico utatur propter stomachum et carnium edulio sustentetur, * ne prius deficiant pedes, quam currere incipiant. et haec dico iuxta indulgentiam, non iuxta imperium, timens debilitatem, non docens luxuriam.

[107.8.3]
alioquin, quod Iudaica superstitio ex parte facit m eiuratione quorundam animalium atque escarum, quod Indorum Bragmanae et Aegyptiorum gymnosophistae in polentae et orizae et pomorum solo obseruant cibo, cur uirgo Christi non faciat in toto? si tanti uitrum, quare non maioris sit pretii margaritum? quae nata est ex repromissione, sic uiuat, ut illi uixerunt, qui de repromissione generati sunt. aequa gratia aequum habeat et laborem. surda sit ad organa; tibia, lyra et cithara cur facta sint, nesciat.

[107.9.1]
Reddat tibi pensum cotidie scripturarum certum. ediscat Graecorum uersuum numerum. sequatur statim et Latina eruditio; quaesi non ab initio os tenerum conposuerit, in peregrinum sonum lingua corrumpitur et externis uitiis sermo patrius sordidatur. te habeat magistram, te rudis miretur infantia. nihil in te et in patre suo uideat, quod si fecerit, peccet. mementote uos parentes uirginis et magis eam exemplis docere posse quam uoce. cito flores pereunt, cito uiolas et lilia et crocum pestilens aura corrumpit.

[107.9.2–3]
numquam absque te procedat in publicum, basilicas martyrum et ecclesias sine matre non adeat. nullus ei iuuenis, nullus cincinnatus adrideat. uigiliarum dies et sollemnes pernoctationes sic uirguncula nostra celebret, ut ne transuersum quidem unguem a matre discedat. nolo de ancillulis suis aliquam plus diligat, cuius crebro auribus insusurret. quicquid uni loquitur, hoc omnes sciant.

placeat ei comes non compta atque formonsa, quae liquido gutture carmen dulce moduletur, sed grauis, pallens, sordidata, subtristis. praeponatur ei probae fidei et morum ac pudicitiae uirgo ueterana, quae illam doceat et adsuescat exemplo ad orationem et psalmos nocte consurgere, mane hymnos canere, tertia, sexta, nona hora quasi bellatricem Christi stare in acie accensaque lucernula reddere sacrificium uespertinum. sic dies transeat, sic nox inueniat laborantem. orationi lectio, lectioni succedat oratio. breue uidebitur tempus, quod tantis operum uarietatibus occupatur.

[107.10.1]
Discat et lanam facere, tenere colum, ponere in gremio calatum, rotare fusum, stamina.pollice ducere. spernat bombycum telas, Serum uellera et aurum in fila lentescens. talia uestimenta paret, quibus pellatur frigus, non quibus corpora uestita nudentur. cibus eius holusculum sit et simila raroque pisciculi. et ne gulae praecepta longius traham, de quibus in alio loco plenius sum locutus, sic comedat, ut semper esuriat, ut statim post cibum possit legere, orare, psallere.

[107.10.2]
displicent mihi in teneris uel maxime aetatibus longa et inmoderata ieiunia, quibus iunguntur ebdomades et oleum in cibo ac poma uitantur. experimento didici asellum in uia, cum lassus fuerit, diuerticula quaerere. faciant hoc cultores Isidis et Cybelae, qui gulosa abstinentia Fasides aues et fumantes turtures uorant, ne scilicet Cerealia dona contaminent. hoc in perpetuo ieiunio praeceptum sit, ut longo itineri uires perpetes supparentur, ne in prima mansione currentes corruamus in mediis.

[107.10.3]
ceterum, ut ante scripsi, in quadragesima continentiae uela pandenda sunt et tota aurigae retinacula equis laxanda properantibus, quamquam alia sit condicio saecularium, alia uirginum ac monachorum. saecularis homo in quadragesima uentris ingluuiem decoquit et in coclearum morem suo uictitans suco futuris dapibus ac saginae aqualiculum parat; uirgo et monachus sic in quadragesima suos emittant equos, ut sibi meminerint semper esse currendum. finitus labor maior, infinitus moderatior est; ibi enim respiramus, hic perpetuo incedimus.

[107.11.1–2]
Si quando ad suburbana pergis, domi filiam non relinquas; nesciat sine te nec possit uiuere; cum sola fuerit, pertremescat. non habeat conloquia saecularium, non malarum uirginum contubernia, non intersit nuptiis seruulorum nec familiae perstrepentis lusibus misceatur. scio praecepisse quosdam, ne uirgo Christi cum eunuchis lauet, ne cum maritis feminis, quia alii non deponant animos uirorum, aliae tumentibus uteris praeferant foeditatem.

mihi omnino in adulta uirgine lauacra displicent, quae se ipsam debet erubescere et nudam uidere non posse. si enim uigiliis et ieiuniis macerat corpus suum et in seruitutem redigit, si flammam libidinis et incentiua feruentis aetatis extinguere cupit continentiae frigore, si adpetitis sordibus 4 turpare festinat naturalem pulchritudinem, cur e contrario balnearum fomentis sopitos ignes suscitat ?

[107.12.1]
Pro gemmis aut serico diuinos codices amet, in quibus non I auri et pellis Babyloniae uermiculata pictura, sed ad fidem placeat m emendata et erudita distinctio. discat primum Psalterium, his se M canticis auocet et in Prouerbiis Salomonis erudiatur ad uitam. in ^ Ecclesiaste consuescat calcare, quae mundi sunt; in Iob uirtutis et patientiae exempla sectetur. ad Euangelia transeat numquam ea positura de manibus; Apostolorum Acta et Epistulas tota cordis inbibat uoluntate.

[107.12.2–3]
cumque pectoris sui cellarium his opus locupletarit, mandet memoriae Prophetas et Heptateuchum et Regum ac Paralipomenon libros Hesdraeque et Hester uolumina, ut ultimum sine periculo discat Canticum canticorum, ne, si in exordio legerit, sub carnalibus uerbis spiritalium nuptiarum epithalamium non intellegens uulneretur.

caueat omnia apocrypha et, si quando ea non ad dogmatum ueritatem, sed ad signorum reuerentiam legere uoluerit, sciat non eorum esse, quorum titulis praenotantur, multaque his admixta uitiosa et grandis esse prudentiae aurum in luto quaerere. Cypriani opuscula semper in manu teneat, Athanasii epistulas et Hilarii libros inoffenso decurrat pede. illorum tractatibus, illorum delectetur ingeniis, in quorum libris pietas fidei non uacillet; ceteros sic legat, ut magis iudicet, quam sequatur.

[107.13.1–2]
Respondebis: \'quomodo haec omnia mulier saecularis in tanta frequentia hominum Romae custodire potero ?\' noli ergo subire onus, quod ferre non potes, sed, postquam ablactaueris eam cum Isaac et uestieris cum Samuhele, mitte auiae et amitae. redde pretiosissimam gemmam cubiculo Mariae et cunis Iesu uagientis inpone.

nutriatur in monasterio, sit inter uirginum choros, iurare non discat, mentiri sacrilegium putet, nesciat saeculum, uiuat angelice, sit m carne sine carne, omne hominum genus sui simile putet et, ut cetera taceam, certe te liberet seruandi difficultate et custodiae periculo. melius tibi est desiderare absentem quam pauere ad singula, cum quo loquatur, quid loquatur, cui adnuat, quem libenter aspiciat.

[107.13.3–4]
trade Eustochio paruulam, cuius nunc et ipse uagitus pro te oratio est, trade comitem futuram sanctitatis heredem. illam uideat, illam amet, illam primis miretur ab annis, cuius et sermo et habitus et incessus doctrina uirtutum est. sit in gremio auiae, quae repetat in nepte, quidquid praemisit in filia, quae longo usu didicit nutrire, docere, seruare uirgines, in cuius corona centenarii cotidie numeri castitas texitur.

felix uirgo, felix Paula Toxotii, quae per auiae amitaeque uirtutes nobilior est sanctitate quam genere! o si tibi contingeret uidere socrum et cognatam tuam et in paruis corpusculis ingentes animos intueri! pro insita tibi pudicitia non ambigerem, quin praecederes filiam et primam dei sententiam secunda euangelii lege mutares. ne tu parui penderes aliorum desideria liberorum et te ipsa magis offerres deo!

[107.13.5]
sed qaia tempus est amplexandi et tempus longe fieri a conplexibus et uxor non habet potestatem corporis sui et unusquisque in ea uocatione, qua uocatus est, in ea permaneat domino et, qui sub iugo est, sic debet currere, ne in luto comitem derelinquat, totum redde in subole, quod in te interim distulisti. Anna filium, quem deo uouerat, postquam obtulit tabernaculo, numquam recepit indecens arbitrata, ut futurus propheta in huius domo cresceret, quae adhuc alios filios habere cupiebat.

[107.13.6]
denique, postquam concepit et peperit, non est ausa ad templum accedere et uacua apparere coram domino, nisi prius redderet, quod debebat, talique inmolato sacrificio reuersa domum quinque liberos sibi genuit, quia primogenitum deo pepererat. miraris felicitatem sanctae mulieris ? imitare fidem. ipse, si Paulam miseris, et magistrum et nutricium spondeo. gestabo humeris, balbutientia senex uerba formabo multo gloriosior mundi philosopho, qui non regem Macedonum Babylonio periturum ueneno, sed ancillam et sponsam Christi erudiam regnis caelestibus offerendam.


CVIII. EPITAPHIUM SANCTAE PAULAE

[108.1.1–2]
Si cuncta mei corporis membra uerterentur in linguas et omnes artus humana uoce resonarent, nihil dignum sanctae ac uenerabilis Paulae uirtutibus dicerem. nobilis genere, sed multo nobilior sanctitate, potens quondam diuitiis, sed nunc Christi paupertate insignior, Gracchorum stirps, suboles Scipionum, Pauli heres, cuius uocabulum trahit, Maeciae Papiriae, matris Africani, uera et germana progenies, Romae praetulit Bethlem et auro tecta fulgentia informis luti uilitate mutauit.

non maeremus, quod talem amisimus, sed gratias agimus, quod habuimus, immo habemus — deo enim uiuunt omnia et, quidquid refertur ad dominum, in familiae numero conputatur, quamquam amissio illius caelestis domus habitatio sit —, quae, quamdiu in corpore fuit, peregrinata est a domino et uoce semper flebili

de sancta paula P epythafium sanctae paulae a beato hieronimo prbo factum a de uita paule K epitaphium (epithapium D) sancte paule ab (a sancto D) hierQnimo, editum ID ierons d epytaphio sanctae paulae B; Hieronymi nomen exhibent alDB querebatur dicens: heu mihi, quia peregrinatio mea prolongata est, habitaui cum habitantibus

[108.1.3–4]
Cedar, multum peregrmataest anima mea. et mirum, si planxerit se uersari in tenebris — hoc enim Cedar interpretatur -, cum mundus in maligno positus sit? et sicut tenebrae eius eius, ita et lumen eius;luxque in tenebris lucet et tenebrae eam non adprehenderunt. unde et illud crebrius inferebat: aduena sum et peregrina sicut omnes patres mei, et iterum: cupio dissolui et esse cum Christo.

quotiens autem infirmitate corpusculi, quam incredibili abstinentia et duplicatis contraxerat ieiuniis, uexabatur, hoc in ore uoluebat: subicio corpus meum et in seruitutem redigo, ne aliis praedicans ipsa reproba inueniar, et: bonum est uinum non bibere et carnem non manducare et: humiliaui in ieiunio animam meam et: totum lectum meum uersasti in infirmitate et: uersata sum in miseria, dum mihi infigitur spina. atque inter doloris aculeos, quos mira patientia sustinebat, quasi apertos sibi caelos aspiceret, loquebatur: quis dabit mihi pinnas sicut columbae et uolabo et requiescam?

[108.2.1–2]
Testor Iesum et sanctos angelos eius ipsumque proprie angelum, qui custos fuit et comes admirabilis feminae, me nihil in gratia, nihil more laudantium, sed, quidquid dicturus sum, pro testimonio dicere et minus eius esse meritis, quam totus orbis canit, sacerdotes mirantur, uirginum chori desiderant, monachorum et pauperum turba deplangit.

uult lector bremter eius scire uirtutes ? omnes suos pauperes pauperior ipsa dimisit. nec mirum de proximis et familiola, quam in utroque sexu de seruis et ancillis in fratres sororesque mutauerat, ista proferre, cum Eustochium, uirginem et deuotam Christo filiam, in cuius consolationem libellus hic cuditur, procul a nobili genere sola fide et gratia diuitem reliquerit.

[108.3.1–2]
Carpamus igitur narrandi ordinem. alii altius repetant et ab incunabulis eius ipsisque, ut ita dicam, crepundiis matrem Blesillam et Rogatum proferant patrem - quorum altera Scipionum Gracchorumque progenies est, alter per omnes Graecias usque hodie et stemmatibus et diuitiis ac nobilitate Agamemnonis fertur sangui- I nem trahere, qui decennali Troiam obsidione.deleuit-, nos nihil lau- I dabimus, nisi quod proprium est et de purissimo sanctae mentis fonte profertur.

quamquam dominus atque saluator in euangelio doceat I apostolos sciscitantes, quid sibi redditurus sit, qui omnia sua pro I nomine eius dimiserint, centuplum in praesentiarum recepturos m et in futuro uitam aeternam — ex quo intellegimus non laudis esse possidere diuitias, sed pro Christo eas contemnere, non tumere ad honores, sed pro domini fide eos parui pendere -, uere, quod pollicitus est seruis suis et ancillis saluator, reddidit in praesenti.

[108.3.3–4]
nam quae unius urbis contempsit gloriam, totius orbis opinione celebratur; quam Romae habitantem nullus extra Romam nouerat, latentem in Bethlem et barbara et Romana terra miratur. cuius enim gentis I homines ad sancta loca non ueniunt? quis autem in sanctis locis praeter Paulam, quod plus inter homines miraretur, inuenit ?

et sicut inter multas gemmas pretiosissima gemma micat et iubar solis paruos igniculos stellarum obruit et obscurat, ita cunctorum uirtutes et potentias sua humilitate superauit minimaque fuit inter omnes, ut omnium maior esset, et quanto se plus deiciebat, tanto magis a Christo subleuabatur. latebat et non latebat. fugiendo gloriam gloriam merebatur, quae u i uirtutem quasi umbra sequitur et adpetitores sui deserens adpetit contemptores. sed quid ago? narrandi ordinem praetermittens, dum in singulis teneor, non seruo praecepta dicendi.

[108.4.1]
Tali igitur stirpe generata iunctaque uiro Toxotio, qui Aeneae et Iuliorum altissimum sanguinem trahit. unde etiam Christi uirgo, filia eius, Eustochium Iulia nuncupatur et ipse Iulius, a magno demissum nomen Iulo. et haec dicimus, non quo habentibus grandia sint, sed quo contemnentibus mirabilia. saeculi homines suspiciunt eos, qui his pollent priuilegiis; nos laudamus, qui pro saluatore ista despexerint. et mirum in modum, quos habentes parui pendimus, si habere noluerint, praedicamus.

[108.4.2]
his, inquam, orta maioribus et fecunditatė ac pudicitia probata primum uiro, dein propinquis et totius urbis testimonio, cum ! quinque liberos edidisset—Blesillam, super cuius morte eam Romae consolatus sum, Paulinam, quae sanctum et admirabilem uirum et propositi et rerum suarum Pammachium reliquit heredem, ad quem super obitu eius paruum libellum edidimus, Eustochimñ, quae nunc in sanctis locis uirginitatis et ecclesiae monile pretiosissimum est, Rufinam, quae inmaturo funere pium matris animum consternauit, et Toxotium, post quem parere desiuit, ut intellegeres eam non diu seruire uoluisse officio coniugali, sed mariti desiderio, qui mares optabat liberos, oboedisse —,

[108.5.1–2]
postquam uir mortuus est, ita eum planxit, ut prope ipsa moreretur, ita se conuertit ad domini seruitutem, ut mortem eius uideretur optasse. quid ergo referam amplae et nobilis domus et quondam opulentissimae omnes paene diuitias in pauperes erogatas? quid in cunctos clementissimum animum et bonitatem etiam in eos, quos numquam uiderat, euagantem?

quis inopum monens non illiusm uestibus obuolutus est, quis clinicorum non eius facultatibus susten-I tatus? quos curiosissime tota urbe perquirens damnum putabat, si quisquam debilis et esuriens cibo sustentaretur alterius. expoliabat filios et inter obiurgantes propinquos maiorem se eis hereditatem Christi misericordiam dimittere loquebatur.

[108.6.1–2]
Nec diu potuit excelsi apud saeculum generis et nobilissimae familiae uisitationes et frequentiam sustinere. maerebat honore suo et ora laudantium declinare ac fugere festinabat. cumque orientis et occidentis episcopos ob quasdam ecclesiarum dissensiones Romam imperiales litterae contraxissent, uidit admirabiles uiros Christique pontifices: Paulinum, Antiochenae urbis episcopum, Epiphanium, Salaminae Cypri, quae nunc Constantia dicitur, quorum Epiphanium etiam hospitem habuit, Paulinum in aliena manentem doma quasi proprium humanitate possedit.

quorum accensa uirtutibus per momenta patriam deserere cogitabat. non domus, non liberorum, non familiae, non possessionum, non alicuius rei, quae ad saeculum pertinet, memor sola — si dici potest- et incomitata ad heremum Antoniorum atque Paulorum pergere gestiebat. tandemque exacta hieme, aperto mari redeuntibus ad ecclesias suas episcopis ipsa uoto cum eis et desiderio nauigabat. quid ultra differo ?

[108.6.3–4]
descendit ad portam fratre, cognatis, affinibus et-quod his maius est — liberis prosequentibus. iam carbasa tendebantur et remorum ductu nauis in altum protrahebatur, paruus Toxotius supplices manus tendebat in litore, Rufina iam nubilis, ut suas expectaret nuptias, tacens fletibus obsecrabat, et tamen siccos oculos tendebat ad caelum pietatem in filios pietate in deum superans. nesciebat matrem, ut Christi probaret ancillam.

torquebantur uiscera et, quasi a suis membris distraheretur, cum dolore pugnabat in eo cunctis admirabilior, quod magnam uinceret caritatem. inter hostium manus et captiuitatis duram necessitatem nihil crudelius est quam parentes a liberis separari; hoc contra iura naturae plena fides patiebatur, immo gaudens animus adpeteIbat et amorem filiorum maiore in deum amore contemnens in sola Eustochio, quae et propositi et nauigationis eius comes erat, adquiescebat.

[108.6.5–108.7.1]
sulcabat interim nauis mare et cunctis, qui cum ea uehebantur, litora respicientibus illa auersos tenebat oculos, ne uideret, quos sine tormento uidere non poterat. fateor, nulla sic amauit filios, quibus, antequam proficisceretur, cuncta largita est exheredans se in terra, ut hereditatem inueniret in caelo.

Delata ad insulam Pontias, quam clarissimae memoriae quondam feminarum sub Domitiano principe pro confessione nominis Christiani Flauiae Domitillae nobilitauit exilium, uidensque cellulas, in quibus illa longum martyrium duxerat, sumptis alis Hierosolymam, sancta loca uidere cupiebat. tardi ei erant uenti, omnis pigra uelocitas.

[108.7.2]
inter Scyllam et Charybdim Adriatico se credens pelago quasi per stagnum uenit Methonen ibique refocilato paululum corpusculo
et sale tabentis artus in litore ponens,
per Maleas et Cytheram sparsasque per aequor
Cycladas et crebris.... freta concita terris
post Rhodum et Lyciam tandem uidit Cyprum, ubi sancti et uenerabilis Epiphanii genibus prouoluta decem ab eo diebus retenta est non in refectionem, ut ille arbitrabatur, sed in opus dei, ut rebus probatum est.

[108.7.3–108.8.1]
nam omnia illius regionis lustrans monasteria, prout I habere poterat, refrigeria sumptuum fratribus dereliquit, quos amor I sancti uiri de toto illuc orbe conduxerat. inde breui cursu transfretauit Seleuciam, de qua ascendens Antiochiam sancti confessorisque Paulini modicum caritate detenta media hieme calente ardore fidei femina nobilis, quae prius eunuchorum manibus portabatur, asello sedens profecta est.

Omitto Syriae Coeles et. Phoenicis iter — neque enimodoeporicum eius disposui scribere -, ea tantum loca nominabo, quae sacris i uoluminibus continentur. Beryto, Romana colonia, et antiqua urbe Sidone derelicta in Sareptae litore Heliae est ingressa turriculam, in qua adorato domino saluatore per harenas Tyri, in quibus Paulus genua fixerat, peruenit Accho, quae nunc Ptolomais dicitur, et per campos Mageddo Iosiae necis. conscios intrauit terram Phylistiim.

[108.8.2]
mirata ruinas Dor, urbis quondam potentissimae, et uersa uice Stratonis turrem ab Herode, rege Iudaeae, in honorem Caesaris Augusti Caesaream nuncupatam, in qua Cornelii domum Christi uidit ecclesiam et Philippi aediculas et cubiculum quattuor uirginum prophetarum, dein Antipatridasemirutum oppidulum, quod patris ex nomine Herodes uocauerat, et Lyddam uersam in Diospolim, Dorcadis atque Aeneae res urrectione ac sanitate inclitam, haut procul ab ea Arimathiam, uiculum Ioseph, qui dominum sepeliuit, et Nob, urbem quondam sacerdotum, nunctumulos occisorum, Ioppen quoque, fugientis portum Ionae et — ut aliquid perstringam de fabulis poetarum — religatae ad saxum Andromedae spectatricem, repetitoque itinere Nicopolim, quae prius Emmaus uocabatur, apud quam in fractione panis cognitus dominus Cleopae domum in ecclesiam dedicauit.

[108.8.3]
atque inde proficiscens ascendit Bethoron inferiorem et superiorem, urbes a Salomone conditas et uaria postea bellorum tempestate deletas, ad dextram aspiciens Aialon et Gabaon, ubi Iesus, filius Naue, contra quinque reges dimicans soli imperauit et lunae et Gabaonitas ob dolum et insidias foederis inpetrati in aquarios lignariosque damnauit, in Gabaa urbe usque ad solum diruta paululum substitit recordata peccati eius et concubinae in frusta diuisae et tribus Beniamin bis trecentos uiros propter Paulum apostolum reseruatos.

[108.9.1–2]
Quid diu moror? ad laeuam mausoleo Helenae derelicto, quae Adiabenorum regina in fame populum frumento iuuauerat, ingressa est Hierosolymam, urbem τϱιώνυον: Iebus, Salem, Hieru- m salem, quae ab Aelio postea Adriano de ruinis et cineribus ciuitatis in Aeliam suscitata est.

cumque proconsule Palaestinae, qui familiam eius optime nouerat, praemissis apparitoribus iussisset parari praetorium, elegit humilem cellulam et cuncta loca tanto ardore ac studio circumiuit, ut, nisi ad reliqua festinaret, a primis non posset abduci, prostrataque ante crucem, quasi pendentem dominum cerneret, adorabat. ingressa sepulchrum resurrectionis osculabatur lapidem, quem ab ostio sepulchri amouerat angelus, et ipsum corporis locum, in quo dominus iacuerat, quasi sitiens desideratas aquas fide, ore lambebat.

[108.9.3]
quid ibi lacrimarum, quantum gemitum doloris effudent, testis est cuncta Hierosolyma, testis ipse dominus, quem rogabat. unde egrediens ascendit Sion, quae in \'arcem\' uel \'speculam\' uertitur. hanc urbem quondam expugnauit et aedificauit Dauid. de expugnata scribitur: uae tibi, ciuitas Arihel — id est. \'leo dei\' et quondam fortissima -, quam expugnauit Dauid; de ea, quae aedificata est: fundamenta eius in montibus sanctis; diligit dominus portas Sion super omnia tabernacula Iacob, non eas portas, quas hodie cernimus in fauillam et cinerem dissolutas, sed portas, quibus infernus non praeualet, per quas credentium ad Christum ingreditur multitudo.

[108.9.4–108.10.1]
ostendebatur illic columna ecclesiae porticum sustinens, infecta cruore domini, ad quam uinctus dicitur flagellatus. monstrabatur locus, ubi super centum uiginti animas spiritus sanctus descendisset, ut Iohelis uaticinium conpleretur.

Deinde pro facultatula sua pauperibus atque conseruis pecunia distributa perrexit Bethlem et in dextra parte itineris stetit ad sepulchrum Rachel, in quo Beniamin non, ut mater uocauerat moriens, Benoni, hoc est \'filium doloris mei\', sed, ut pater prophetauit in spiritu, \'filium dexterae\' procreauit.

[108.10.2]
atque inde specum saluatoris ingrediens, postquam uidit sacrum uirginis diuersorium et stabulum, in quo agnouit bos possessorem suum et asinus praesepe domini sui, ut inpleretur illud, quod in eodem propheta scriptum est: beatus, qui seminat super aquas, ubi bos et asinus calcant, me audiente iurabat cernere se fidei oculis infantem pannis inuolutum uagientem in praesepe, deum magos adorantes, stellam fulgentem desuper, matrem uirginem, nutricium sedulum, pastores nocte uenien-tes, ut uiderent uerbum, quod factum erat, et iam tunc euangelistae Iohannis principium dedicarent: in principio erat uerbum et uerbum caro factum est, paruulos interfectos, Herodem saeuientem, Ioseph et Mariam fugientes in Aegyptum.

[108.10.3]
mixtisque gaudio lacrimis loquebatur: \'salue, Bethlem, domus panis, in qua natus est ille panis, qui de caelo descendit. salue, Ephrata, I regio uberrima atque ϰαϱποϕόϱος, cuius fertilitas deus est. de te I quondam Micheas uaticinatus est: et tu, Bethleem domus Ephrata, nonne minima es in milibus Iuda ? ex te mihi egredietur, qui sit princeps in Israhel, et egressus eius ab initio, a diebus aeternis. propterea dabis eos usque ad tempus parientis. pariet et reliquiae fratrum eius conuertentur ad filios Israhel.

[108.10.4]
m te enim natus est prmceps, qui ante Luciferum genitus est, cuius de patre natiuitas omnem excedit aetatem. et tam diu in te Dauitici generis origo permansit, donec uirgo pareret et reliquiae populi credentis in Christum conuerterentur ad filios Israhel et libere praedicarent: uobis oportebat primum loqui uerbum dei, sed, quoniam repellitis et indignos uos iudicastis aeternae uitae, conuertimur ad gentes. dixerat enim dominus: non ueni nisi ad oues perditas domus Israhel. et eo tempore Iacob super eo uerba conpleta sunt:

[108.10.5–6]
non deficiet princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, donec ueniat, cui repositum est, et ipse erit expectatio gentium. bene Dauid iurabat, bene uota faciebat dicens: si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum stratus mei, si dedero somnum oculis meis et palpebris meis dormitationem et requiem temporibus meis, donec inueniam locum domino, tabernaculum deo Iacob.

et statim, quid desideraret, exposuit atque oculis prophetalibus, quem nos uenisse iam credimus, ille uenturum esse cernebat: ecce audiuimus eum in Ephrata, inuenimus eum in campis siluae. \'zoth\' quippe sermo Hebraicus, ut te docente didici, non Mariam, matrem domini, hoc est αύτήν, sed \'ipsum\', id est avtov, significat. unde loquitur confidenter: int ro ibimus in tabernacula eius; adorabimus in loco, ubi steterunt pedes eius.

[108.10.7–8]
et ego, misera atque peLcatrix, digna sum iudicata deosculari praesepe, in quo dominus paruulus uagiit, orare in spelunca, in qua uirgo puerpera deum fudit infantem ? haec requies mea, quia domini mei patria est.hic habitabo, quoniam saluator elegit eam. paraui lucernam Christo meo. anima mea illi uiuet et semen meum seruiet ipsi\'.

haut procul inde descendit ad turrem Ader, id est 'gregi\', iuxta quam Iacob pauit greges suos et pastores nocte uigilantes audire meruerunt: gloria in excelsis deo et super terram Paxho mini- m bus bonae uoluntatis. dumque seruant oues, inuenerunt agnum dei puro et mundissimo uellere, quod in ariditate totius terrae caelesti rore conplutum est et cuius sanguis tulit peccata mundi et exterminatorem Aegypti litus fugauit in postibus.I

[108.11.1–2]
Statimque concito gradu coepit per uiam ueterem pergere,I -<quae ducit Gazam, ad potentiam uel diuitias dei, et tacita secum uoluere, quomodo eunuchus Aethiops gentium populos praefigurans 2 mutauerit pellem suam et, dum uetus relegit instrumentum, fontem repperit euangelii. atque inde ad dexteram transit.

a Bethsur uenit Eschol, quae m botruum uertitur. unde in testimonium terrae fertilissimae et typum eius, qui dicit: torcular calcaui solus et de gentibus uir non fuit mecum, exploratores botruum mirae magnitudinis portauerunt.

[108.11.3–4]
nec post longum spatium intrauit Sarrae cellulas uidens incunabula Isaac et uestigia quercus Abraham, sub qua uidit diem Christi et laetatus est. atque inde consurgens ascendit Chebron, haec est Chariatharbe, id est \'oppiduni uirorum quattuor\', Abraham, Isaac et Iacob et Adam magni, quem ibi conditum iuxta librum Hiesu Hebraei autumant, licet plerique Chaleb quartum putent, cuius ex latere memoria demonstratur.

noluit pergere ad Chariath-sepher, id est uinculum litterarum , quia contemnens occidentem litteram reppererat spiritum uiuificantem. magisque mirabatur superiores et inferiores aquas, quas Gothonihel, filius Iephone Cenez, pro australi terra et arida possessione susceperat et quarum ductu siccos prioris instrumenti agros faciebat inriguos, ut redemptionem ueterum peccatorum in aquis baptismi repperirent.

[108.11.5]
altero die orto iam sole stetit in supercilio Caphar-baruchae, id est \'uillae benedictionis\', quem ad locum Abraham dominum prosecutus est. unde latam despiciens solitudinem et terram quondam Sodomae et Gomorrae, Adamae et Seboim contemplata est balsami uineas in Engaddi et Segor, uitulam conternantem , quae prius Bala uocabatur et in Zoaram, id est \'paruulam\', Syro sermone translata est. recordabatur speluncae Loth et uersa in lacrimas uirgines socias admonebat cauendum esse uinum, in quo est luxuria et cuius opus Moabitae sunt et Ammonitae.

[108.12.1–2]
Diu haereo in meridie, ubi sponsa cubantem repperit sponsum et Ioseph inebriatus est cum fratribus suis. reuertar Hierosolymam et per Thecuam atque Amos rutilantem montis oliueti crucem aspiciam, de quo saluator ascendit ad patrem, in quo per annos singulos uacca rufa in holocaustum domini cremabatur et cuius cinis expiabat populum Israhel, in quo iuxta Hiezechiel cherubin de templo trans- i migrantes ecclesiam domini fundauerunt.

ingressa sepulchrum Lazari t Mariae et Marthae uidit hospitium et Bethfage, uillam sacerdotalium maxillarum, et locum, in quo pullus lasciuiens gentium domini frena I suscepit apostolorumque stratus uestibus mollia terga praebuit ad M sedendum.

[108.12.3]
rectoque itinere descendebat Hierichum cogitans illum ^ de euangelio uulneratum et sacerdotibus ac Leuitis mentis feritate praetereuntibus clementiam Samaritae, id est \'custodis\', qui seminecem suo inpositum iumento ad stabulum ecclesiae deportauit, et locum Adommim, quod interpretatur \'sanguinum\', quia multus in eo sanguis crebris latronum fundebatur incursibus, et arborem morum Zacchei, id est bona paenitentiae opera, quibus cruenta dudum et noxia rapinis peccata calcabat excelsumque dominum de excelso uirtutum intuebatur, et iuxta uiam caecorum loca, qui receptis luminibus utriusque populi credentis in dominum sacramenta praemiserant.

[108.12.4–5]
ingressa Hierichum uidit urbem, quam fundaait Ahiel in Abiram, primogenito suo, et cuius portas posuit in Segub, nouissimo filiorum. intuita est castra Galgalae et aceruum praeputiorum et secundae circumcisionis mysterium et duodecim lapides, qui de Iordanis illuc translati alueo duodecim apostolorum fundamenta firmauerant, et fontem quondam legis amarissimum et sterilem, quem uerus Heliseus sua condiuit sapientia et in dulcorem ubertatemque conuertit.

uix nox pertransierat, feruentissimo aestu uenit ad Iordanem; stetit in ripa fluminis et orto sole solis iustitiae recordata est, quomodo in medio amnis alueo sicca sacerdotes posuerint uestigia et ad Heliae atque Helisei imperium stantibus ex utraque parte aquis iter unda praebuerit pollutasque diluuio aquas et totius humani generis interfectione maculatas suo dominus mundarit baptismate.

[108.13.1]
Longum est, si uelim de ualle Achor dicere, id est \'tumultus atque turbarum\', in qua furtum et auaritia condemnata est, et de Bethel, \'domo dei\', in qua super nudam humum nudus et pauper dormiuit Iacob et posito subter caput lapide, qui in Zaccharia septem oculos habere describitur et in Isaia lapis dicitur angularis, uidit scalam ad caelum usque tendentem, in qua dominus desuper nitebatur ascendentibus porrigens manum et neglegentes de sublimi praecipitans.

[108.13.2–3]
sepulchra quoque in monte Ephraim Hiesu, filii Naue, et Eleazari, filii Aaron sacerdotis, e regione uenerata est — quorum alter conditus est in Thamnathsare a septentrionali parte montis Gaas, alter in Gabaath filii sui Finees — satisque mirata est, quod distributor possessionum sibi montana et aspera delegisset. quid narrem Silo, in quo altare dirutum hodieque monstratur et raptum Sabinarum a Romulo tribus Beniamitica praecucurrit?

transiuit Sychem — non, ut plerique errantes legunt, Sichar —, quae nunc Neapolis appellatur, et ex latere montis Garizim extructam circa puteum Iacob intrauit ecclesiam, super quo dominus residens sitiensque et esuriens Samaritanae fide satiatus est, quae quinque Mosaicorum uoluminum uiris et sexto, quem se habere iactabat, errore Dosithei, erecto uerum Messiam et uerum repperit saluatorem.

[108.13.4]
atque inde deuertens uidit duodecim patriarcharum sepulchra et Sebasten, id est Samariam, quae in honorem Augusti ab Herode Graeco sermone Augusta est nominata. ibi siti sunt Heliseus et Abdias prophetae et — quo maior inter natos mulierum non fuit — Baptista. Iohannes. ubi multis intremuit mirabilibus. namque cernebat daemones uariis rugire cruciatibus et ante sepulchra sanctorum ululare homines luporum uocibus, latrare canum, fremere leonum, sibilare serpentum, mugire taurorum, alios rotare caput et post tergum terram uertice tangere suspensisque pede feminis uestes non defluere in faciem.

[108.13.5]
miserebatur omnium et per singulos effusis lacrimis Christi clementiam deprecabatur. et, sicut erat inualida, ascendit pedibus montem, in cuius duabus speluncis persecutionis et famis tempore Abdias propheta centum prophetas aluit pane et aqua. cito itinere percucurrit Nazaram, nutriculam domini, Canam et Capharnaum, signorum eius familiares, lacum Tiberiadis nauigante domino sanctificatum et solitudinem, in qua multa populorum milia paucis saturata sunt panibus et de reliquiis uescentium repleti sunt cophini duodecim tribuum Israhel.

[108.13.6–108.14.1]
scandebat montem Thabor, in quo transfiguratus est dominus. aspiciebat procul montes Hermon et Hermonim et campos latissimos Galilaeae, in quibus Sisara et omnis eius exercitus Barach uincente prostratus est. torrens Cison mediam planitiem diuidebat et oppidum iuxta Naim, in quo uiduae suscitatus est filius, monstrabatur. dies me prius quam sermo deficiet, si uoluero cuncta percurrere, quae Paula uenerabilis fide incredibili peruagata est.

Transibo Aegyptum et in Soccoth atque apud fontem Samson, quem de molari maxillae dente produxit, subsistam parumper et arentia ora conluam, ut refocilatus uideam Morasthi, sepulchrum quondam Micheae prophetae, nunc ecclesiam. et ex latere derelinquam Chorraeos et Gethaeos, Maresa, Idumaeam et Lachis et per harenas mollissimas pergentium uestigia subtrahentes latamque heremi uastitatem ueniam ad Aegypti fluuium Sior, qui interpretatur \'turbidus\', et quinque Aegypti transeam ciuitates, quae loquuntur lingua Chananitidi, et terram Gesen et campos Thaneos, in quibus fecit deus mirabilia, et urbem Noo, quae postea uersa est in Alexandriam, et oppidum domini Nitriam, in quo purissime uirtutum nitro sordes lauantur cotidie plurimorum.

[108.14.2]
quod cum uidisset, occurrente sibi sancto et uenerabili uiro, episcopo Isidoro confessore, J et turbis innumerabilibus monachorum, e quibus multos sacerdotalis I et Leuiticus sublimabat gradus, laetabatur quidem ad gloriam domini, sed se indignam tanto honore fatebatur. quid ego narrem I Macharios, Arsetes, Sarapionas et reliqua columnarum Christi I nomina ? cuius non intrauit cellulam ? quorum non pedibus aduoluta I est ? per singulos sanctos Christum se uidere credebat et, quidquid ™ in illos contulerat, contulisse in dominum laetabatur.

[108.14.3–4]
mirus ardor 20 et uix in femina credibilis fortitudo! oblita sexus et fragilitatis corporeae inter tot milia monachorum cum puellis suis habitare cupiebat. et forsitan cunctis eam suscipientibus inpetrasset, ni maius sanctorum locorum retraxisset desiderium. atque propter feruentissimos aestus de Pelusio Maiumam nauigatione perueniens tanta uelocitate reuersa est, ut auem putares.

nec multo post in sancta Bethleem mansura perpetuo angusto per triennium mansit hospitio, donec extrueret cellulas ac monasteria et diuersorium peregrinorum iuxta uiam conderet, quia Maria et Ioseph hospitium non inuenerant. huc usque iter eius descriptum sit, quod multis uirginibus et filia comite peragrauit.

[108.15.1–2]
Nunc uirtus latius describatur, quae ipsius propria est et in qua exponenda deo iudice ac teste profiteor me nihil addere, nihil in maius extollere more laudantium, sed, ne rerum excedat fidem, multa detrahere, et ne apud detractatores et genuino me semper dente rodentes fingere puter et cornicem Aesopi alienis coloribus adornare.

quae prima Christianorum uirtus est, tanta se humilitate deiecit, ut, qui eam uidisset et pro celebritate nominis uidere gestisset, ipsam esse non crederet, sed ancillarum ultimam. et cum frequentibus choris uirginum cingeretur, et ueste et uoce et habitu et incessu minima omnium erat. numquam post uiri mortem usque ad diem dormitionis suae cum ullo comedit uiro, quamuis eum sanctum et in pontificali sciret culmine positum; balneas nisi periclitans non adiit.

[108.15.3–4]
mollia etiam in grauissima febri lectuli strata non habuit, sed super durissimam humum stratis ciliciolis quiescebat, si tamen illa quies dicenda est, quae iugibus\'paene orationibus dies noctesque iungebat illud inplens de Psalterio: lauabo per singulas noctes lectum meum, in lacrimis stratum meum rigabo. in qua fontes crederes lacrimarum; ita leuia peccata plangebat, ut illam grauissimorum criminum crederes ream.

cumque a nobis crebrius moneretur, ut parceret oculis et eos seruaret euangelicae lectioni, aiebat: \'turpanda est facies, quam contra dei praeceptum purpurisso et cerussa et stibio saepe depinxi; adfligendum corpus, quod multis uacauit deliciis; longus risus perpeti conpensandus est fletu; mollia. linteamina et serica pretiosissima asperitate cilicii conmutanda. quae uiro et saeculo placui, nunc Christo placere desidero\'. si inter tales tantasque uirtutes castitatem in illa uoluero praedicare, superfluus uidear. in qua etiam, cum saecularis esset, omnium Romae matronarum exemplum fuit; quae ita se gessit, ut numquam de illa etiam maledicorum quicquam auderet fama confingere.

[108.15.5–6]
nihil animo eius clementilJs, nihil erga humiles blandius fuit. non adpetebat potentes nec tamen superbo et gloriolam quaerente fastidio despiciebat. si pauperem uiderat, sustentabat; si diuitem, ad benefaciendum cohortabatur. liberalitas sola excedebat modum et usuras tribuens uersuram quoque saepe faciebat, ut nulli stipem se rogantium denegaret.

fateor errorem meum: cur in largiendo esset profusior, arguebam illud proferens de apostolo: non ut aliis refrigerium, uobis autem tribulatio, sed ex aequa litate in hoc tempore, ut . uestra abundantia sit ad illorum inopiam, ut et illorum. abundantia sit ad uestram inopiam, et hoc de euangelio saluatoris: qui habet duas tunicas, det a l teram non habenti et prouidendum esse, ne, quod libenter faceret, semper facere non posset, multaque huiusce modi, quae illa mira uerecundia et sermone parcissimo dissoluebat testem inuocans dominum se pro illius nomine cuncta facere et hoc habere uoti, ut mendicans ipsa moreretur, ut unum nummum filiae non dimitteret et in funere suo aliena sindone inuolueretur.

[108.15.7]
ad extremum mterebat: ego, si petiero, multos mueniam, qui mihi tribuant; iste mendicans si a me non acceperit, quae ei possum etiam de alieno tribuere, et mortuus fuerit, a quo eius anima requiretur?\' ego cautior in re familiari esse cupiebam, sed illa ardentior fide toto saluatori animo iungebatur et pauperem dominum pauper spiritu sequebatur reddens ei, quod acceperat, pro ipso pauper effecta. denique consecuta est, quod optabat, et in grandi aere alieno filiam dereliquit, quod adhuc usque debens non suis uiribus, sed Christi se (fidit) fide et misericordia reddituram.

[108.16.1–2]
Solent pleraeque matronarum bucinatoribus suis dona conferre et in paucos largitate profusa manum a ceteris retrahere: quo illa omnino carebat uitio; ita enim singulis suam pecuniam diuidebat, ut singulis necessarium erat, non ad luxuriam, sed ad necessitatem. nemo ab ea pauperum uacuus reuersus est.

quod obtinebat non diuitiarum magnitudine, sed prudentia dispensandi illud semper replicans: beati misericordes, quoniam ipsi * f \'* misericordiam consequentur et: sicut aqua extinguit ignem, ita elemosyna peccata et: facite uobis amicos de iniquo mamona, qui uos recipiant in aeterna tabernacula, et: date elemosynam et ecce omnia munda et uerba Danielis regem Nabuchodonosor monentis, ut elemosynis redimeret peccata sua.

[108.16.3–108.17.1]
nolebat in his lapidibus pecuniam effundere, qui cum terra et saeculo transituri sunt, sed in uiuis lapidibus, qui uoluuntur super terram, de quibus in Apocalypsi Iohannis ciuitas magni regis extruitur, quos in sapphirum et smaragdum et iaspidem et ceteras gemmas esse uertendos scriptura commemorat.

Uerum haec possunt communia esse cum (non) paucis et scit diabolus non in summo uirtutum culmine posita. unde loquitur ad dominum post amissam Iob substantiam, post euersam domum, post liberos interfectos: corium pro corio, omnia, quae habuerit, homo dabit pro anima sua. sed extende manum tuam et tange ossa et carnes eius, nisi in faciem benedixerit tibi.

[108.17.2–3]
scimus plerosque dedisse elemosynam, sed de proprio corpore nihil dedisse, porrexisse egentibus manum, sed carnis uoluptate superatos dealbasse eos, quae foris erant, et deintus plenos fuisse ossibus mortuorum.

at non Paula talis, quae tantae continentiae fuit, ut prope mensuram excederet et debilitatem corporis nimiis ieiuniis ac labore contraheret, quae exceptis festis diebus uix oleum in cibo acceperit, ut ex hoc uno aestimetur, quid de uino et liquamine et piscibus et lacte ac melle et ouis et reliquis, quae gustu suauia sunt, iudicarit. in quibus sumendis quidam se abstinentissimos putant et, si his uentrem ingurgitauerint, tutam pudicitiam suspicantur.

[108.18.1–2]
Semper uirtutes sequitur inuidia feriuntque summos fulgura montes. mirum, si hoc de hominibus loquar, cum etiam dominus noster pharisaeorum zelo sit crucifixus et omnes sancti aemulos habuerint, in paradiso quoque serpens fuerit, cuius inuidia mors introiu.it in orbem terrarum!

suscitauerat ei dominus Adar Idumaeum, qui eam colafizaret, ne se extolleret, et quasi quodam stimulo carnis saepius admonebat, ne magnitudine uirtutum altius saperet et aliarum uitiis feminarum se in excelso crederet constitutam. ego aiebam liuori esse cedendum et dandum insaniae locum, quod fecisset Iacob in fratre suo Esau et Dauid in pertinacissimo inimicorum Saul, quorum alter Mesopotamiam fugerit, alter se allophylis tradiderit malens hostibus quam inuidiis subiacere.

[108.18.3–4]
at illa: \'iuste\', respondebat, \'hoc diceres, si diabolus contra seruos dei et ancillas non ubique pugnaret et ad omnia loca fugientes praecederet, si non sanctorum locorum amore retinerer et Bethleem meam in alia repperire possem parte terrarum. cur enim non patientia liuorem superem? cur non humilitate frangam superbiam et percutienti maxillam alteram offeram malam dicente Paulo: uincite in bono malum ?

nonne apostoli gloriabantur, quando pro domino sunt passi contumeliam ? nonne ipse saluator humiliauit se formam serui accipiens et factus , oboediens patri usque ad mortem et mortem. crucis, ut nos sua passione seruaret? Iob, nisi certasset et uicisset in proelio, non accepisset coronam in stitiae nec audisset a domino: putas me aliter tibi locutum, quam ut appareres iustus? beati dicuntur in euangelio, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. secura sit conscientia, quod non propter peccata patiamur; et adflictio in saeculo materia praemiorum est.

[108.18.5–6]
si quando procacior fuisset inimicus et usque ad uerborum iurgia prosilisset, illud Psalterii decantabat: cum consisteret aduersum me peccator, obmutui et humi- u liatus sum et silui a bonis et rursum: ego autem quasi surdus non audiebam et quasi mutus non aperiens os suum. et factus sum quasi homo non audiens nec habens in ore suo increpationes.

in temptationibus Deuteronomii uerba uoluebat: temptat uos dominus deus uester, ut sciat, si diligitis dominum deum uestrum de toto corde uestro et de tota anima uestra.

[108.18.7]
in tribulationibus et angustiis Isaiae replicabat eloquia: qui ablactati estis a lacte, qui abstracti ab ubere, tribulationem super tribulationem expectate, spem super spem, adhuc pusillum et adhuc pusillum, propter malitiam labiorum, propter linguam alien am et scripturae testimonium in consolationem suam disserebat: ablactatorum esse — eorum, qui ad uirilem aetatem peruenissent — tribulationem super tribulationem sustinere, ut spem super spem mererentur accipere scientesquoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundat,\' quod, si is, qui foris est, noster homo corrumpitur, ille, qui intus est, innouetur. et in praesentiarum momentaneum et leue tribulationis nostrae aeternae gloriae pondus ope-ratur in nobis non aspicientibus, quae uidentur, sed quae non uidentur. quae enim uidentur, temporalia sunt; quae autem non uidentur, aeterna sunt. nec longum fore tempus, etiam si humanae inpatientiae tardum uideatur, quin dei sequatur auxilium dicentis: tempore oportuno exaudiui te et in die salutis auxiliatus sum tui. nec dolosa labia et linguas iniquorum esse metuendas, cum domino adiutore laetemur et ipsum audire debeamus monentem: per patientiam uestram possidebitis animas uestras et: non sunt condignae passiones praesentis saeculi ad f uturam gloriam, quae reuela bitur in nobis, et alibi, ut patienter agamus in omnibus, quaequae acciderint nobis: patiens enim uir multus prudentia; qui autem pusillanimis est, uehementer insipiens.

[108.19.1–2]
In languoribus et crebra infirmitate dicebat: quando infirmor, tunc fortis sum et: habemus thesaurum istud in uasis fictilibus, donec mor tale hoc induat inmortalitatem et corruptiuum hoc uestiat incorruptionem, et iterum:I sicut superabundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundauit et consolatio ac deinde: ut socii passionum estis, ita et consolationis eritis.

in maerore cantabat: quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? spera in deum, quoniam confitebor illi, salutare uultus mei et deus meus. in periculis loquebatur:I qui uult uenire post me, neget se ipsum et tollat crucem suam et sequatur me et iterum: qui uult animam suam saluam facere, perdet eam et: qui perdiderit animam suam propter me, me, saluam eam faciet.

[108.19.3]
quando dispendia rei familians et euersio totius patrimonii nuntiabatur, aiebat: quid enim prodest homini, si totum mundum lucri fecerit et animam suam damni habuerit? aut quam dabit homo conmuta tionem pro anima sua? et nudus exiui de utero matris meae, nudus et redeam. sicut placuit domino, ita factum est; sit nomen domini benedictum et illud: nolite diligere mundum nec ea, quae in mundo sunt, quoniam omne. quod in mundo est, desiderium carnis est et concupiscentia oculorum et superbia uitae huius, quae non est ex patre, sed de mundo est. et mundus pertransiet et concupiscentia eius.

[108.19.4–5]
scio ei scriptas infirmitates grauissimas liberorum et maxime Toxotii sui, quem diligebat plurimum. cumque illud uirtute conplesset: turbata sum et non sum locuta, in haec uerba prorupit: qui amat filium aut filiam supra me, non est me dignus, et orans ad dominum loquebatur: \'posside filios mortificatorum, qui pro te cotidie mortificant corpora sua\'.

noui susurronem quendam — quod genus hominum uel perniciosissimum est — quasi beniuolum nuntiasse, quod prae nimio feruore uirtutum quibusdam uideretur insana et cerebrum illius dicerent confouendum. cui illa respondit: \'theatrum facti sumus mundo et angelis et hominibus; nos fatui propter Christum, sed stultum dei sapientius est hominibus; unde et saluator loquitur ad patrem: t u scis insipientiam meam.

[108.19.6]
quem in euangelio et propinqui quasi mentis inpotem ligare cupiebant et aduersarii suggillabant dicentes: daemonium habet et Samarites est et: in Belzebul, principe daemoniorum, eicit daemonia. sed nos audiamus apostolum cohortantem: haec est gloriatio nostra, testimonium conscientiae nostrae, quoniam in sanctitate et sinceritate et gratia dei conuersati sumus in mundo, et dominum dicentem ad apostolos: ideo mundus odit uos, quoniam non estis de mundo. si enim essetis de mundo, amaret utique mundus, quod suum erat\'.

[108.19.7–8]
et ad. ipsum dominum uerba uertebat: tu nosti cordis abscondita et: haec omnia uenerunt super nos et non sumus obliti tui nec inique egimus in testamentum tuum nec auersum est retrorsum cor nostrum, et: propter te mortificamur tota die, reputati sumus ut oues occisionis, sed A dominus auxiliator meus, non timebo, quid faciet mihi homo. legi enim: fili, honora dominum et confortaberis et extra illum nullum I

timueris his et talibus testimoniis quasi armatura Christi et I aduersum omnia quidem uitia, sed praecipue instruebat se contra I inuidiam saeuientem et patiendo iniurias furorem grauidi pectoris ^ mitigabat. denique usque ad diem mortis et huius patientia et aliorum zelus omnibus patuit, qui suum rodit auctorem et, dum aemulum laedere nititur, in semet ipsum proprio furore bacchatur.

[108.20.1–2]
Dicam et de ordine monasterii, quomodo sanctorum continentiam in suum uerterit lucrum. seminabat carnalia, ut meteret spiritalia; dabat terrena, ut caelestia tolleret; breuia concedebat, ut pro his aeterna mutaret. post uirorum monasterium, quod uiris tradiderat gubernandum, plures uirgines, quas e diuersis prouinciis congregarat, tam nobiles quam medii et infimi generis, in tres turmas monasteriaque diuisit, ita dumtaxat, ut in opere et cibo separatae psalmodiis et orationibus iungerentur.

post alleluiae cantatum, quo signo uocabantur ad collectam, nulli residere licitum erat, sed prima uel inter primas ueniens (coetum) ceterarum operiebatur pudore et exemplo ad laborem eas prouocans, non terrore. mane, hora tertia, sexta, nona, uespera, noctis medio per ordinem Psalterium canebant nec licebat cuiquam sororum ignorare psalmos et non de scripturis sanctis cotidie aliquid discere.

[108.20.3–4]
die tantum dominico ad ecclesiam procedebant, ex cuius habitabant latere, et unumquodque agmen matrem propriam sequebatur; atque inde pariter reuertentes instabant operi destricto et uel sibi uel ceteris indumenta faciebant. si qua erat nobilis, non permittebatur de domo sua habere comitem, ne ueterum actuum memor et lasciuientis infantiae errorem refricaret antiquum et crebra confabulatione renouaret. unus omnium habitus; linteamine ad tergendas solum manus utebantur.

a uiris tanta separatio, ut ab spadonibus quoque eas seiungeret, ne ullam daret occasionem linguae maledicae, quae sanctos carpere solita est in solacium delinquendi. si qua uel tardior conueniebat ad psalmos et in opere pigrior, uariis eam modis adgrediebatur. si erat iracunda, blanditiis, si patiens, correptione, illud apostoli imitans: quid uultis? in uirga ueniam ad uos an : in spiritu lenitatis et mansuetudinis? excepto uictu atque uestitu nullam habere quid patiebatur dicente Paulo: habentes uictum atque uestitum his contenti sumus, ne consuetudine plus habendi praeberet locum auaritiae, quae nullis expletur opibus et, quanto amplius habuerit, plus requirit et neque copia neque inopia minuetur.

[108.20.5–6]
iurgantes inter se sermone lenissimo foederabat. lasciuientem adulescentularum carnem crebris et duplicatis frangebat ieiuniis malens eas stomachum dolere quam mentem. si uidisset aliquam comptiorem, contractione frontis et uultus tristitia arguebat errantem dicens munditiam corporis atque uestitus animae esse inmunditiam et turpe uerbum atque lasciuum numquam de ore uirgineo proferendum, quibus signis libidinosus animus ostenditur et per exteriorem hominem interioris hominis uitia demonstrantur.

quam linguosam et garrulam ac procacem rixisque perspexerat delectari et saepius conmonitam nolle J conuerti, inter ultimas et extra conuentum sororum ad fores triclinii I orare faciebat et separatim cibum capere, ut, quam obiurgatio non correxerat, emendaret pudor. furtum quasi sacrilegium detestabatur I et, quod inter saeculi homines uel leue putatur uel nihil, hoc in I monasteriis grauissimum dicebat esse delictum.

[108.20.7–108.21.1]
quid memorem I clementiam et sedulitatem in aegrotantes, quas miris obsequiis et * ministeriis confouebat? cumque aliis languentibus large praeberet omnia et esum quoque exhiberet carnium, si quando ipsa aegrotasset, sibi non indulgebat et in eo inaequilis uidebatur, quod in aliis clementiam in se duritia conmutabat.

Nulla iuuenum puellarum sano et uegeto corpore tantae se dederat continentiae, quam ipsa fracto et senili debilitatoque corpusculo. fateor, in hac re pertinacior fuit, ut sibi non parceret, ut nulli cederet admonenti. referam, quod expertus sum.

[108.21.2–3]
mense Iulio feruentissimis aestibus incidit m ardorem febris et, post desperationem cum dei misericordia respirasset et medici suaderent ob refectionem corporis uino opus esse tenui et paruo, ne aqua m bibens in hydropem uerteretur, et ego clam beatum papam Epiphanium rogarem, ut eam moneret, immo conpelleret uinum bibere, ut erat prudens et sollertis ingenii, statim sensit insidias et subridens meum esse, quod ille diceret, intimauit. quid plura?

cum beatus pontifex post multa hortamenta exisset foras, quaerenti mihi, quid egisset, respondit: \'tantum profeci, ut seni homini paene persuaserit, ne uinum bibam\'. haec refero, non quod inconsideranter et ultra uires sumpta onera probem monente scriptura: super te onus ne leuaueris, sed quo mentis eius ardorem et desiderium fidelis animae ex hac quoque probare uelim perseuerantia dicentis: sitiuit in te anima mea, quam multipliciter et caro mea. difficile est modum tenere in omnibus.

[108.21.4]
et uere iuxta philosophorum sententiam μεσότητες ἀρεταί, ὑπερβολαὶ κακίαι reputantur, quod nos una sententiola exprimere possumus: ne quid nimis. quae in contemptu ciborum tantam habebat pertinaciam, in luctu mitis erat et suorum mortibus frangebatur, maxime liberorum — nam et in uiri et filiorum dormitione semper periclitata est — et, cum os stomachumque signaret et matris dolorem crucis niteretur inpressione lenire, superabat affectus et credulam mentem parentis uiscera consternabant animoque uincens fragilitate corporis uincebatur, quod semel languor adripiens longo tempore possidebat et nobis inquietudinem et sibi discrimen afferebat. quo illa laetabatur per momenta commemorans: miser ego homo, quis me liberabit de corpore

[108.21.5–108.22.1]
mortis huiusr dicat prudens lector pro laudibus me uituperationem scribere. testor Iesum, cui illa seruiuit et ego seruire cupio, me in utraque parte nihil fingere, sed quasi Christianum de Ch-ristiana, quae sunt uera, proferre, id est historiam scribere, non panegyricum, et illius uitia aliorum esse uirtutes. uitia loquor secundum animum meum et omnium sororum ac fratrum desiderium, qui illam diligimus et absentem quaerimus.

Ceterum illa inpleuit cursum suum fidemque seruauit et nunc fruitur corona iustitiae. sequitur agnum, quocumque uadit, saturatur, quae esuriuit, et laeta cantat: sicut audiuimus, ita et uidimus in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate dei nostri.

[108.22.2]
o beata rerum conmutatio! fleuit, ut semper rideret, despexit lacus contritos, ut fontem dominum repperiret, [uestita cilicio est, ut nunc albis uestibus uteretur et diceret: scidisti saccum meum et induisti me laetitia. cinerem quasi panem manducauit et potionem suam cum fletu miscebat dicens: fuerunt mihi lacrimae meae panes die ac nocte, ut in aeternum angelorum pane uesceretur et caneret: gustate e.t uidete, quoniam suauis est dominus, et: eructuauit cor meum uerbum bonum: dico ego opera mea regi, et Esaiae, immo domini per Esaiam, in se cerneret uerba conpleri: ecce, qui seruiunt mihi, manducabunt, uos autem esurietis. ecce, qui seruiunt mihi, bibent, uos autem sitietis. ecce, qui seruiunt mihi, laetabuntur, uos autem confundemini. ecce, qui seruiunt mihi, exultabunt in gaudio, uos autem clamabitis ob dolorem cordis et propter contritionem spiritus ululabitis. dixeram lacus eam semper fugisse contritos, ut fontem dominum repperiret,] ut posset laeta cantare: sicut ceruus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, deus. sitiuit anima mea ad deum fortem, uiuum: quando ueniam et parebo ante faciem dei?

[108.23.1–2]
Tangam ergo breuiter, quomodo hereticorum caenosos deuitauerit lacus et eos instar habuerit ethnicorum. quidam ueterator callidus atque, ut sibi uidebatur, doctus ac sciolus me nesciente coepit ei proponere quaestiones et dicere: \'quid peccauit infans, ut daemone corripiatur ? in qua aetate resurrecturi sumus ? in ipsa, qua morimur? ergo et nutricibus post resurrectionem opus erit. in altera ? nequaquam erit resurrectio mortuorum, sed transformatio in alios.

diuersitas quoque sexus maris ac feminae erit an non erit ł. si erit, sequentur et nuptiae et concubitus et generatio. si non erit, subla tadiuersitate sexus eadem corpora non resurgent - ad grauat enim terrena habitatio sensum multa curantem —, sed tenuia et spiritalia dicente apostolo: seminatur

[108.23.3–4]
corpus animale, resurgit corpus spiritale\' ex quibus omnibus probare cupiebat rationales creaturas ob quaedam uitia et antiqua peccata in corpora esse delapsas et pro diuersitate ac meritis peccatorum tali uel tali condicione generari, ut uel corporum sanitate gauderent et parentum diuitiis ac nobilitate uel i morbidas carnes et domos inopum uenientes poenas pristinorum luerent delictorum et praesenti saeculo atque corpore quasi carceri clauderentur.

quod cum audisset et ad me retulisset indicans ho-.. minem mihique incubuisset necessitas nequissimae uiperae ac mortiferae bestiae resistendi, de quibus psalmista commemorat dicens: ne tradas bestiis animam confitentem tibi et: increpa, domine, bestiis calami, qui scribentes iniquitatem locuntur contra dominum mendacium et eleuant in excelsum os suum, conueni hominem et orationibus eius, quam decipere nitebatur, breui interrogatione conclusi, utrum crederet futuram resurrectionem mortuorum an non.

[108.23.5]
qui cum se credere respondisset, intuli: \'eadem resurgunt corpora an altera?\' cum dixisset: \'eadem\', sciscitatus sum: \'in eodem sexu an in altero?\' ad interrogata reticenti et instar colubri huc atque illuc transferenti caput, ne feriretur: \'quia\', inquam, \'taces, ego mihi pro te respondebo et consequentia inferam. si non resurgit mulier neque masculus, non erit resurrectio mortuorum, quia sexus membra habet, membra totum corpus efficiunt. si autem sexus et membra non fuerint, ubi erit resurrectio corporum, quae sine sexu non constat et membris?

[108.23.6]
porro, si corporum non fuerit resurrectio, nequaquam erit resurrectio mortuorum. sed et illud, quod de nuptiis obicis, si eadem membra fuerint, sequi nuptias, a saluatore dissoluitur: erratis nescientes scripturas neque uirtutem dei; in resurrectione enim mortuorum non nubent neque nubentur, sed erunt similes angelorum. ubi dicitur: non nubent neque nubentur, sexuum diuersitas demonstratur. nemo enim de lapide et ligno dicit: \'non nubent neque nubentur\', quae naturam nubendi non habent, sed de his, qui possunt nubere et Christi gratia ac uirtute non nubant.

[108.23.7–108.24.1]
quodsi opposueris: \'quomodo ergo erimus similes angelorum, cum inter angelos non sit masculus et femina?\' breuiter ausculta: non substantiam nobis angelorum, sed conuersationem et beatitudinem repromittit, quomodo et Iohannes Baptista, antequam decollaretur, angelus appel-, latus est et omnes sancti ac uirgines dei etiam in isto saeculo uitam in se exprimunt angelorum. quando enim dicitur: eritis similes angelorum, similitudo promittitur, non natura mutatur.

Simulque responde, quomodo illud interpreteris, quod Thomas domini resurgentis palpauerit manus et uiderit latus lancea uulneratum et Petrus in litore stantem conspexerit dominum et fanum mellis ac partem assi piscis comedentem ? qui stabat profecto habebat pedes; qui monstrauit latus uulneratum, utique et uentrem et pectus habuit, sine quibus non sunt latera uentri et pectori cohaerentia; qui locutus est, lingua et palato a dentibus loquebatur – sicut enim plectrum cordis, ita lingua inliditur dentibus et uocalem reddit sonum —; cuius palpatae sunt manus, consequenter et brachia habuit.

[108.24.2]
cum igitur omnia membra habuisse dicatur, necesse est, ut totum corpus habuerit, quod conficitur ex membris, non utique femineum, sed uirile, id est eiusdem sexus, in quo mortuum est. quodsi obtenderis: \'ergo et nos post resurrectionem comedemus? et quomodo clausis ingressus est ianuis contra naturam pinguium et solidorum corporum?1\', audies: noli propter cibum resurrectionis fidem in calumniam trahere. nam et archisynagogi filiae suscitatae iussit cibum dari et Lazarus, quadriduanus mortuus, cum ipso scribitur inisse conuiuium, ne resurrectio eorum phantasma putaretur.

[108.24.3]
sin autem clausis ingressus est ianuis et idcirco spiritale et aetherium corporis niteris adprobare, ergo et, antequam pateretur, quia contra naturam grauiorum corporum super mare ambulauit, spiritale corpus habuit et apostolus Petrus, quia et ipse super aquas pendulo incessit gradu, spiritale corpus habuisse credendus est, cum potentia magis et uirtus ostenditur dei, quando fit aliquid contra naturam. et, ut scias in signorum magnitudine non naturae mutationem, sed dei omnipotentiam demonstrari, qui ambulabat fide, coepit infidelitate mergeri, nisi eum manus domini subleuasset dicentis: quare dubitasti, 2 modicae fidei?

[108.24.4]
miror autem te obdurare frontem loquente v domino:infer digitum tuam hac et tan ge manus meas et porrige manum tuam et mitte in latus meum et noli esse incredulus, sed fidelis. et alibi: uidete manus meas et pedes, quia ipse ego sum. palpate et uidete, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me habentem uidetis. et cum hoc dixisset, ostendit eis manus et pedes. ossa audis et carnem, pedes et manus; et globos mihi Stoicorum atque aeria quaedam deliramenta con\' fingis!

[108.25.1–2]
Porro, infans, quaeris, cur daemone corripiatur, qui peccata sua non habuit, aut, in qua aetate resurrecturi sumus, cum diuersa aetate moriamur. ingratis suscipies: iudicia domini abyssus multa et: o profundum diuitiarum sapientiae et scientiae dei, quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quis enim cognouit sensum domini aut quis consiliarius eius fuit?

aetatum autem diuersitas non mutat corporum ueritatem. cum enim corpora nostra cotidie fluant et aut crescant aut decrescant, ergo tot erimus homines, quot cotidie conmutamur? aut alius fui, cum decem annorum essem, alius, cum triginta, alius, cum quinquaginta, alius, quia iam toto cano capite sum?

[108.25.3–4]
igitur iuxta ecclesiarum traditiones et apostolum Paulum illud est respondendum, quod in uirum perfectum et in mensuram aetatis plenitudinis Christi resurrecturi sumus, in qua et Adam conditum Iudaei autumant et dominum saluatorem legimus surrexisse\' et multa alia, quae de utroque testamento in suffocationem heretici protuli.

ex quo die ita coepit hominem detestari et omnes, qui eiusdem dogmatis erant, ut eos uoce publica hostes domini proclamaret. et haec dixi, non ut breuiter heresim confutarem, cui multis uoluminibus respondendum est. sed at fidem tantae feminae ostenderem, quae maluit inimicitias hominum subire perpetuas quam dei offensam amicitiis noxiis prouocare.

[108.26.1–2]
Dicam ergo, ut coeperam: nihil ingenio eius docilius fuit. tarda erat ad loquendum, uelox ad audiendum, memor illius praecepti: audi, Israhel, et tace. scripturas tenebat memoriter et, cum amaret historiam et illud ueritatis diceret fundamentum, magis sequebatur intellegentiam spiritalem et hoc culmine aedificationem animae protegebat.

denique conpulit me, ut et uetus et nouum instrumentum cum filia me disserente perlegeret. quod propter uerecundiam negans propter adsiduitatem et crebras postulationes eius praestiti, ut docerem, quod didiceram non a memetipso, id est a praesumptionis pessimo praeceptore, sed ab inlustribus ecclesiae uiris. sicubi haesitabam et nescire me ingenue confitebar, nequaquam mihi uolebat adquiescere, sed iugi interrogatione cogebat. ut e multis ualidisque sententiis, quae mihi uideretur probabilior, indicarem.

[108.26.3–4]
loqaar et aliud, quod forsitan aemulis uideatur incredulum: Hebraeam linguam, quam ego ab adulescentia multo labore ac sudore ex parte didici et infatigabili meditatione non desero, ne ipse ab ea deserar, discere uoluit et consecuta est ita, ut psalmos Hebraeice caneret et sermonem absque ulla Latinae linguae proprietate resonaret.

quod qaidem usque hodie in sancta filia eius Eustochio cernimus, quae ita semper adhaesit matri et eius oboediuit imperiis, ut numquam absque ea cubaret, numquam procederet, numquam cilium caperet, ne unum quidem nummum haberet potestatis suae, sed et paternam et maternam substantiolam a matre distribui pauperibus laetaretur et pietatem in parentem hereditatem maximam et diuitias crederet.

[108.26.5]
non debeo silentio praeterire, quanto exultauerit gaudio, quod Paulam, neptem suam Laeta et Toxotio generatam, immo uoto et futurae uirginitatis repromissione conceptam, audierit in cunis et crepitaculis balbutiente lingua alleluia cantare auiaeque et amitae nomina dimidiatis uerbis frangere. in hoc solo patriae desiderium habuit, ut filium, nurum, neptem renuntiare saeculo. Christo seruire cognosceret. quod inpetrauit ex parte; nam neptis Christi flammeo reseruatur, nurus aeternae se tradens pudicitiae socrus opera fide et elemosynis sequitur et Romae conatur exprimere, quod Hierosolymis illa conpleuit.

[108.27.1]
Quid agimus, anima? cur ad mortem eius uenire formidas? iam dudum prolixior liber cuditur, dum timemus ad ultima peruenire, quasi tacentibus nobis et in laudibus illius occupatis differri possit occubitus. huc usque prosperis nauigauimus uentis et crispantia maris aequora labens carina sulcauit; nunc in scopulos incurrit oratio et tumentibus fluctuum montibus praesens utriusque monasterii intentatur naufragium, ita ut cogamur dicere: praeceptor, saluos nos fac, perimus et illud: exsurge, at quia dormis, domine?

[108.27.2]
quis enim possit siccis oculis Paulam narrare morientem? incidit in grauissimam ualitudinem, immo, quod optabat, inuenit, ut nos desereret et et domino plenius iungeretur. in quo languore Eustochiae filiae probata semper in matrem pietas magis ab omnibus conprobata est. ipsa\' adsidere lectulo, flabellum tenere, sustentare caput, puluillum supponere, fricare pedes manu, stomachum confouere, mollia strata conponere, aquam calidam temperare, mamphulam adponere, omnium ancillarum praeuenire officia, quidquid alia fecisset, de sua mercede putare subtractum.

[108.27.3]
quibus ilk precibus, quibus la-I mentis et gemitu inter iacentem matrem et specum domini discurrere, ne priuaretur tanto contubernio, ne illa absente uiueret, ut eodem feretro portaretur! sed, o mortalium fragilis et caduca natura et, nisi Christi fides nos extollat ad caelum et aeternitas animae promittatur, cum bestiis ac iumentis corporum una condicio! est idem occubitus iusto et inpio, bono et malo, mundo et inmundo, sacrificanti et non sacrificanti. sicut bonus, ita et qui peccat; sicut qui iurat, ita et is qui iuramentum metuit. similiter et homines et iumenta in fauillam et cinerem dissoluuntur.

[108.28.1]
Quid diu differo et dolorem meum in aliis inmorando facio longiorem ? sentiebat prudentissima feminarum adesse mortem et frigente alia parte corporis atque membrorum solum animae teporem in sancto et sacro pectore palpitare et nihilo minus, quasi ad suos pergeret alienosque desereret, illos uersiculos susurrabat: domine, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae et: quam dilecta tabernacula tua, domine uirtutum! concupiscit et deficit anima mea in atria domini et: elegi abiecta esse in domo dei mei magis quam habitare in tabernaculis peccatorum.

[108.28.2]
cumque a me interrogaretur, cur taceret, cur nollet respondere inclamanti, an doleret aliquid, Graeco sermone respondit nihil se habere molestiae, sed omnia quieta et tranquilla perspicere. post haec obmutuit et clausis oculis, quasi iam humana despiceret, usque ad expirationem animae eosdem repetebat uersiculos, uix ut audirem, quod dicebat; digitumque ad os tenens crucis signum pingebat in labiis. defecerat spiritus et anhelabat in mortem; animaque erumpere gestiens ipsum stridorem, quo mortalium uita finitur, in laudes domini conuertebat.

[108.28.3–108.29.1]
aderant Hierosolymorum et aliarum urbium episcopi et sacerdotum inferioris gradus ac Leuitarum innumerabilis multitudo. omne monasterium uirginum et monachorum chori repleuerant. statimque ut audiuit sponsum uocantem: surge, ueni, proxima mea, speciosa mea, columba mea. quoniam ecce hiemps pertransiuit, pluuia abiit sibi, laeta respondit: flores uisi sunt in terra, tempus sectionis aduenit et: credo uidere bona domini in terra uiuentium.

Exhinc non ululatus et planctus, ut inter saeculi homines fieri solet, sed psalmos monachorum diuersis linguis examina concrepabant. translataque episcoporum manibus — (ualidioribus) et ceruicem feretro subicientibus —, cum alii pontifices lampadas cereosque praeferrent, alii choros psallentium ducerent, in media ecclesia speluncae saluatoris est posita. tota ad funus eius Palaestinarum urbium turba conuenit.

[108.29.2–3]
quem monachorum latentium in heremo cellula sua tenuit? quam uirginum cubiculorum secreta texerunt? sacrilegium putabat, qui non tali feminae ultimum reddidisset officium. uiduae et pauperes in exemplum Dorcadis uestes ab ea praebitas ostendebant; omnis inopum multitudo matrem et nutriciam se perdidisse clamabant. quodque mirum sit, nihil pallor mutarat in facie, sed ita dignitas quaedam et grauitas ora conpleuerat, ut eam putares non mortuam, sed dormientem.

Graeco, Latino Svroque sermone psalmi in ordine personabant, non solum triduo et donec subter ecclesiam et iuxta specum domini conderetur, sed per omnem ebdomadem cunctis, qui uenerant, suum funus et proprias credentibus lacrimas. uenerabilis uirgo filia eius Eustochium quasi ablactata super matrem suam abstrahi a parente non poterat: deosculari oculos, haerere uultui, totum corpus amplexari et se cum matre uelle sepeliri.

[108.30.1–2]
Testis est Iesus ne unum quidem nummum ab ea filiae derelictum, sed, ut ante iam dixi, derelictum magnum aes alienum et- quod his difficilius est — fratrum et sororum inmensam multitudinem, quos et sustentare arduum et abicere inpium est. quid hac 25 uirtute mirabilius: feminam nobilissimae familiae, magnis quondam opibus tanta fide omnia delargitam, ut ad egestatem paene ultimam perueniret?

iactent alii pecunias, in corban dei aera congesta funalibusque aureis dona. pendentia : nemo plus dedit pauperibus, quam quae sibi nihil reliquit. nunc illa diuitiis fruitur et his bonis, quae nec oculus uidit nec auris audiait nec in cor hominis ascenderunt. nos nostram uicem dolemus et inuidere potius gloriae eius uidebimur, si uoluerimus diutius flere regnantem.

[108.31.1–2]
Secura esto, Eustochium; magna hereditate ditata es. pars tua dominus et, quo magis gaudeas, mater tua longo martyrio coronata est. non solum effusio sanguinis in confessione reputatur, sed deuotae quoque mentis seruitus cotidianum martyrium esi. illa corona de rosis et uiolis plectitur, ista de liliis. unde et in Cantico scribitur canticorum: fratruelis meus candidus et rubicundus, et in pace et in bello eadem praemia uincentibus tribuens.

mater, inquam, tua audiuit cum Abraham: exi de terra tua et de cognatione tua et ueni in terram, quam ostendam tibi, et per Hieremiam dominum praecipientem: fugite de medio Babylonis et saluate animas uestras et usque ad diem mortis suae non est reuersa Chaldaeam nec ollas Aegypti et iurulentias carnium desiderauit, sed choris comitata uirgineis ciuis est saluatoris effecta et de paruula Bethlem caelestia regna conscendens dicit ad ueram jNoemi:populus tuus populus meus et deus tuus deus meus.

[108.32.1–108.33.1]
Hunc tibi librum ad duas lucubratiunculas eodem, quem tu sustines, dolore dictaui. nam quotienscumque stilum figere uolui et opus exarare promissum, totiens obriguerunt digiti, cecidit manus, sensus elanguit. unde et inculta oratio uotum scribentis absque ulla elegantia et uerborum lepore testatur.

Uale, Paula, et cultoris tui ultimam senectutem orationibus iuua. fides et opera tua Christo te sociant, praesens facilius, quod postulas, inpetrabis. exegi monumentum aere perennius, quod nulla destruere possit uetustas. incidi elogium sepulchro tuo, quod huic uolumini subdidi, ut, quocumque noster sermo peruenerit, te laudatam, te in Bethlem conditam lector agnoscat.

[108.33.2–3]
Titulus sepulchri:
Scipio quam genuit, Pauli fudere parentes,
Gracchorum suboles, Agamemnonis inclita proles
hoc iacet in tumulo, Paulam dixere priores.
Eustochiae genetrix, Romani prima senatus
pauperiem Christi et Bethlemitica rura secuta est
.

Et in foribus speluncae:
Despicis angustum praecisa rupe sepulchrum?
hospitium Paulae est caelestia regna tenentis.
fratrem, cognatos, Romam patriamque relinquens,
diuitias, subolem Bethlemitico conditur antro.
hic praesepe tuum, Christe, atque hic mystica reges
munera portantes hominique deoque dedere
.

[108.34.1]
Dormiuit sancta et beata Paula septimo Kalendas Februarias, tertia sabbati post solis occubitum. sepulta est quinto Kalendarum earundem Honorio Augusto VI et Aristaeneto consulibus. uixit in sancto proposito Romae annis quinque, Bethleem annis uiginti. omne uitae tempus inpleuit annis quinquaginta sex, mensibus octo, diebus uiginti uno.


CIX. AD RIPARIUM PRESBVTERUM

[109.1.1–2]
Acceptis litteris tuis primitus non respondere superbiae est, respondere temeritatis. de his enim rebus interrogas, quae et proferre et audire sacrilegium est. ais Uigilantium, qui κατὰ ἀντίφρασιν hoc uocatur nomine — nam Dormitantius rectius diceretur — os fetidum rursus aperire et putorem spurcissimum contra sanctorum martyrum proferre reliquias et nos, qui eas suscipimus, appellare cinerarios ex idolatras, qui mortuorum hominum ossa ueneremur.

o infelicem hominem et omni lacrimarum fonte plangendum, qui haec dicens non se intellegit esse Samaritam et Iudaeum, qui corpora mortuorum pro inmundis habent et etiam uasa, quae in eadem domo fuerint, pollui suspicantur sequentes occidentem litteram et non spiritum uiuificantem. nos autem non dico martyrum reliquias, sed ne solem quidem et lunam, non angelos, non archangelos, non seraphim, non cherubim et omne nomen, quod nominatur et in praesenti saeculo et in futuro, colimus et adoramus, ne seruiamus creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula.

[109.1.3–4]
honoramus autem reliquias martyrum, ut eum, cuius sunt martyres, adoremus, honoramus seruos, ut honor seruorum redundet ad dominum, qui ait: qui uos suscipit, me suscipit. ergo Petri et Pauli inmundae sunt reliquiae? ergo Moysi corpusculum inmundum erit, quod iuxta Hebraicam ueritatem ab ipso sepultum est domino? et quotienscumque apostolorum et prophetarum et omnium martyrum basilicas ingredimur, totiens idolorum templa ueneramur accensique ante tumulos eorum cerei idolatriae insignia sunt ?

plus aliquid dicam, quod redundet m auctoris caput et insanum cerebrum uel sanet aliquando uel deleat, ne tantis sacrilegiis simplicum animae subuertantur. ergo et domini corpus in sepulchro positum inmundum fuit et angeli, qui candidis uestibus utebantur, mortuo cadaueii atque pollute praebebant excubias, ut post multa saecula Dormitantius somniaret, immo eructuaret inmundissimam crapulam et cum Iuliano, persecutore sanctorum, basilicas aut destrueret aut in templa conuerteret?

[109.2.1–2]
Miror sanctum episcopum, in cuius parrochia esse presbyter dicitur, adquiescere furori eius et non uirga apostolica uirgaque ferrea confringere uas inutile et tradere in interitum carnis, ut spiritus saluus fiat. meminerit illius dicti: uide bas furem et con currebas cum eo et cum adulteris portionem tuam ponebas.

et in alio loco: in matutino interficiebam omnes peccatores terrae, ut disperderem de ciuitate domini omnes operantes iniquitatem, et iterum: nonne odientes te, domine, odio habui et super inimicos tuos tabescebam? perfecto odio oderam illos.

[109.2.3–4]
si non sunt honorandae reliquiae martyrum, quomodo legimus: pretiosa in conspectu d omini mors sanctorum eius? si ossa eorum polluunt contingentes, quomodo Heliseus mortuus mortuum suscitauit et dedit uitam, quod iuxta Uigilantium iacebat inmundum? ergo omnia castra Israhelitici exercitus et populi dei fuere inmunda, quia Ioseph et patriarcharum corpora portabant in solitudine et ad sanctam terram inmundos cineres retulerunt?

Ioseph quoque in typo praecedens domini et saluatoris nostri sceleratus fuit, quia tanta ambitione Iacob in Chebron ossa portauit, ut inmundum patrem auo et atauo sociaret inmundis et mortuum mortuis copularet? praecidenda lingua a medicis, immo insanum curandum caput.

[109.2.5–109.3.1]
ut, loqui qui nescit, discat aliquando reticere. ego, ego uidi hoc aliquando portentum et testimoniis scripturarum quasi uinculis Hippocratis uolui ligare furiosum, sed abiit, excessit, euasit, erupit et inter Adriae fluctus Cottiique regis Alpes in nos declamando clamauit. quidquid enim amens loquitur, uociferatio et clamor est appellandus.

Tacita me forsitan cogitatione reprehendas, cur in absentem inuehar. fateor tibi dolorem meum: sacrilegium tantum patienter audire non possum. legi enim siromasten Finees, austeritatem Heliae, zelum Simonis Chananaei, Petri seueritacem Ananiam et Sapphiram trucidantis Paulique constantiam, qui Elymam magum uiis domini resistentem aeterna caecitate damnauit. non est crudelitas pro deo pietas.

[109.3.2]
unde et in lege dicitur: si frater tuus et amicus et uxor, quae est in sinu tuo, deprauare te uoluerit a ueritate, sit manus tua super eos et effundes sanguinem eorum et auferes malum de medio Israhel. iterum dicam: ergo martyrum inmundae sunt reliquiae ? et quid passi sunt apostoli, ut inmundum Stephani corpus tanta funeris ambitione praecederent et facerent ent ei planctum magnum, ut illorum luctus in nostrum gaudium uerteretur?

[109.3.3–4]
nam quod dicis eum uigilias execrari, facit et hoc contra uocabulum suum, ut uelit dormire Uigilantius et non audiat saluatorem dicentem: sic non potuistis una hora uigilare mecum? uigilate et orate, ut non intretis in temptationem. spiritus promptus, sed caro infirma.

et in alio loco propheta decantat: media nocte surgebam, ut confite*ei tibi super iudicia iustitiae tuae. dominum quoque in euangelio legimus pernoctasse et apostolos clausos carcere tota nocte uigilasse, ut illis psallentibus terra quateretur, custos carceris crederet, magistratus et ciuitas terrerentur. loquitur Paulus: orationi insistite uigilantes in ea et in alio loco: in uigiliis frequenter.

[109.3.5–109.4.1]
donniat itaque Uigilantius et ab exterminatore Aegypti cum Aegyptiis dormiens suffocetur; nos dicamus cum Dauid: non dormitabit neque obdormiet, qui custodit Israhel, ut ueniat ad nos sanctus et Hir, qui interpretatur \'uigil\'. et si quando propter, peccata nostra dormierit, dicamus ad eum: exsurge, ut quid dormitas, domine? excitemusque illum et nauicula fluctuante clamemus: magister, saluos nos fac, perimus.

Plura dictare uolueram, si non epistolaris breuitas pudorem nobis tacendi inponeret et si tu librorum ipsius ad nos uoluisses mittere cantilenas, ut scire possemus, ad quae rescribere deberemus. I nunc autem aerem uerberauimus et non tam illius infidelitatem. I quae omnibus patet, quam nostram fidem aperuimus.

[109.4.2]
ceterum, si uolueris longiorem nos aduersum eum librum scribere, mitte nemas illius et ineptias, ut Iohannem Baptistam audiat praedicantem: iam securis ad radices arborum posita est. omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur.


CX. EPISTULA AUGUSTINI AD HIERONVMUM

[110.1–110.1.1]
Domino uenerando et desiderantissimo fratri et conpresbytero Hieronymo Augustinus in domino salutem.

Quamuis existimem, antequam istas sumeres, uenisse in manus tuas litteras meas, quas per dei seruum, filium nostrum 4 Cyprianum diaconum misi quibus certissime agnosceres meam esse epistulam, cuius exemplaria illuc peruenisse commemorasti — unde iam me arbitror rescriptis tuis uelut Entellinis grandibus atque acribus caestibus tamquam audacem Dareta coepisse pulsari atque uersari —, nunc tamen eis ipsis respondeo litteris tuis, quas mihi per sanctum filium nostrum Asterium mittere dignatus es. in quibus multa in me comperi tuae beniuolentissimae caritatis et rursus quaedam nonnullius a me tuae offensionis indicia.

[110.1.2–3]
itaque, ubi mulcebar legens, ibi continuo feriebar hoc sane uel maxime admirans, quod, cum te dicas exemplaribus litterarum mearum ideo temere non putasse credendum, ne forte te respondente laesus iuste expostularem, quod probare ante debuisses meum esse sermonem et sic rescribere, postea iubeas, si mea est epistula, aperte me scribere aut mittere exemplaria ueriora, ut absque ullo rancore stomachi in scripturarum disputatione uersemur.

quo pacto enim possumus in hac disputatione sine rancore uersari, si me laedere paras? aut, si non paras, quomodo ego te non laedente abs te laesus iuste expostularem, quod probare ante debuisses meum esse sermonem et sic rescribere, hoc est et sic laedere? nisi enim rescribendo laesisses, ego iuste expostulare non possem.

[110.1.4–110.2.1]
proinde, cum ita rescribis, ut laedas, quis locus nobis relinquitur in disputatione scripturarum sine ullo rancore uersandi? ego quidem absit ut laedar, si mihi certa ratione uolueris et potueris demonstrare illud ex epistula apostoli uel quid aliud scripturarum sanctarum te uerius intellexisse quam me; immo uero absit, ut non cum gratiarum actione lucris meis deputem, si fuero te docente instructas aut emendante correctus.

Uerum tamen tu, mi frater carissime, nisi te putares laesum scriptis meis, non me putares laedi posse rescriptis tuis. nullo enim modo id de te opinatus fuero, quod non te arbitrans laesum sic tamen rescribis, ut laedas. aut si te non sic rescribente ego propter nimiam stultitiam meam laedi posse putatus sum, hoc ipso laesisti plane, quod de me ita sensisti. sed nullo modo tu me, quem numquam talem expertus es, temere talem crederes, qui litterarum mearum exemplaribus etiam, cum stilum meum nosses, temere credere noluisti.

[110.2.2–110.3.1]
si enim non inmerito uidisti me iuste expostulaturum fuisse, si temere crederes esse litteras meas, quae non essent meae, quanto iustius expostularem me ipsum temere putatum talem, qualem me non nosset, qui putauisset! nequaquam ergo ita prolabereris, ut te non rescribente, quo laederer, me tamen existimares nimis insipientem etiam tali tuo rescripto laedi potuisse.

Restat igitur, ut ]laedere me rescribendo disponeres, si cerato documento meas esse illas litteras nosses. atque ita, quia non credo, quod iniuste me laedendum putares, superest, ut agnoscam peccatum meum, quod prior te illis litteris laeserim, quas meas esse negare non possum. cur itaque conor contra fluminis tractum ac non potius ueniam peto? obsecro ergo te per mansuetudinem Christi, ut, si laesi te, dimittas mihi nec me uicissim laedendo malum pro malo reddas.

[110.3.2]
laedes autem me; si mihi tacueris errorem I meum, quem forte inueneris in factis uel dictis meis. nam si ea in me reprehenderis, quae reprehendenda non sunt, te laedis magis( quam me — quod absit a moribus et sancto proposito tuo, ut hoc facias uoluntate laedendi culpans in me aliquid dente maledico. quod mente ueridica scis non esse culpandum — ac per hoc aut beniuolo corde argues, etiam si caret delicto, quod arguendum putas, aut paterno affectu mulceas, quem abicere nequeas.

[110.3.3–110.4.1]
potest enim fieri, ut tibi aliud uideatur, quam ueritas habet, dum tamen abs te aliud non fiat, quam caritas habet. et ego amicissimam reprehensionem gratissime accipiam, etiam si reprehendi non meruit, quod recte defendi potest, aut agnoscam simul et beniuolentiam tuam et culpam meam et, quantum dominus donat, in alio gratus, in alio emendatus inueniar.

Quid ergo fortasse dura, sed certe salubria uerba tua tamquam caestus Entelli pertimescam? caedebatur ille, non curabatur, et ideo uincebatur, non sanabatur. ego autem, si medicinalem correptionem tuam tranquillus accepero, non dolebo. si uero infirmitas uel humana uel mea, etiam cum ueraciter arguor, non potest nisi aliquantulum contristari, melius tumor capitis dolet, cum curatur, quam, dum ei parcitur, non sanatur.

[110.4.2–3]
hoc est enim, quod acute uidit, qui dixit utiliores esse plerumque inimicos iurgantes quam amicos obiurgare metuentes. illi enim, dum rixantur, dicunt aliquando 20 uera, quae corrigamus; isti autem minorem, quam oportet, exhibent iustitiae libertatem, dum amicitiae timent exasperare dulcedinem. 1

quapropter etsi bos, ut tibi uideris, lassus senectute forte corporis, non uigore animi tamen, in area dominica fructuoso labore desudans, ecce sum: si quid perperam dixi, fortius fige pedem. non mihi esse debet molestum pondus aetatis tuae, dum conteratur palea culpae meae.

[110.5.1–2]
Proinde illud, quod in extremo epistulae tuae posuisti, cum magni desiderii suspirio uel lego uel recolo. utinam, inquis, mereremur complexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus! ego autem dico: utinam saltem propinquis terrarum locis habitaremus, ut, si non possunt misceri nostra conloquia, litterae possent esse crebriores!

nunc uero tanto locorum mterualio absumus a sensibus nostris, ut de illis uerbis apostoli ad Galatas iuuenem me ad tuam sanctitatem scripsisse meminerim et ecce iam senex nondum rescripta meruerim faciliusque ad te exemplaria epistulae meae peruenerint nescio qua occasione praeueniente quam ipsa epistula me curante. homo enim, qui eam tunc acceperat, nec ad te pertulit nec ad me retulit. tantae mihi autem in litteris tuis, quae in manus nostras uenire potuerunt, apparent litterae, ut nihil studiorum meorum mallem, si possem, quam inhaerere lateri tuo.

[110.5.3–110.6.1]
quod ego quia non possum, aliquem nostrorum in domino filiorum erudiendum nobis ad te mittere cogito; si etiam de hac re tua rescripta meruero. nam neque in me tantum scientiae scripturarum diuinarum est aut esse iam poterit, quantum inesse tibi uideo, et, si quid in hac re habeo facultatis, utcumque inpendo populo dei. uacare autem studiosis diligentius, quam populi audiunt, instruendis propter ecclesiasticas occupationes omnino non possum.

Nescio qua scripta maledica super tuo nomine ad Africam peruenisse nescimus. accepimus tamen, quod dignatus es mittere illis respondens maledictis. quo perlecto, fateor, multum dolui inter tam caras familiaresque personas cunctis paene ecclesiis notissimo amicitiae uinculo copulatas tantum malum extitisse discordiae. et tu quidem quantum tibi modereris quantumque teneas aculeos indignationis tuae, ne reddas maledictum pro maledicto, satis in tuis litteris eminet.

[110.6.2–3]
uerum tamen, si, eas ipsas cum legissem, contabui dolore et obrigui timore, quid de me illa facerent, quae in te scripsit, si in manus meas forte uenissent? uae mundo ab scandalis! ecce fit, ecce prorsus inpletur, quod ueritas ait: quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum. quae sibi enim iam fida pectora tuto refundantur? in cuius sensus tota se proiciat secura dilectio?

quis denique amicus non formidetur quasi futurus inimicus, si potuit inter Hieronymum et Rufinum V hoc, quod plangimus, exoriri? o misera et miseranda condicio, 1 o infida in uoluntatibus amicorum scientia praesentium, ubi nulla I est praescientia futurorum! sed quid hoc alteri de altero gemendum W putem, quando ne ipse quidem sibi homo est notus in posterum? nouit enim utcumque — uix forte —, nunc qualis sit; qualis autem postea sit futurus, ignorat.

[110.7.1]
Haec porro non tantum scientia, qualis quisque sit, uerum etiam praescientia, qualis futurus sit, si est in sanctis et beatis angelis, quomodo fuerit diabolus beatus aliquando, cum adhuc angelus bonus esset, sciens futuram iniquitatem suam et sempiternum supplicium, omnino non uideo. ae qua re, si tamen eam nosse opus est, uellem audire, quid sentias. uide, quid faciant terrae ac maria, quae nos corporaliter dirimunt. si haec epistula mea, quam legis, ego essem, iam mihi diceres, quod quaesiui; nunc uero quando rescribes ?

[110.7.2–110.8.1]
quando mittes ? quando perueniet ? quando accipiam ? et tamen utinam quandoque fiat, quod tam cito fieri non posse, quam uolumus, quanta possumus, tolerantia sustinemus! unde recurro ad illa uerba epistulae tuae dulcissima sanctique desiderii plenissima et ea facio uicissim mea: utinam mereremur complexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus, si tamen esse ullo modo posset, quod ego te docerem !

In his autem uerbis non iam tuis tantum, sed etiam meis ubi delector et reficior et ipso quamuis pendente et non adtingente utriusque nostrum desiderio non parua ex parte consolor, ibi rursus acerrimis doloris stimulis fodior, dum cogito inter uos, quibus deus hoc ipsum, quod uterque nostrum optauit, largum prolixumque concesserat, ut coniunctissimi et familiarissimi mella scripturarum sanctarum pariter lamberetis, tantae amaritudinis inrepsisse perniciem quando non, ubi non, cui non homini formidandam, cum eo tempore, quo abiectis iam sarcinis saecularibus iam expediti dominum sequebamini et in ea terra uiuebatis simul, in qua dominus humanis pedibus ambulans: pacem meam, inquit, d o uobis, pacem meam relinquo uobis, uiris aetate maturis et in eloquio domini habitantibus uobis accidere potuit. uere temptatio est uita humana super terram.

[110.8.2]
ei mihi, qui uos alicubi simul inuenire non possum! forte, ut moueor, ut doleo, ut timeo, prociderem ad pedes uestros, flerem, quantum ualerem, rogarem, quantum amarem, nunc unumquemque uestrum pro se ipso, nunc utrumque pro alterutro et pro aliis ac maxime infirmis, pro quibus Christus mortuus est, qui uos tamquam in theatro uitae huius cum magno sui periculo spectant, ne de uobis ea conscribendo spargatis, quae quoniam concordantes deleie non poteritis, concordare nolitis aut quae concordes legere timeatis, ne iterum litigetis.

[110.9.1]
Uerum dico caritati tuae nihil me magis quam hoc exemplum tremuisse, cum quaedam ad me in epistula tua legerem tuae indignationis indicia, non tam illa de Entello et de boue lasso, ubi mihi hilariter iocari quam iracunde minari uisus es, quam illud, quod serio te scripsisse satis apparet — unde supra locutus sum plus fortasse; quam debui, sed non plus, quam timui —, ubi aisti: ne forte laesus iuste expostulares.

[110.9.2–3]
rogo te, si fieri potest, ut inter nos quaeramus et disseramus aliquid, quo sine amaritudine discordiae corda nostra pascantur, fiat; si autem non possum dicere, quid mihi emendandum uideatur in scriptis tuis, nec tu in meis nisi cum suspicione inuidiae aut laesione amicitiae, quiescamus ab his et nostrae uitae salutique parcamus. minus certe adsequatur illa, quae inflat, dum non offendatur illa. quae aedificat.

ego me longe esse sentio ab illa perfectione, de qua scriptum est: si quis in uerbo non offendit, hic perfectus est uir. sed plane in dei misericordia puto me posse facile abs te petere ueniam. si quid offendi, quod mihi aperire debes, ut, cum te audiero. lucreris fratrem tuum. neque enim, quia hoc propter longinquitatem terrarum non potes facere inter me et te, propterea debes sinere errare me.

[110.9.4–110.10.1]
prorsus, quod ad ipsas res; quas nosse uolumus, adtinet, si quid ueri me tenere uel scio uel credo uel puto, in quo tu aliter sentis, quantum dat dominus, sine tua iniuria conabor adserere. quod autem pertinet ad offensionem tuam. cum te indignatum sensero, nihil aliud quam ueniam deprecabor.

Nec omnino arbitror te suscensere potuisse, nisi aut hoc dicerem, quod non debui, aut non sic dicerem, ut debui, quia nec miror minus nos scire inuicem, quam scimur a coniunctissimis et familiarissimis nostris. in quorum ego caritatem, fateor, facile me totum proicio praesertim fatigatum scandalis saeculi et in ea sine ulla sollicitudine requiesco. deum quippe illic esse sentio, in quem me securus proicio et in quo securas requiesco.

[110.10.2]
nec in hac mea securitate crastinum illud humanae fragilitatis incertum, de quo superius gemui, omnino formido. cum enim hominem Christiana caritate flagrantem eaque mihi fidelem amicum factam esse sentio, quicquid ei consiliorum meorum cogitationumque committo, non homini committo, sed illi, in quo manet, ut talis sit. deus enim caritas est et, qui manet in caritate, in deo manet; quem si deseruerit, tantum faciat necesse est dolorem, quantum manens fecerat gaudium.

[110.10.3]
uerum tamen ex amico intimo factus inimicus quaerat sibi potius, quod fingat astutus, non inueniat, quod prodat iratus. hoc autem unusquisque facile adsequitur non occultando, quod fecerit, sed non faciendo, quod occultari uelit. quod misericordia dei bonis piisque concedit, ut inter amicos quoslibet futuros liberi securique uersentur, aliena peccata sibi commissa non prodant, quae prodi timeant, ipsi nulla committant. cum enim falsum quid a maledico fingitur, aut omnino, non creditur aut certe integra salute sola fama uexatur; quod autem malam perpetratur, hostis est intimus, etiam si nullius intimi loquacitate aut lite uulgetur.

[110.10.4]
quapropter quis prudentium non uideat, etiam tu quam tolerabiliter feras amicissimi quondam et familiarissimi incredibiles nunc inimicitias consolante conscientia et quem ad modum, uel quod iactitat uel quod a quibusdam forsitan creditur, in sinistris armis deputes, quibus non minus quam dextris contra diabolum dimicatur ? uerum tamen illum maluerim aliquo modo mitiorem quam te isto modo armatiorem. hoc magnum et triste miraculum est ex amicitiis talibus ad has inimicitias peruenisse. laetum erit et multo maius ex inimicitiis talibus ad pristinam concordiam reuertisse.


CXI. EPISTULA AUGUSTINI AD PRAESIDIUM

[111.1]
Domino beatissimo et merito uenerando fratri et consacerdoti Praesidio Augustinus in domino salutem.

Sicut praesens rogaui sinceritatem tuam, nunc quoque commoneo, ut litteras meas sancto fratri et conpresbytero nostro Hieronymo mittere non graueris. ut autem nouerit caritas tua, quem ad modum etiam tu illi pro mea causa scribere debeas, misi exemplaria litterarum et mearum ad ipsum et ad me ipsius. quibus lectis pro tua sancta prudentia facile uidebis et modum meum, quem seruandum putaui, et motum eius, quem non frustra timui. aut si ego, quod non debui, uel, quo modo non debui, aliquid scripsi, non ad illum de me, sed ad me ipsum potius fraterna dilectione. mitte sermonem, quo correctus petam, ut ignoscat, si meam culpam ipse cognouero.


CXII. AD AUGUSTINUM

[112.1–112.1.2]
Domino uere sancto et beatissimo papae Augustino Hieronymus.

Tres simul epistulas, immo libellos, per diaconum Cyprianum tuae dignationis, accepi diuersas, ut tu nominas, quaestiones, ut ego sentio, reprehensiones meorum opusculorum continentes. ad quas si respondere noluero, libri magnitudine opus erit.

tamen conabor, quantum facere possum, modum non egredi epistulae longioris et festinanti fratri moram non facere, qui ante triduum, quam profecturus erat, a me epistulas flagitauit paene in procinctu haec, qualiacumque sunt, effutire compellar et tumultuario respondere sermone non maturitate scribentis, sed dictantis temeritate, quae plerumque non in doctrinam, sed in casum uertitur, at fortissimos quoque milites subita bella conturbant et ante coguntur fugere, quam possint arma corripere.

[112.2.1–2]
Ceterum nostra armatura Christus est et apostoli institutio, qui scribit ad Ephesios: adsumite arma dei, ut possitis resistere in die malo, et rursus: state praecincti lumbos uestros in ueritate et induti loricam iustitiae et calciati pedes in praeparatione euangelii pacis super omnia accipientes scatum fidei, in quo possitis uniuersa tela maligni ignita extinguere, et galeam salutis accipite et gladium spiritus, quod est uerbum dei.

his quondam telis rex Dauid armatus procedebat ad proelium et quinque lapides de torrente accipiens leuigatos nihil asperitatis et sordium inter huius saeculi turbines in sensibus suis esse monstrabat bibens de torrente in uia et idcirco exaltatus caput superbissimum Goliam suo potissimum mucrone truncauit percutiens in fronte blasphemum et in ea-parte corporis uulnerans, in qua et praesumptor sacerdotii Ozias lepra percutitur et sanctus gloriatur in domino dicens: signatum est super nos lumen uultus tui, domine.

[112.2.3–4]
dicamus igitur et nos: paratum cor meum, deus, paratum cor meum; cantabo et psallam in gloria mea; exsurge psalterium et cithara, exsurgam diluculo, ut in nobis possit impleri: aperi os tuum et ego implebo illud et: dominus dabit uerbum euangelizantibus uirtute multa.

te quoque ipsum orare non dubito, ut inter nos contendentes ueritas superet. non enim tuam quaeris gloriam, sed Christi, cumque tu uiceris, et ego uincam, si meum errorem intellexero, et e contrario me uincente tu superas, quia non filii parentibus, sed parentes filiis thesaurizant. et in Paralipomenon libro legimus, quod filii Israhel ad pugnandum processerint mente pacifica inter ipsos quoque gladios et effusionem sanguinis et cadauera prostratorum non suam, sed pacis uictoriam cogitantes.

[112.2.5–112.3.1]
respondeamus igitur ad omnia et multiplices quaestiones breui, si Christus iusserit. sermone. soluamus. praetermitto salutationes et officia, quibus meam demulces caput, taceo de blanditiis, quibus reprehensionem mei niteris consolari: ad ipsas causas ueniam.

Dicis accepisse te librum meum a quodam -fratre, qui titulum non haberet, in quo scriptores ecclesiasticos tam Graecos quam Latinos enumerauerim. cumque ab eo quaereres, ut tuis uerbis utar, cur \'liminaris pagina\' non esset inscripta uel quo censeretur, nomine, respondisse appellari -Epitaphium. et argumentaris, quod recte sic uocaretur, si eorum tantum uel uitas uel scripta ibi legisses, qui iam defuncti essent; cum uero multorum et eo tempore, quo scribebatur, et nunc usque uiuentium ibi memorentur opuscula, mirari te, cur ei hunc titulum inposuerim.

[112.3.2]
puto intellegere prudentiam tuam, quod ex opere ipso titulum potueris intellegere. legisti enim et Graecos et Latinos, qui uitas uirorum inlustrium descripserunt, quod numquam Epitaphium huic operi scripserint, sed De inlustribus uiris — uerbi gratia: ducibus, philosophis, oratoribus, historicis, poetis, epicis, tragicis, comicis —; Epitaphium autem proprie scribitur mortuorum, quod quidem in dormitione sanctae memoriae Nepotiani presbyteri olim fecisse me noui. ergo hic liber uel De inlustribus uiris uel proprie De scriptoribus ecclesiasticis appellandus est, licet a plerisque emendatoribus inperitis De auctoribus dicatur inscriptus.

[112.4.1–2]
Secundo loco quaeris, cur dixerim in commentariis epistulae ad Galatas Paulum id in Petro non potuisse reprehendere, quod ipse fecerat, nec in alio arguere simulationem, cuius ipse tenebatur reus, et adseris reprehensionem apostolicam non fuisse dispensatoriam, sed ueram, et me non debere docere mendacium, sed uniuersa, quae scripta sunt, ita sonare, ut scripta sunt.

ad quae primum respondeo debuisse prudentiam tuam praefatiunculae commentariorum meorum meminisse dicentis ex persona mea: quid igitur? e.go stultus aut temerarius, qui id pollicear, quod ille non potuit? minime. quin potius in eo mihi uideor cautior atque timidior, quod inbecillitatem uirium mearum sentiens Origenis commentarios sum secutus.

[112.4.3–4]
scripsit enim ille uir in epistulam Pauli ad Galatas quinque proprie uolumina et dec.imum Stromatum suorum librum commatico super explanatione eius sermone conpleuit; tractatus quoque uarius et excerpta, quae uel sola possent sufficere, conposuit.

praetermitto Didymum uidentem meum et Lao dicenum de ecclesia nuper egressum et Ale.xandrum, ueterem hereticum, Eusebium quoque Emisenum et Theodorum Heracleotem, qui et ipsi nonnullos super hac re commentarios reliquerunt. e quibus uel si pauca decerperem, fieret aliquid, quod non penitus contemneretur, et, ut simpliciter fatear, legi haec omnia et in mente mea plurima coaceruans accito notario uel mea uel aliena dictaui nec ordinis nec uerborum interdum nec sensuum memor. iam domini misericordiae est, ne per inperitiam nostram ab aliis bene dicta dispereant et non placeant inter extraneos, quae placent inter suos.

[112.4.5]
si quid igitur reprehensione dignum putaueras in explanatione nostra, eruditionis tuae fuerat quaerere utrum ea, quae scripsimus; haberentur in Graecis, ut, si illi non dixissent, tunc meam proprie sententiam condemnares, praesertim cum libere in praefatione confessus sim Origenis commentarios me secutum et uel mea uel aliena dictasse et in fine eiusdem\'capituli, quod reprehendis, scripserim: si cui iste non placet sensus, quo nec Petrus peccasse nec Paulus procaciter ostenditur arguisse maiorem, debet exponere, qua consequentia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit. ex quo ostendi me non ex definito id defendere, quod in Graecis legeram, sed ea expressisse, quae legeram, ut lectoris arbitrio derelinquerem, utrum probanda essent an inprobanda.

[112.5.1–2]
Tu igitur, ne, quod ego petieram, faceres, nouum argumentum repperisti, ut adsereres gentiles, qui in Christum credidissent, legis onere liberos, eos autem, qui ex Iudaeis crederent, legi esse subiectos, ut per utrorumque personam et Paulus recte reprehenderet eos, qui legem seruarent, quasi doctor gentium et Petrus iure reprehenderetur, qui princeps circumcisionis id imperauerit gentibus, quod soli, qui ex Iudaeis erant, debuerint obseruare.

hoc si placet, immo quia placet, ut, quicumque credunt ex Iudaeis, debitores sint legis faciendae, tu ut episcopus in toto orbe notissimus debes hanc promulgare sententiam et in adsensum tuum omnes coepiscopos trahere; ego in paruo tuguriunculo cum monachis, id est conpeccatoribus meis, de magnis statuere non audeo, nisi hoc ingenue confiteri, me maiorum scripta legere et in commentariis secundum omnium consuetudinem uarias ponere explanations, ut e multis sequatur unusquisque, quod uelit. quod quidem puto te et in saeculari litteratura et in diuinis libris legisse et probasse.

[112.6.1–2]
Hanc autem expositionem, quam primus Origenes in decimo Stromatum libro, ubi epistulam Pauli ad Galatas interpretatur, et ceteri deinceps interpretes sunt secuti, illa uel maxime causa subintroducunt, ut Porphyrio respondeant blasphemanti, qui Pauli arguit procacitatem, quod principem apostolorum Petrum ausus sit reprehendere et arguere in faciem ac ratione constringere, quod male fecerit, id est in eo errore fuerit, in quo fuit ipse, qui alium -arguit delinquentem.

quid dicam de Iohanne, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam et proprie super hoc capitulo latissimum exarauit librum, in quo Origenis et ueterum sententiam est secutus? si igitur me reprehendis errantem, patere me, quaeso, errare cum talibus et, cum me erroris mei multos socios habere perspexeris, tu ueritatis tuae saltem unum adstipulatorem proferre debebis. haec de explanatione unius capituli epistulae ad Galatas.

[112.7.1–2]
Sed ne uidear aduersus rationem tuam niti testium numero et occasione uirorum inlustrium subterfugere ueritatem nec manum audere conserere, breuiter de scripturis exempla proponam. in Actibus apostolorum uox facta est ad Petrum dicens: surge, Petre, occide et manduca, id est. omnia animalia quadrupedum et serpentium terrae et uolatilium caeli. quo dicto ostenditur nullum hominem secundum naturam esse pollutum, sed aequaliter omnes ad Christi euangelium prouocari.

ad quod Petrus respondit: absit, quia numquam manducaui commune et inmundum. et uox secundo ad eum facta est: quae deus purificauit, tu nc commune dixeris. iuit itaque Caesaream et ingressus ad Cornelium aperiens os suum dixit: in ueritate comperio, quoniam non est personarum acceptor deus, sed in-omni gente, 1 qui timet eum et operatur iustitiam, acceptus est illi.

[112.7.3]
denique cecidit spiritus sanctus super eos et obstipuerunt ex circumcisione fideles, qui uenerant cum Petro, quod et in nationes gratia spiritus sancti esset effusa. tunc respondit Petrus: numquid aquam quis prohibere potest, ut non baptizentur hi, qui spiritum sanctum acceperunt sicut et nos? et iussit eos in nomine Iesu Christi baptizari. audierunt autem apostoli et fratres, qui erant in Iudaea, quia et gentes recepissent uerbum dei. cum autem ascendisset Petrus Hierosolymam, disceptabant aduersus illum, qui erant ex circumcisione, dicentes: quare introisti ad uiros praeputium habentes et manducasti cum illis?

[112.7.4–5]
quibus omni ratione exposita nouissime orationem suam hoc sermone conclusit: si ergo eandem gratiam dedit illis deus sicut et nobis, qui credidimus in dominum Iesum Christum, ego quis eram, qui possem prohibere deum? his auditis tacuerunt et glorificauerunt deum dicentes: ergo et gentibus deus paenitentiam ad uitam dedit.

rursum, cum multo post tempore Paulus et Barnabas uenissent Antiochiam et congregata ecclesia rettulissent, quanta fecisset deus cum illis et quia aperuisset gentibus ostium fidei, quidam descendentes de Iudaea docebant fratres atque dicebant: nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salui fieri.

[112.7.6–7]
commota igitur seditione non minima aduersus Paulum et Barnaban statuerunt ascendere et ipsi, qui accusabantur, et hi, qui accusabant, ad apostolos et presbyteros Hierosolymam super hac quaestione, cumque Hierosolymam perrexissent et surrexissent quidam de heresi Pharisaeorum, qui crediderant in Christo, dicentes: oportet circumcidi eos et praecipere illis, ut seruent legem Moysi, et magna super hoc uerbo oriretur quaestio, Petrus solita libertate:

uiri, inquit, fratres, uos scitis, quoniam ab antiquis diebus in nobis elegit deus per os meum audire gentes uerbum euangelii et credere et, qui nouit corda, deus testimonium perhibuit dans illis spiritum sanctum sicut et nobis et nihil dis-. creuit inter nos et illos fide purificans corda eorum.

[112.7.8–112.8.1]
nunc ergo quid temptatis deum inponere iugum super ceruicem discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? sed per gratiam domini nostri Iesu Christi credimus saluari, quem ad modum et illi. tacuit autem omnis multitudo et in sententiam eius Iacobus apostolus et omnes simul presbyteri transierunt.

Haec non debent molesta esse lectori, sed et illi et mihi utilia, ut probemus ante apostolum Paulum non ignorasse Petrum, immo principem huius fuisse decreti, legem post euangelium non seruandam.

[112.8.2–3]
denique tantae Petrus auctoritatis fuit, ut Paulus in epistula sua scripserit: deinde post annos tres ueni Hierosolymam uidere Petrum et mansi apud illum diebus quindecim, rursumque in consequentibus: post annos quattuordecim ascendi iterum Hierosolymam cum Barnaba adsumpto et Tito. ascendi autem secundum reuelationem et exposui illis euangelium, quod praedico inter gentes, ostendens non habuisse se securitatem euangelii praedicandi, nisi Petri et, qui cum eo erant, fuisset sententia roboratum.

statimque sequitur: separatim autem his, qui uidebantur, ne forte in uacuum currerem aut cucurrissem. quare separatim et non in publico ? ne fidelibus ex numero Iudaeorum, qui legem putabant esse seruandam et sic credendum in domino saluatore, fidei scandalum nasceretur.

[112.8.4–5]
ergo et eo tempore, cum Petrus uenisset Antiochiam—licet hoc apostolorum Acta non scribant, sed adfirmanti Paulo credendum sit — in faciem illi Paulus restitisse se scribit, quia reprehensibilis erat. prius enim, quam uenirent quidam a Iacobo, cum gentibus edebat; cum autem uenissent, subtrahebat se et segregabat timens eos, qui ex circumcisione erant. et consenserunt cum illo ceteri Iudaei, ita ut et Barnabas duceretur ab his in illa simulatione.

sed cum uidissem, mquit, quod non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixi Petro coram omnibus: si tu, cum Iudaeus sis, gentiliter et non Iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare? et cetera. nulli ergo dubium est, quod Petrus apostolus sententiae huius, cuius nunc praeuaricator arguitur, primus auctor extiterit.

[112.8.6–112.9.1]
causa autem praeuaricationis timor est Iudaeorum; dicit enim scriptura, quod primum edebat cum gentibus, cum autem uenissent quidam a Iacobo, subtrahebat se et segregabat timens eos, qui ex circumcisione erant. timet autem Iudaeos, quorum erat apostolus, ne per occasionem gentium a fide Christi recederent et imitator pastoris boni perderet gregem sibi creditum.

Sicut igitur ostendimus Petrum bene quidem sensisse de abolitione legis Mosaicae, sed ad simulationem obseruandae eius timore conpulsum, uideamus, an ipse Paulus, qui alium arguit, tale quid fecerit. legimus in eodem libro: perambulabat autem Paulus Syriam et Ciliciam confirmans ecclesias peruenitque in Derben et Lystram.

[112.9.2–3]
et ecce discipulus quidam erat ibi nomine Timotheus, filius mulieris iudaeae fidelis patre gentili. huic testimonium reddebant, qui in Lystris erant et Iconio fratres. hunc uoluit Paulus secum proficisci et adsumens circumcidit eum propter Iudaeos, quierant in illis locis; sciebant enim omnes, quod pater eius gentilis esset.

o beate apostole Paule, qui in Petro reprehenderas simulationem, quare se subtraxisset a gentibus propter metum Iudaeorum, qui a Iacobo uenerant, cur Timotheum, filium hominis gentilis utique et ipsum gentilem — neque enim Iudaeus erat, qui non fuerat circumcisus —, contra sententiam tuam circumcidere cogeris? respondebis mihi: \'propter Iudaeos, qui erant in illis locis\'. qui igitur tibi ignoscis in circumcisione discipuli uenientis ex gentibus, ignosce et Petro, praecessori tuo, quod aliqua fecerit metu fidelium Iudaeorum.

[112.9.4–112.10.1]
rursum scriptum est: Paulus uero, cum adhuc sustinuisset dies multos, fratribus uale dicens nauigauit Syriam et cum eo Priscilla et Aquila et totondit sibi in Cenchris caput; uotum enim habuerat. esto, ut ibi Iudaeorum timore conpulsus sit facere, quod nolebat: quare comam nutriuit ex uoto et postea in Cenchris totondit ex lege, quod Nazaraei, qui se deo uouerint, iuxta praeceptum Moysi facere consuerunt ?

Uerum haec ad conparationem eius rei, quae sequitur, parua sunt. refert Lucas, sacrae scriptor historiae: cum uenissemus Hierosolymam, libenter susceperunt nos fratres; et sequenti die Iacobus et omnes seniores, qui cum eo erant, euangelio illius conprobato dixerunt ei: uides, frater, quot milia sunt in Iudaea, qui crediderunt in Christo, et hi omnes aemulatores sunt legis.

[112.10.2–3]
audierunt autem de te, quod discessionem doceas a Moyse eorum, qui per gentes sunt, Iudaeorum dicens non debere circumcidere eos filios suos neque secundum consuetudinem ingredi. quid ergo est? utique oportet conuenire multitudinem; audient enim te superuenisse.

hoc ergo iac, quod tibi dicimus. sunt nobis uiri quattuor uotum habentes super se; his adsumptis sanctifica te cum ipsis et inpende in eos, ut radant capita, et sciant omnes, quia, quae de te audierunt, falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem. tunc Paulus adsumptis uiris postera die purificatus cum illis intrauit in templum adnuntians expletio. nem dierum purificationis, donec offerretur pro unoquoque eorum oblatio.

[112.10.4–5]
o Paule, et in hoc te rursus interrogo, cur caput raseris, cur nudipedalia exercueris de caerimoniis Iudaeorum, cur obtuleris sacrificia et secundum legem hostiae pro te fuerint immolatae. utique respondebis: \'ne scandalizarentur, qui ex Iudaeis crediderant\'. simulasti ergo Iudaeum, ut Iudaeos lucrifaceres, et hanc ipsam simulationem Iacobus te et ceteri docuere presbyteri.

sed tamen euadere non potuisti; orta enim seditione cum occidendus esses, raptus es a tribuno et ab eo missus Caesaream sub custodia militum diligenti, ne te Iudaei quasi simulatorem ac destructorem legis occiderent, atque inde Romam perueniens in hospitio, quod tibi conduxeras, Christum et Iudaeis et gentibus praedicasti et sententia tua Neronis gladio confirmata est.

[112.11.1]
Didicimus, quod propter metum Iudaeorum et Petrus et Paulus aequaliter finxerint legis se praecepta seruare. qua igitur fronte, qua audacia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit ? ego, immo alii ante me exposuerunt causam, quam putauerant, non officiosum mendacium defendentes, sicut tu scribis, sed docentes honestam dispensationem, ut et apostolorum prudentiam demonstrarent et blasphemantis Porphyrii inpudentiam cohercerent, qui Paulum et Petrum puerili dicit inter se pugnasse certamine, immo exarsisse Paulum inuidia uirtutum Petri et ea scripsisse iactanter, uel quae non fecerit uel, si fecit, procaciter fecerit id in alio reprehendens, quod ipse commiserit. interpretati sunt illi, ut potuerunt; tu quomodo istum locum edisseres? utique meliora dicturus, qui ueterum sententiam reprobasti.

[112.12.1–2]
Scribis ad me in epistula tua: neque enim a me docendus es, quomodo intellegatur, quod idem dicit: \'factus sum Iudaeis tamquam Iudaeus, ut Iudaeos lucrifacerem\', et cetera, quae ibi dicuntur conpassione misericordi, non simulatione fallaci. fit enim tamquam aegrotus, qui ministrat aegroto, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quem ad modum sibi seruiri uellet, si ipse aegrotaret.

nam utique ludaeus erat, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitime tempore, quo oportebat, acceperat. ideoque suscepit ea celebranda, i cum iam Christi esset apostolus, ut doceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Christo credidissent, non tamen in eis iam constituerent spem salutis, quoniam per dominum Iesum salus ipsa, quae illis sacramentis significabatur, aduenerat.

[112.12.3–112.13.1]
totius sermonis tui, quem disputatione longissima protraxisti, hic sensus est, ut Petrus non errauerit in eo, quod his, qui ex Iudaeis crediderant, putauerit legem esse seruandam, sed in eo a recti linea deuiarit, quod gentes cogeret iudaizare, cogeret autem non docentis imperio, sed conuersationis exemplo, et Paulus non contraria sit locutus his, quae ipse gesserat, sed quare Petrus eos, qui ex gentibus erant, iudaizare conpelleret.

Haec ergo summa est quaestionis, immo sententiae tuae, ut post euangelium Christi bene faciant credentes Iudaei, si legis mandata custodiant, hoc est, si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus, si filios circumcidant, si sabbatum seruent, ut Paulus in Timotheo et omnes obseruauere Iudaei. si hoc uerum est, in Cerinthi et Hebionis heresim delabimur, qui credentes in Christo propter hoc solum a parentibus anathematizati sunt, quod legis caerimonias. Christi euangelio miscuerunt et sic noua confessi sunt, ut uetera non amitterent.

[112.13.2]
quid dicam de Hebionitis, qui Christianos esse se simulant t usque hodie per totas orientis synagogas inter Iudaeos heresis est, quae dicitur Minaeorum et a pharisaeis huc usque damnatur, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, qui credunt in Christum, filium dei natum de Maria uirgine, et eum dicunt esse, qui sub Pontio Pilato et passus est et resurrexit, in quem et nos credimus, sed, dum uolunt et Iudaei esse et Christiani, nec Iudaei sunt nec Christiani.

[112.13.3]
oro ergo te, ut, qui nostro uulnusculo medendum putas, quod acu foratum, immo punctum dicitur, huius sententiae medearis uulneri, quod lancea et, ut ita dicam, phalaricae mole percussum est. neque enim eiusdem est criminis in explanatione scripturarum diuersas maiorum sententias ponere et heresim sceleratissimam rursum in ecclesiam introducere. sin autem haec nobis incumbit necessitas, ut Iudaeos cum legitimis suis suscipiamus, et licebit eis obseruare in ecclesiis Christi, quod exercuerunt in synagogis satanae — dicam, quod sentio —, non illi Christiani fient, sed nos Iudaeos facient.

[112.14.1]
Quis enim hoc Christianorum patienter audiat, quod in tua epistula continetur: Iudaeus erat Paulus, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitime tempore, quo oportebat, acceperat. ideoque suscepit ea celebranda, cum iam Christi esset apostolus, ut doceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire? rursum obsecro te, ut pace tua meum dolorem audias. Iudaeorum Paulus caerimonias obseruabat, cum iam Christi esset apostolus, et dicis eas non esse perniciosas his, qui eas uelint, sicut a parentibus acceperint, custodire; ego e contrario loquar et reclamante mundo libera uoce pronuntiem caerimonias Iudaeorum et perniciosas esse et mortiferas Christianis et, quicumque eas obseruauerit siue ex Iudaeis siue ex gentibus, eum in barathrum diaboli deuolutum.

[112.14.2]
finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti, Iudaeo scilicet atque gentili. neque enim omni credenti erit finis ad iustitiam, si Iudaeus excipitur, et in euangelio legimus: lex et prophetae usque ad Iohannem Baptistam et in alio loco: propterea ergo magis quaerebant eum Iudaei interficere, quia non solum soluebat sabbatum, sed et patrem suum dicebat deum aequalem se faciens deo, et iterum: de plenitudine eius nos omnes accepimus et gratiam pro gratia, quia lex per Moysen data est. gratia et ueritas per Iesum Christum facta est.

[112.14.3–4]
pro legis gratia, quae praeteriit, gratiam euangelii accepimus permanentem et pro umbris et imaginibus ueteris instrumenti ueritas per Iesum Christum facta est. Hieremias quoque ex persona dei uaticinatur: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti.

obserua, quid dicat, quod non populo gentilium, cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nunc nomine quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit sententias, e quibus breuitatis studio pauca subnectam: ecce ego Paulus dico uobis, quoniam, si circumcidamini, Christus uobis nihil prodest, et iterum: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis, et infra: si spiritu ducimini, iam non estis sub lege.

[112.14.5–6]
ex quo apparet, qui sub lege est non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores, sed uere, ut tu intellegis, eum spiritum sanctum non habere. qualia autem sint praecepta legalia, deo docente discamus: ego, inquit, dedi eis praecepta non bona et iustificationes, in quibus non uiuant in eis.

haec dicimus, non quo legem iuxta Manicheum et Marcionem destruamus, quam et sanctam et spiritalem iuxta apostolum nouimus, sed quia, postquam fides uenit et temporum plenitudo, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus.

[112.15.1–2]
Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret.

iterum dico: episcopus es, ecclesiarum Christi magister; ut probes uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata, qui abstineat a cibis, quos deus creauit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarta decima die mensis primi agnum mactet ad uesperam, et, cum hoc feceris, immo non feceris — scio enim te Christianum et rem sacrilegam non esse facturum -, uelis nolis tuam sententiam reprobabis et tunc disces opere difficilius esse confirmare sua quam aliena reprehendere.

[112.15.3–4]
ac ne forsitan tibi non crederemus, immo non intellegeremus, quid diceres — frequenter enim in longum sermo protractus caret intellegentia et, dum non sentitur, ab inperitis minus reprehenditur —, inculcas et replicas: hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. quod est malum Iudaeorum, quod Paulus dimiserat ? utique illud, quod sequitur: quod \'ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti\';

deinde, quod post passionem et resurrectionem Christi dato ac manifestato sacramento gratiae secundum ordinem Melchisedech adhuc putabant uetera sacramenta non ex consuetudine sollemnitatis, sed ex necessitate salutis esse celebranda, quae tamen si numquam fuissent necessaria, infructuose atque inaniter pro eis Machabaei martyres fierent;

[112.15.5–112.16.1]
postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequerentur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora arbitratum, ut Christum lucrifaceret.

Didicimus per te, quae apostolus Paulus mala reliquerit Iudaeorum; rursum te docente discamus, quae bona eorum tenuerit. obseruationes, inquies, legis, quas more patrio celebrabant, sicut ab ipso Paulo celebratae sunt sine ulla salutis necessitate. quid uelis dicere \'sine ulla salutis necessitate\', non satis intellego. si enim salutem non adferunt, cur obseruantur ? si autem obseruanda sunt, utique salutem adferunt, maxime quae seruata martyres faciunt; non enim obseruarentur, nisi adferrent salutem.

[112.16.2]
neque enim mdillerentia sunt inter bonum et malum, sicut philosophi disputant: \'bonum est continentia, malum luxuria, inter utrumque indifferens ambulare, digerere alui stercora, capitis naribus purgamenta proicere, sputis rheumata iacere\'. hoc nec bonum nec malum est — siue enim feceris siue non feceris, nec iustitiam habebis nec iniustitiam —, obseruare autem legis caerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum est aut malum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt.

[112.16.3–112.17.1]
in hoc, ni fallor, loco, dum aliud uitas, ad aliud deuolueris. dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris laqueos his, qui credunt ex Iudaeis, obseruandam legem esse decernens. et quia periculosum intellegis esse, quod dicis, rursum illud superfluis uerbis temperare conaris: sine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat.

Petrus igitur simulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistula tua: nam si propterea illa sacramenta celebrauit, qu\'ia simulauit se Iudaeum, ut illos lucrifaceret, cur non etiam sacrificauit cum gentibus, quia et his, qui sine lege erant, tamquam sine lege factus est, ut eos quoque lucrifaceret, nisi quia et illud fecit ut natura Iudaeus et hoc totum dixit, non ut fallaciter se fingeret esse; quod non erat, sed ut misericorditer ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eo errore laboraret, non scilicet mentientis astu sed conpatientis affectu?

[112.17.2]
bene defendis Paulum, quod non simulauerit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, neque imitari Petrum uoluerit mentientem, ut, quod erat, metu Iudaeorum dissimularet, sed tota libertate Iudaeum esse se diceret. nouam clementiam apostoli! dum Iudaeos Christianos uult facere, ipse Iudaeus factus est. non enim poterat luxuriosos ad. frugalitatem reducere, nisi se luxuriosum probasset, et misericorditer, ut ipse dicis, subuenire miseris, nisi se miserum ipse sentiret. uere enim miselli et misericorditei deplorandi, qui contentione sua et amore legis abolitae apostolum Christi fecere Iudaeum.

[112.17.3–4]
nec multuminterestintei meam et tuam sententiam, quia ego dico et Petrum et Paulum timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, immo simulasse mandata, tu autem adseris hoc eos fecisse clementer \'non mentientis astu sed conpatientis affectu\', dum modo illud constet uel metu uel misericordia eos simulasse se esse, quod non erant.

illud autem argumentum, quo aduersum nos uteris, quod et gentilibus debuerit gentilis fieri, si Iudaeis Iudaeus factus est, magis pro nobis facit. sicut enim non fuit uere Iudaeus, sic nec uere gentilis erat, et sicut non fuit uere gentilis, sic nec uere Iudaeus erat. in eo autem imitator gentilium est, quia praeputium recipit in fide Christi et indifferenter permittit uesci cibis, quos damnant Iudaei, non cultu, ut tu putas, idolorum; in Christo enim Iesu nec circumcisio est aliquid nec praeputium, sed obseruatio mandatorum dei.

[112.18.1–2]
Quaeso igitur te et iterum atque iterum deprecor, ut ignoscas disputatiunculae meae et, quod modum meum egressus sum, tibi inputes, qui coegisti, ut rescriberem, et mihi cum Stesichoro oculos abstulisti. nec me putes magistrum esse mendacii, qui sequor Christum dicentem: ego sum uia et uita et ueritas, j nec potest fieri, ut ueritatis cultor mendacio colla submittam.

neque mihi inperitorum plebeculam concites, qui te uenerantur ut episcopum et in ecclesia declamantem sacerdotii honore suscipiunt, me autem aetatis ultimae et paene decrepitum ac monasterii et ruris secreta sectantem parui pendunt, et quaeras tibi, quos doceas siue reprehendas. ad nos enim tantis maris atque terrarum a te diuisos spatiis uix uocis tuae sonus peruenit et, si forsitan litteras scripseris, ante eas Italia ac Roma suscipiet, quam ad me, cui mittendae sunt, deferantur.

[112.19.1]
Quod autem in aliis quaeris epistulis, cur prior mea in libris canonicis interpretatio asteriscos habeat et uirgulas praenotatas et postea aliam translationem absque his signis ediderim — pace tua dixerim —. uideris mihi non intellegere, quod quaesisti. illa enim interpretatio septuaginta interpretum est et, ubicumque uirgulae, id est obeli, sunt, significatur, quod Septuaginta plus dixerint, quam habetur in Hebraeo, ubi autem asterisci, id est stellae praelucentes, ex Theodotionis editione ab Origene additum est. et ibi Graeca transtulimus, hic de ipso Hebraico, quod intellegebamus, expressimus sensuum potius ueritatem quam uerborum interdum ordinem conseruantes.

[112.19.2]
et miror, quomodo septuaginta interpretum libros legas non puros, ut ab eis editi sunt, sed ab Origene emendatos siue corruptos per obelos et asteriscos et Christiani hominis interpretatiunculam non sequaris, praesertim cum ea, quae addita sunt, ex hominis Iudaei atque blasphemi post passionem Christi editione transtulerit. uis amator esse uerus septuaginta interpretum? non legas ea, quae sub asteriscis sunt, immo rade de uoluminibus, ut ueterum te fautorem probes. quod si feceris, omnes ecclesiarum bibliothecas condemnare cogeris. uix enim unus aut alter inuenietur liber, qui ista non habeat.

[112.20.1–2]
Porro, quod dicis non debuisse me interpretari post ueteres et nouo uteris syllogismo: \'aut obscura fuerunt, quae interpretati sunt Septuaginta, aut manifesta: si obscura, te quoque in eis falli potuisse credendum est, si manifesta, illos in eis falli non potuisse perspicuum est,\' tuo tibi sermone respondeo. omnes ueteres tractatores, qui nos in domino praecesserunt et qui scripturas sanctas interpretati sunt, aut obscura interpretati sunt aut manifesta.

si obscura, tu quomodo post eos ausus es disserere, quod illi explanare non potuerunt? si manifesta, superfluum est te uoluisse disserere, quod illos latere non potuit, maxime in explanatione psalmorum, quos apud Graecos interpretati sunt multis uoluminibus primus Origenes, secundus Eusebius Caesariensis, tertius Theodorus Heracleotes, quartus Asterius Scythopolita, quintus Apollinaris Laodicenus, sextus Didymus Alexandrinus. feruntur et diuersorum in paucos psalmos opuscula, sed nunc de integro psalmorum corpore dicimus.

[112.20.3]
apud Latinos autem Hilarius Pictauensis et Eusebius, Uercellensis episcopus, Origenem et Eusebium transtulerunt, quorum priorem et noster Ambrosius in quibusdam secutus est. respondeat mihi prudentia tua, quare post tantos et tales interpretes in explanatione psalmorum diuersa senseris. si enim obscuri sunt psalmi, quoque in eis falli potuise credendum est; si manifesti, illos in eis 15 falli potuisse non creditur. ac per hoc utroque modo superflua erit interpretatio tua et hac lege post priores nullus loqui audebit et, quodcumque alius occupauerit, alius de eo scribendi licentiam non habebit. quin potius humanitatis tuae est, in quo ueniam tibi tribuis, indulgere et ceteris.

[112.20.4]
ego enim non tam uetera abolere conatus sum, quae linguae meae hominibus emendata de Graeco in Latinum transtuli, quam ea testimonia, quae a Iudaeis praetermissa sunt uel corrupta, proferre in medium, ut scirent nostri, quid Hebraea ueritas contineret. si cui legere non placet, nemo conpellit inuitum. bibat uinum uetus cum suauitate et nostra musta contemnat, quae in explanatione priorum edita sunt, ut, sicubi illa non intelleguntur, ex nostris manifestiora fiant.

[112.20.5]
quod autem genus interpretationis in scripturis sanctis sequendum sit, liber, quem scripsi de optimo genere interpretandi, et omnes praefatiunculae diuinorum uoluminum, quas editioni nostrae praeposuimus, explicant ad illasque prudentem lectorem remittendum puto. et si me, ut dicis, in noui testamenti emendatione suscipis exponisque causam, cur suscipias, quia plurimi linguae Graecae habentes scientiam de meo possent opere iudicare, eandem integritatem debueras etiam in ueteri credere testamento, quod non nostra confinximus, sed, ut apud Hebraeos inuenimus, diuina transtulimus. sicubi dubitas, Hebraeos interroga.

[112.21.1–2]
Dices: \'quid, si Hebraei aut respondere noluerint aut mentiri uoluerint ?\' tota frequentia Iudaeorum in mea interpretatione reticebit ? nullus inueniri poterit, qui Hebraeae linguae habeat notitiam, aut omnes imitabuntur illos Iudaeos, quos dicis in Africae repertos oppidulo in meam calumniam conspirasse?

huiusce modi enim in epistula tua texis fabulam: quidam frater noster episcopus cum lectitari instituisset in ecclesia, cui praeest, interpretationem tuam, mouit quiddam longe aliter a te positum apud Ionam prophetam, quam erat omnium sensibus memoriaeque inueteratum et tot aetatum successionibus decantatum. factus est tantus tumultus: in plebe maxime Graecis arguentibus et inflammantibus calumniam falsitatis, ut cogeretur episcopus — Oea quippe ciuitas erat — Iudaeorum testimonium flagitare.

[112.21.3–112.22.1]
utrum autem illi inperitia an malitia hoc esse in Hebraeis codicibus responderunt, quod et Graeci et Latini habebant atque dicebant? quid plura? coactus est homo uelut mendositatem corrigere uolens post magnum periculum non remanere sine plebe. unde etiam nobis uidetur aliquando te quoque in nonnullis falli potuisse.

Dicis me in Iona propheta male quiddam interpretatum et seditione populi conclamante propter unius uerbi dissonantiam episcopum paene sacerdotium perdidisse. et quid sit illud, quod male interpretatus sim, subtrahis auferens mihi occasionem defensionis meae, ne, quicquid dixeris, me respondente soluatur, nisi forte ut ante annos plurimos cucurbita uenit in medium adserente illius temporis Cornelio et Asinio Pollione me \'hederam\' pro \'cucurbita\' transtulisse.

[112.22.2]
super qua re in commentario Ionae prophetae plenius respondimus hoc tantum nunc dixisse contenti, quod in eo loco, ubi septua- ginta interpretes \'cucurbitam\' et Aquila cum reliquis \'hederam\' transtulerunt, idest ϰιττόν, in Hebraeo uolumine \'ciceion\' scriptum habet, quam uulgo Syri \'ciceiam\' uocant; est autem genus uirgulti lata habens folia in modum pampini, cumque plantatum fuerit, cito consurgit in arbusculam absque ullis calamorum et hastilium adminiculis, quibus et cucurbitae et hederae indigent, suo trunco se sustinens.

[112.22.3–4]
hoc ergo uerbum de uerbo edisserens si \'ciceion\' transferre uoluissem, nullus intellegeret, si \'cucurbitam\', id dicerem, quod in Hebraico non habetur; \'hederam\' posui, ut ceteris interpretibus consentirem. sin autem Iudaei uestri, ut ipse adseris, malitia uel inperitia hoc dixerunt esse in uoluminibus Hebraeorum, quod in Graecis et Latinis codicibus continetur, manifestum est eos aut Hebraeas litteras ignorare aut ad inridendos cucurbitarios uoluisse mentiri.

peto m fine epistulae, ut quiescentem senem olimque ueteranum militare non cogas et rursum de uita periclitari. tu, qui iuuenis es et in pontificali culmine constitutus, doceto populos et nouis Africae frugibus Romana tecta locupleta. mihi sufficit cum auditore uel lectore pauperculo in angulo monasterii susurrare.


CXIII. FRAGMENTUM EPISTULAE THEOPHILI AD HIERONVMUM

[113.1.1–2]
Paucis in exordio placet iudicium ueritatis; dicente autem domino per prophetam: et iudicium meum quasi lux, egredietur, qui tenebrarum horrore circumdati sunt nec naturam rerum clara mente perspiciunt, pudore operiuntur aeterno et cassos se habuisse conatus ipso fine cognoscunt. unde et nos Iohannem, qui dudum Constantinopolitanam rexit ecclesiam, deo placere semper optauimus et causas perditionis eius, in quas ferebatur inprouidus, nequaquam credere uoluimus.

sed ille, ut cetera flagitia eius taceam, Origenistas in suam recipiens familiaritatem et ex his plurimos in sacerdotium prouehens at queob hoc scelus beatae memoriae hominem dei Epiphanium, qui inter episcopos clarum in orbe sidus effulsit, non paruo maerore contristans meruit audire: cecidit, cecidit Babylon.

[113.2.1]
Scientes ergo dictum a saluatore: nolite iudicare secundum faciem, sed iustum iudicium iudicate, ne quoquam ....................


CXIV. AD THEOPHILUM EPISCOPUM

[114.1–114.1.2]
Dilectissimo atque amantissimo papae Theophilo episcopo Hieronymus.

(Quod) tardius beatitudini tuae Latino sermone translatum\' librum tuum remitterem, multa in medio inpedimenta fecerunt: Isaurorum repentina eruptio, Phoenicis Galilaeaeque uastitas, terror Palaestinae, praecipue urbis Hierosolymae, et nequaquam librorum, sed murorum extructio, ad hoc asperitas hiemis, fames intolerabilis nobis praesertim, quibus multorum fratrum cura inposita est.

inter quas difficultates lucratiuis et, ut ita dicam, furtiuis per noctem operis crescebat interpretatio et iam in scidulis tenebatur, cum diebus sanctae quadragesimae scripta ad purum - conlatione tantum indigerem – grauissimo languore correptus et mortis limen ingrediens 20 domini misericordia et tuis orationibus reseruatus sum ad hoc forsitan, ut inplerem praeceptum tuum et uolumen disertissimum, quod scripturarum floribus texuisti, eadem, qua a te scriptum est, gratia uerterem, licet inbecillitas corporis et animi maeror ingenii quoque acumen obtuderit et uerba prono cursu labentia uelut quibusdam obicibus retardarit.

[114.2.1–114.3.1]
Mirati sumus in opere tuo utilitatem omnium ecclesiarum, ut discant,- qui ignorant, eruditi testimoniis scripturarum, qua debeant ueneratione sancta suscipere et altaris Christi ministerio deseruire sacrosque calices et sancta uelamina et cetera, quae ad cultum dominicae pertinent passionis, non quasi inania et sensu carentia sanctimoniam non habere, sed ex consortio corporis et sanguinis domini eadem, qua <%rpus eius et sanguis, maiestate ueneranda.

Suscipe igitur librum tuum, immo meum et, ut uerius dicam, nostrum; cumque mihi faueris, tuus fautor eris. tibi enim meum sudauit ingenium et facundiam Graecam Latinae linguae uolui paupertate pensare. neque uero, ut diserti interpretes faciunt, uerbum uerbo reddidi nec adnumeraui pecuniam, quam mihi per partes dederas, sed pariter appendi, ut nihil desit ex sensibus, cum aliquid desit ex uerbis.

[114.3.2]
epistulam autem tuam idcirco in Latinum uerti et huic uolumini praeposui, ut omnes, qui legerint, sciant me non temeritate et iactantia, sed praeceptis beatitudinis tuae suscepisse onus ultra uires meas. quod an consecutus sim, tuo iudicio derelinquo. certe, si inbecillitatem reprehenderis, uoluntati ueniam commodabis.


CXV. AD AUGUSTINUM

[115.1]
Domino uere sancto et beatissimo papae Augustino Hieronymus in Christo salutem. I

Cum a sancto fratre nostro sollicite quaererem, quid ageres, sospitem te laetus audiui. rursum, cum tuas litteras non dico spera- I rem, sed exigerem, nesciente te de Africa profectum esse se dixit. I itaque reddo tibi per eum salutationis officia, qui te unico amore I complectitur, simulque obsecro, ut ignoscas pudori meo, quod diu praecipienti, ut rescriberem, negare non potui. nec ego tibi, sed causae causa respondit. et si culpa est respondisse – quaeso, ut patienter audias —, multo maior est prouocasse.

[115.2–3]
sed facessant istius modi querimoniae; sit inter nos pura germanitas et deinceps non quaestionum, sed caritatis ad nos scripta mittamus. sancti fratres, qui nobiscum domino seruiunt, affatim te salutant. sanctos, qui tecum Christi leue trahunt iugum, praecipue sanctum et suscipiendum papam Alypium, ut meo obsequio salutes, precor.

incolumem te et memorem mei Christus deus noster tueatur omnipotens, domine uere sancte et beatissime papa. si legisti librum explanationum in Ionam, puto, quod ridiculam cucurbitae non recipias quaestionem. sin autem amicus, qui me primus gladio petiit, stilo repulsus est, sit humanitatis tuae atque iustitiae accusantem. reprehendere, non respondentem. in scripturarum, si placet, campo sine nostro inuicem dolore ludamus.


CXVI. EPISTULA AUGUSTINI AD HIERONVMUM

[116.1–116.1.1]
Domino dilectissimo et in Christi uisceribus honorando, sancto fratri et conpresbytero Hieronymo Augustinus in domino salutem.

Iam pridem tuae caritati prolixam epistulam misi respondens illi tuae, quam per sanctum filium tuum Asterium, nunc iam non solum fratrem, uerum etiam collegam meum, misisse te recolis. quae utrum in manus tuas peruenire meruerit, adhuc nescio, nisi quod per fratrem sincerissimum Firmum scribis, si ille, qui te primum gladio petiit, stilo repulsus est, ut sit humanitatis meae atque iustitiae accusantem reprehendere, non respondentem.

[116.1.2–3]
hoc solo tenuissimo indicio utcumque conicio legisse te illam epistulam meam. in ea quippe deploraui tantam inter uos extitisse discordiam, de quorum tanta amicitia, quaqua uersum eam fama diffuderat, caritas fraterna gaudebat. quod non feci reprehendendo germanitatem tuam, cuius in ea re aliquam culpam me cognouisse non ausim dicere, sed dolendo humanam miseriam, cuius in amicitiis mutua caritate retinendis, quantalibet illa sit, incerta permansio est.

uerum illud malueram tuis nosse rescriptis, utrum mihi ueniam, quam poposceram, dederis. quod apertius mihi intimari cupio, quamuis hilarior quidam uultus litterarum tuarum etiam hoc me impetrasse significare uideatur, si tamen post lectam illam missae sunt, quod in eis minime apparet.

[116.2.1]
Petis uel potius fiducia caritatis iubes, ut in scripturarum campo sine nostro inuicem dolore ludamus. equidem, quantum ad ad me adtinet, serio nos ista quam ludo agere mallem. quodsi hoc uerbum tibi propter facilitatem ponere placuit, ego, fateor, maius aliquid expeto a benignitate uirium tuarum prudentiaque tam docta et otiosa, annosa, studiosa, ingeniosa diligentia haec tibi non tantum donante, uerum etiam dictante spiritu sancto, ut in magnis et laboriosis quaestionibus non tamquam ludentem in campo scripturarum, sed in montibus anhelantem adiuues.

[116.2.2]
si autem propter hilaritatem, quam esse inter carissimos disserentes decet, putasti dicendum esse \'ludamus\', siue illud apertum et planum sit, unde conloquimur, siue arduum atque difficile, hoc ipsum edoce, obsecro te, quonam modo adsequi ualeamus, ut, cum forte aliquid nos mouet, quod nobis etsi non cautius adtendentibus, certe tardius intellegentibus non probatum est, et, quid nobis uideatur, contra conamur adserere, si hoc aliquanto securiore libertate dicamus, non incidamus in suspicionem puerilis iactantiae, quasi nostro nomini famam uiros inlustres accusando quaeramus, si autem aliquid asperum refellendi necessitate depromptum, quo tolerabile fiat, leniore circumfundamus eloquio, litum melle gladium stringere iudicemur, nisi forte ille modus est, quo utrumque hoc uitium uel uitii suspicionem caueamus, si cum doctiore amico sic disputemus, ut, quicquid dixerit, necesse sit adprobare nec quaerendi saltem causa liceat aliquantulum reluctari.

[116.3.1]
Tum uero sine ullo timore offensionis tamquam in campo luditur, sed mirum, si nobis non inluditur. ego enim — fateor caritati tuae — solis eis scripturarum libris, qui iam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo errasse aliquid firmissime credam ac, si aliquid in eis offendero litteris, quod uideatur contrarium ueritati, nihil aliud quam uel mendosum esse codicem uel interpretem non adsecutum esse, quod dictum est, uel me minime intellexisse non ambigam.

[116.3.2–3]
alios autem ita lego, ut, quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo uerum putem, quia ipsi ita senserunt, sed quia mihi uel per illos auctores canonicos uel probabili ratione, quod a uero non abhorreat, persuadere potuerunt.

nec te, mi frater, sentire aliud existimo; prorsus, inquam, non te arbitror sic legi tuos libros uelle tamquam prophetarum uel apostolorum, de quorum scriptis, quod omni errore careant, dubitare nefarium est. absit hoc a pia humilitate et ueraci de temet ipso cogitatione, qua nisi esses praeditus, non utique diceres: utinam mereremur complexus tuos et conlatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus!

[116.4.1–2]
Quod si te ipsum consideratione uitae ac morum tuorum non simulate, non fallaciter dixisse credo, quanto magis aequum est me credere apostolum Paulum non aliud sensisse, quam scripserit, ubi ait de Petro et Barnaba: cum uiderem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixi Petro coram omnibus: si tu: cum sis Iudaeus, gentiliter et-non Iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare?

de quo enim certus sim, quod me scribendo uel loquendo non fallat, si fallebat apostolus filios suos, quos iterum parturiebat, donec in eis Christus, id est 30 ueritas, formaretur, quibus cum praemisisset dicens: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior, non tamen ueraciter scribebat, sed nescio qua dispensatoria simulatione fallebat, uidisse se Petrum et Barnaban non recte ingredientes ad ueritatem euangelii ac Petro in faciem restitisse non ob aliud, nisi quod gentes cogeret iudaizare?

[116.5.1–2]
\'At enim satius est credere apostolum Paulum aliquid non uere scripsisse, quam apostolum Petrum non recte aliquid egisse.\' hoc si ita est, dicamus — quod absit — satius esse credere mentiri euangelium, quam negatum esse a Petro Christum, et mentiri Regnorum librum, quam tantum prophetam a domino deo tam excellenter electum et in concupiscenda atque abducenda uxore aliena commisisse adulterium et in marito eius necando tam horrendum homicidium.

immo uero sanctam scripturam in summo et caelesti auctoritatis culmine conlocatam de ueritate eius certus ac securus legam et in ea homines uel adprobatos uel emendatos uel damnatos ueraciter discam potius, quam, facta humana dum in quibusdam laudabilis excellentiae personis aliquando credere timeo reprehendenda, ipsa diuina eloquia mihi sint ubique suspecta.

[116.6.1–2]
Manichei plurima diuinarum scripturarum, quibus eorum nefarius error clarissima sententiarum perspicuitate conuincitur, quia in alium sensum detorquere non possunt, falsa esse contendunt, ita tamen, ut eandem falsitatem non scribentibus apostolis tribuant, sed nescio quibus codicum corruptoribus.

quod tamen quia nec pluribus siue antiquioribus exemplaribus nec praecedentis linguae auctoritate, unde Latini libri interpretati sunt, probare aliquando potuerunt, notissima omnibus ueritate superati confusique discedunt. itane non intellegit sancta prudentia tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non ab aliis apostolicas litteras esse falsatas, sed ipsos apostolos falsa scripsisse dicamus?

[116.7.1–2]
\'Non est\', inquis, \'credibile hoc in Petro Paulum, quod ipse Paulus fecerat, arguisse\'. non nunc quaero, quid fecerit; quid scripserit, quaero. hoc ad quaestionem, quam suscepi, maxime pertinet, ut ueritas diuinarum scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata non a quibuslibet, sed ab ipsis apostolis ac per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta ex omni parte uerax atque indubitanda persistat.

nam si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum uiderit non recte ingredientem ad ueritatem euangelii. quisquis enim hoc facit, quod facere debet, recte utique facit et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum nouit facere debuisse. si autem uerum scripsit Paulus, uerum est, quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad ueritatem euangelii; id ergo faciebat, quod facere non debebat.

[116.7.3–116.8.1]
et si tale aliquid Paulus ipse iam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam coapostoli sui correctionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua epistula posuisse, et epistula qualibet, quanto magis in illa, in qua praelocutus ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior.

Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret iudaizare. hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo. et ideo non recte agebat hoc Petrus; erat enim contra euangelii ueritatem, ut putarent, qui credebant in Christum, sine illis ueteribus sacramentis saluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antiochiae, qui ex circumcisione crediderant, contra quos Paulus perseueranter acriterque confligit.

[116.8.2–3]
ipsum uero Paulum non ad hoc id egisse, quod uel Timotheum circumcidit uel Cenchris uotum persoluit uel Hierosolymis a Iacobo admonitus cum eis, qui uouerant, legitima illa celebranda suscepit, ut putari uideretur per ea sacramenta etiam Christianam salutem dari, sed ne illa, quae prioribus, ut congruebat, temporibus in umbris rerum futurarum deus fieri iusserat, tamquam idolatriam gentilium damnare crederetur.

hoc est enim, quod illi Iacobus ait auditum de illo esse, quod discissionem doceat a Moyse, quod utique nefas est, ut credentes in Christum discindantur a propheta Christi tamquam eius doctrinam detestantes atque damnantes, de quo ipse Christus dicit: si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit.

[116.9.1–2]
Adtende enim, obsecro, ipsa uerba Iacobi: uides, inquit, frater, quot milia sunt in Iudaea, qui crediderunt in Christum, et hi omnes aemulatores sunt legis. audierunt autem de te, quia discissionem doces a Moyse eorum, qui per gentes sunt, Iudaeorum dicens non debere circumcidere eos filios suos neque secundum consuetudinem ingredi. quid ergo est? utique oportet conuenire multitudinem; audient enim te superuenisse. hoc ergo fac, quod tibi dicimus.

sunt nobis uiri quattuor uotum habentes super s e. his adsumptis sanctifica te cum ipsis et inpende in eos, ut radant capita, et scient omnes, quia, quae de te audierunt, falsa sunt, sed sequeris et ipse custodiens legem. de gentibus autem, qui crediderunt, nos mandauimus iudicantes nihil eius modi seruare illos, nisi ut obseruent ab idolis immolato et a sanguine et a fornicatione.

[116.9.3]
non, ut opinor, obscurum est et Iacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse, quae de illo audierant hi, qui, cum in Christum ex Iudaeis credidissent, tamen aemulatores erant legis, ne per doctrinam Christi uelut sacrilega nec deo mandante conscripta damnari putarentur, quae per Moysen patribus fuerant ministrata. hoc enim de Paulo iactauerant non illi, qui intellegebant, quo animo a Iudaeis fidelibus obseruari tunc ista deberent propter commendandam scilicet auctoritatem diuinam et sacramentorum illorum propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam salutem, quae iam in Christo reuelabatur et per baptismi sacramentum ministrabatur, sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea uolebant obseruari, tamquam sine his in euangelio salus credentibus esse non posset.

[116.9.4]
ipsum enim senserant uehementissimutn gratiae praedicatorem et intentioni eorum maxime aduersum docentem non per illa hominem iustificari, sed per gratiam Iesu Christi, cuius praenuntiandae causa illae umbrae in lege mandatae sunt. et ideo illi inuidiam et persecutionem concitare molientes tamquam inimicum legis mandatorumque diuinorum criminabantur, cuius falsae criminationis inuidiam congruentius deuitare non posset, quam ut ea ipse celebraret, quae damnare tamquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria conpellendos.

[116.10.1]
Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret Iacobus: et scient omnes, sed diceret: \'et putabunt omnes\', quoniam, quae de te audierunt, falsa sunt, praesertim quia in ipsis Hierosolymis apostoli iam decreuerant, ne quisquam gentes cogeret iudaizare, non autem decreuerant, ne quisquam tunc Iudaeos iudaizare prohiberet, quamuis etiam ipsos iam doctrina Christiana non cogeret.

[116.10.2–116.11.1]
proinde, si post hoc apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem, qua gentes cogeret iudaizare, quoniam nec ipse cogebatur, quamuis propter commendanda eloquia dei, quae Iudaeis sunt credita, non prohibebatur, quid mirum, si constringebat eum Paulus libere adserere, quod cum ceteris apostolis se Hierosolymis decreuisse meminerat ?

Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum uolebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter adserere, quod eum pariter sentire iam nouerat, siue quod cum eo contulerat euangelium siue quod in Cornelii centurionis uocatione etiam diuinitus eum de hac re admonitum acceperat siue quod, antequam illi, quos timuerat, uenissent Antiochiam, cum gentibus eum conuesci uiderat.

[116.11.2–116.12.1]
neque enim negamus in hac sententia fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. non itaque tunc eum, quid in ea re uerum esset, docebat, sed eius simulationem, qua gentes iudaizare cogebantur, arguebat non ob aliud, nisi quia sic illa omnia simulatoria gerebantur, tamquam uerum esset, quod dicebant illi, qui sine circumcisione praeputii atque aliis obseruationibus umbrae futurorum putabant credentes saluos esse non posse.

Ergo et Timotheum propterea circumcidit, ne Iudaeis et maxime cognationi eius maternae sic uiderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idolatria detestanda est, cum illam deus fieri praeceperit, hanc satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant credentes saluos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent.

[116.12.2]
quod ipse satis significat, ubi ait: sed neque Titus, qui mecum erat, cum esset Graecus, conpulsus est circumcidi, propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari libertatem nostram, ut nos in seruitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subiectione, ut ueritas euangelii permaneat ad uos. hic apparet, quid eos captare intellexerit, ut non faceret, quod in Timotheo fecerat, quod ea libertate facere ; poterat, qua ostenderet illa sacramenta nec tamquam necessaria debere appeti nec tamquam sacrilega debere damnari.

[116.13.1–2]
Sed cauendum est uidelicet in hac disputatione, ne sicut philosophi quaedam facta hominum media dicamus inter recte factum et peccatum, quae neque in recte factis neque in peccatis numerentur, et urgueamur eo, quod obseruare legis caerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum aut malum, ut, si bonum dixerimus, eas nos quoque obseruare cogamur, si autem malum, non uere, sed simulate ab apostolis obseruatas esse credamus.

ego uero apostolis non tam exemplum philosophorum timeo, quando et illi in sua disputatione ueri aliquid dicunt, quam forensium aduocatorum, quando in alienarum causarum actione mentiuntur. quorum similitudo si in ipsa expositione epistulae ad Galatas ad confirmandam simulationem Petri et Pauli putata est decenter induci, quid ego apud te timeam nomen philosophorum, qui non propterea uani sunt, quia omnia falsa dicunt, sed quia et falsis plerisque confidunt et, ubi uera inueniuntur dicere, a Christi gratia, qui est ipsa ueritas, alieni sunt ?

[116.14.1]
Cur autem non dicam praecepta illa ueterum sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines iustificantur — umbrae sunt enim praenuntiantes gratiam, qua iustificamur —, nec tamen mala, quia diuinitus praecepta sunt tempori personisque congruentia, cum me adiuuet etiam prophetica sententia, qua dicit deus se illi populo dedisse praecepta non bona? forte enim propterea non dixit mala, sed tantum non bona, id est non talia, ut illis homines boni fiant aut sine illis boni non fiant.

[116.14.2–3]
uellem me doceret benigna sinceritas tua, utrum simulate quisquam sanctus orientalis, cum Romam uenerit, ieiunet sabbato excepto illo die paschalis uigiliae. quod si malum esse dixerimus, non solum Romanam ecclesiam, sed 30 etiam multa ei uicina et aliquanto remotiora damnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. si autem non ieiunare sabbato malum puta-B uerimus, tot ecclesias orientis et multo maiorem orbis Christiani partem qua temeritate criminabimur!

placetne tibi, ut medium quiddam essedicamus, quod tamen acceptabile sit ei, qui hoc non simulate, sed congruenti societate atque obseruantia fecerit ? et tamen nihil inde legimus in canonicis libris praeceptum esse Christianis. quanto magis illud malum dicere non audeo, quod deum praecepisse ipsa Christiana fide negare non possum, qua didici non eo me iustificari, sed gratia dei per Iesum Christum, dominum nostrum!

[116.15.1]
Dico ergo circumcisionem praeputii et cetera huius modi priori populo per testamentum, quod uetus dicitur, diuinitus data ad significationem futurorum, quae per Christum oportebat inpleri. quibus aduenientibus remansisse illa Christianis legenda tantum ad intellegentiam praemissae prophetiae, non autem necessario facienda, quasi adhuc expectandum esset, ut ueniret fidei reuelatio, quae his significabatur esse uentura. sed quamuis gentibus inponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Iudaeorum tamquam detestanda atque damnanda.

[116.15.2]
sensim proinde atque paulatim feruente sane praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent credentes se iustificari saluosque fieri, non illis umbris rerum ante futurarum, tunc iam uenientium atque praesentium, ut in illorum Iudaeorum uocatione, quos praesentia carnis domini et apostolica tempora sic inuenerant, omnis illa actio consumeretur umbrarum, hoc ei suffecisse ad commendationem, ut non tamquam detestanda et similis idolatriae uitaretur, ultra uero non haberet progressum, ne putaretur necessaria, tamquam uel ab illa salus esset uel sine illa esse non posset, quod putauerunt heretici, qui, dum uolunt et Iudaei esse et Christiani, nec Iudaei nec Christiani esse potuerunt. quorum sententiam mihi cauendam, quamuis in ea numquam fuerim, tamen beniuolentissime admonere dignatus es.

[116.15.3–4]
in cuius sententiae non consensionem, sed simula tionem timore Petrus inciderat, ut de illo Paulus uerissime scriberet, quod eum uidisset non recte ingredientem ad ueritatem euangelii, eique uerissime diceret, quod gentes iudaizare cogebat.

quod Paulus utique non cogebat ob hoc illa uetera ueraciter, ubi opus esset, obseruans, ut damnanda non esse monstraret, praedicans tamen instanter non eis, sed reuelata gratia fidei saluos fieri fideles, ne ad ea quemquam uelut necessaria suscipienda conpelleret. sic autem credo apostolum Paulum ueraciter cuncta illa gessisse nec tamen nunc quemquam factum ex Iudaeo Christianum uel cogo uel sino talia ueraciter celebrare, sicut nec tu, cui uidetur Paulus ea simulasse, cogis istum uel sinis talia simulare.

[116.16.1]
An uis; ut etiam ego dicam hanc esse summam quaestionis, immo sententiae tuae, ut post euangelium Christi bene faciant credentes Iudaei, si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus, si filios circumcidant, si sabbatum obseruent, ut Paulus in Timotheo et omnes obseruauere Iudaei, dum modo haec simulate ac fallaciter. agant? hoc si ita est, non iam in heresin Hebionis uel eorum, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, uel quamlibet aliam ueterem, sed in nescio quam nouam delabimur, quae sit eo perniciosior, quo non errore, sed proposito est ac uoluntate fallaci.

[116.16.2]
quodsi respondes, ut te ab hac purges sententia, tunc apostolos ista laudabiliter simulasse, ne scandalizarentur infirmi, qui ex Iudaeis multi crediderant et ea respuenda nondum intellegebant, nunc uero confirmata per tot gentes doctrina gratiae Christianae, confirmata etiam per omnes Christi ecclesias lectione legis et prophetarum, quomodo haec intellegenda, non obseruanda recitentur, quisquis ea simulando agere uoluerit, insanire, cur mihi non licet dicere apostolum Paulum et alios rectae fidei Christianos tunc illa uetera sacramenta paululum obseruando ueraciter commendare debuisse, ne putarentur illae propheticae significationis obseruationes a piissimis patribus custoditae tamquam sacrilegia diabolica a posteris detestatae ?

[116.16.3]
iam enim cum uenisset fides, quae prius illis obseruationibus praenuntiata post mortem et resurrectionem domini reuelata est, amiserant tamquam uitam officii sui, uerum tamen sicut defuncta corpora necessariorum deducenda erant quodam modo ad sepulturam nec simulate, sed religiose, non autem deserenda continuo uel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus proicienda. proinde nunc quisquis Christianorum, quamuis sit ex Iudaeis, similiter ea celebrare uoluerit, tamquam sopitos cineres eruens non erit pius deductor uel baiulus corporis, sed inpius sepulturae uiolator.

[116.17.1]
Fateor sane in eo, quod epistula mea continet, quod ideo sacramenta Iudaeorum Paulus celebranda susceperat, cum iam Christi esset apostolus, ut doceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, minus me posuisse \'illo dumtaxat tempore, quo primum fidei gratia reuelata est\'; tunc enim hoc non erat perniciosum. progressuuero temporis illae obseruationes ab omnibus Christianis desererentur, ne, si tunc fierent, non discerneretur, quod deus populo suo per Moysen praecepit, ab eo, quod in templis daemoniorum spiritus inmundus instituit.

[116.17.2–3]
proinde potius culpanda est neglegentia mea, quia hoc non I addidi, quam obiurgatio tua. uerum tamen longe ante, quam tuas I litteras accepissem, scribens contra Faustum Manicheum, quomodo eundem locum quamuis breuiter explicauerim et hoc illic non praetermiserim, et legere poterit, si non dedignetur, benignitas tua et a carissimis nostris, per quos haec scripta nunc misi, quomodo uolueris, tibi fides fiat illud me ante dictasse.

mihique de animo meo crede, quod coram deo loquens iure caritatis exposco, numquam 30 mihi uisum fuisse etiam nunc Christianos ex Iudaeis factos sacramenta illa uetera quolibet affectu, quolibet animo celebrare debere aut eis ullo modo licere, cum illud de Paulo semper ita senserim, ex quo illius mihi litterae innotuerunt, sicut nec tibi uidetur hoc tempore cuiquam ista esse simulanda, cum hoc fecisse apostolos credas.

[116.18.1–2]
Proinde, sicut tu e contrario loqueris et licet reclamante, sicut scribis, mundo libera uoce pronuntias caerimonias Iudaeorum et perniciosas esse et mortiferas Christianis et, quicumque eas obseruauerit siue ex Iudaeis siue ex gentibus, eum in barathrum diaboli deuolutum, ita ego hanc uocem tuam omnino confirmo et addo: quicumque eas obseruauerit non solum ueraciter, uerum etiam simulate, eum in barathrum diaboli deuolutum.

quid quaeris amplius? sed sicut tu simulationem apostolorum ab huius temporis ratione secernis, ita ego Pauli apostoli ueracem tunc in his omnibus conuersationem ab huius temporis quamuis minime simulata caerimoniarum Iudaicarum obseruatione secerno, quoniam tunc fuit adprobanda, nunc detestanda.

[116.18.3]
ita, quamuis legerimus: lex et prophetae usque ad Iohannem Baptistam et quia propterea quaerebant Iudaei Christum interficere, quia non solum soluebat sabbatum, sed et patrem suum dicebat deum aequalem se faciens deo, et quia gratiam pro gratia accepimus et quoniam lex per Moysen data est, gratia autem et ueritas per Iesum Christum facta est et per Hieremiam promissum est daturum deum testamentum nouum domui Iuda non secundum testamentum, quod disposuit patribus eorum, non tamen arbitror ipsum dominum fallaciter a parentibus circumcisum.

[116.18.4–116.19.1]
aut, si hoc propter aetatem minime prohibebat, nec illud arbitror eum dixisse fallaciter leproso, quem certe non illa per Moysen praecepta obseruatio, sed ipse mundauerat: uade et offer pro te sacrificium, quod praecepit Moyses in testimonium illis; nec fallaciter ascendit ad diem festum usque adeo non causa ostentationis coram hominibus, ut non euidenter ascenderit, sed latenter.

At enim dixit idem apostolus: ecce ego Paulus dico uobis, quia, si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit. decepit ergo Timotheum et fecit ei nihil prodesse Christum? an, quia hoc fallaciter factum est, ideo non obfuit ? at ipse hoc non posuit nec ait \'si circumcidamini ueraciter\' sicut nec \'fallaciter\', sed sine ulla exceptione dixit: si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit.

[116.19.2]
sicut ergo tu uis hic locum dare sententiae tuae, ut uelis subintellegi \'nisi fallaciter\', ita non inpudenter flagito, ut etiam nos illic intellegere sinas eis dictum \'si circumcidamini\', qui propterea uolebant circumcidi, quod aliter se putabant in Christo saluos esse non posse. hoc ergo animo, hac uoluntate, ista intentione quisquis tunc circumcidebatur, Christus ei omnino nihil proderat, sicut alibi aperte dicit: nam si per legem iustitiaergo.Christus gratis mortuus est. hoc declarat et quod ipse commemorasti: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis.

[116.19.3]
illos itaque arguit, qui se iustificari in lege credebant, non qui legitima illa in eius honore, a quo mandata sunt, obseruabant intellegentes, et quia praenuntiandae ueritatis ratione mandata sint et quo usque debeant perdurare. unde est illud, quod ait: spiritu ducimini, non adhuc estis sub lege, unde, uelut colligis, apparere, qui sub lege est, non dispensatiue; ut nostros putas uoluisse maiores, sed uere, ut ego intellego, eum sanctum spiritum non habere.

[116.20.1]
Magna mihi uidetur quaestio, quid sit esse sub lege sic, quem ad modum apostolus culpat. neque enim hoc eum propter circumcisionem arbitror dicere aut illa sacrificia, quae tunc facta a patribus nunc a Christianis non fiunt, et cetera eius modi, sed hoc ipsum etiam, quod lex dicit: non concupisces, quod fatemur certe Christianos obseruare debere atque euangelica maxime inlustratione praedicare. legem dicit esse sanctam et mandatum sanctum et iustum et bonum.

[116.20.2–3]
deinde subiungit: quod ergo bonum est, mihi factum est mors absit, sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. quod autem hic dicit peccatum per mandatum fieri supra modum, hoc alibi: lex subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, sup era bunda uit gratia.

et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur, quod ipsa iustificet, uelut interrogans ait: quid ergo lex? atque huic interrogationi continuo respondit: praeuaricationis gratia posita est, donec ueniret semen, cui promissum est. hos ergo damnabiliter dicit esse sub lege, quos reos facit lex non inplentes legem, dum non intellegendo gratiae beneficium ad facienda dei praecepta quasi de suis uiribus superba elatione praesumunt. p 1 enitudo o enim legis caritas; caritas uero dei diffusa est in cordibus nostris non per nos ipsos, sed per spiritum sanctum, qui datus est nobis.

[116.20.4–5]
sed huic rei, quantum satis est, explicandae prolixus fortasse et sui proprii uoluminis sermo debetur. si ergo illud, quod lex ait: non concupisces, si humana infirmitas gratia dei adiuta non fuerit, sub se reum tenet et praeuaricatorem potius damnat, quam liberat peccatorem, quanto magis illa, quae significationis causa praecepta sunt, circumcisio et cetera, quae gratiae reuelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, iustificare neminem poterant!

non tamen ideo fuerant tamquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia iam coeperit reuelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata, sed permittenda paululum eis maxime, qui ex illo populo, cui data sunt, uenerant, postea uero, tamquam cum honore sepulta sint, a Christianis omnibus inreparabiliter deserenda.

[116.21.1–2]
Hoc autem, quod dicis: \'non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores\', quid sibi uult, oro te? aut enim hoc est, quod ego appello officiosum mendacium, ut haec dispensatio sit officium uelut honeste mentiendi, aut, quid aliud sit, omnino non uideo, nisi forte addito nomine dispensationis fit, ut mendacium non sit mendacium. quod si absurdum est, cur ergo non aperte dicis officiosum mendacium defendendum?

nisi forte nomen te mouet, quia non tam usitatum est in ecclesiasticis libris uocabulum officii, quod Ambrosius noster non timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos \'De officiis\' uoluit appellare. an, si officiose mentiatur quisque, culpandus est, si dispensatiue, adprobandus, rogo te ? mentiatur, ubi legerit, qui hoc putat — quia et haec magna quaestio est, sitne aliquando mentiri uiri boni, immo uiri Christiani. qualibus dictum est: sit in ore uestro \'est, est; non, non\', et qui cum fide audiunt: perdes omnes, qui loquuntur mendacium;

[116.22.1]
sed, ut dixi, et alia et magna quaestio est — eligat, quod uoluerit, qui hoc existimat, ubi mentiatur, dum tamen ab scribentibus auctoribus sanctarum scripturarum et maxime canonicarum inconcusse credatur et defendatur abesse omnino mendacium, ne dispensatores Christi, de quibus dictum est: hic iam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, tamquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse uideantur pro ueritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in Latino sermone ab eo dicatur appellata, quia fit, quod dicitur. ubi autem fit, quod dicitur, mentiendi utique non est locus.

[116.22.2]
fidelis igitur dispensator apostolus Paulus procul dubio nobis exhibet in scribendo fidem, quia ueritatis dispensator erat, non falsitatis. ac per hoc uerum scripsit uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem restitisse, quod gentes cogeret iudaizare. ipse uero Petrus, quod a Paulo fiebat utiliter libertate caritatis, sanctae ac benignae pietate humilitatis accepit atque ita rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo non dedignarentur, sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi, quam Paulus, quo fidenter auderent etiam minores maioribus pro defendenda euangelica ueritate salua fraterna caritate resistere.

[116.22.3]
nam cum satius sit a tenendo itinere in nullo quam in aliquo declinare, multo I est tamen mirabilius et laudabilius libenter accipere corrigentem quam audacter corrigere deuiantem. laus itaque iustae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro, quantum mihi pro modulo meo uidetur, magis fuerat aduersus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi maior occasio, qua multo mordacius criminaretur Christianos fallaciter uel suas litteras scribere uel dei sui sacramenta portare.

[116.23.1–2]
Flagitas a me, ut aliquem saltem unum ostendam, cuius in hac re sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraueris, qui te in eo, quod adstruis, praecesserunt, petens, ut, in eo si te reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus, quorum ego, fateor, neminem legi, sed, cum sint ferme sex uelseptem, horum quattuor auctoritatem tu quoque infringis.

nam Laodicenum, cuius nomen taces, de ecclesia dicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem hereticum, Origenem uero ac Didymum reprehensos abs te lego in recentioribus opusculis tuis et non mediocriter nec de mediocribus quaestionibus, quamuis Origenem mirabiliter ante laudaueris.

[116.23.3–116.24.1]
cum his ergo errare puto quia nec te ipse patieris. quamuis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non errauerint. nam quis est, qui se uelit cum quolibet errare? tres igitur restant: Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes et, quem paulo post commemoras, Iohannes, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam.

Porro, si quaeras uel recolas, quid hinc senserit noster Ambrosius, quid noster itidem Cyprianus, inuenies fortasse nec nobis defuisse, quos in eo, quod adserimus, sequeremur, quamquam, sicut paulo ante dixi, tantum modo scripturis canonicis hanc ingenuam debeam seruitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, possem quidem, ut arbitror, facile reperire, si multa legissem.

[116.24.2]
uerum tamen ipse mihi pro his omnibus, immo supra hos omnes apostolus Paulus occurrit. ad ipsum confugio, ad ipsum ab omnibus, qui aliud sentiunt, litterarum eius tractatoribus prouoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod scripsit ad Galatas uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes iudaizare cogebat, utrum uerum scripserit an 3OI forte nescio qua dispensatiua falsitate mentitus sit. et audio paulo superius in eiusdem narrationis exordio religiosa uoce mihi clamantem: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior.

[116.25.1]
Dent ueniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto apostolo in suis et pro suis litteris iuranti quam cuique doctissimo de alienis litteris disputanti. nec dici timeo sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, quoniam neque simulabat errorem, qui libertate apostolica, sicut illi tempori congruebat, uetera illa sacramenta, ubi opus erat, agendo commendabat ea non satanae uersutia decipiendis hominibus, sed dei prouidentia praenuntiandis rebus futuris prophetice constituta, nec uere fuerat in errore Iudaeorum, qui non solum nouerat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus inponenda uel iustificationi quorumque fidelium necessaria.

[116.26.1]
Quod autem dixi eum factum Iudaeis tamquam Iudaeum et tamquam gentilem gentilibus non mentientis astu, sed conpatientis affectu, quem ad modum dixerim, parum mihi uisus es adtendisse, immo ego fortasse non satis hoc explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulauerit, sed quia sic ea non simulauit, quae faciebat similia Iudaeis, quem ad modum nec illa, quae faciebat similia gentibus, quae tu quoque commemorasti atque in eo me, quod non ingrate fateor, adiuuisti.

[116.26.2]
cum enim abs te quaesissem in epistula mea, quomodo putetur ideo factus Iudaeis tamquam Iudaeus, quia fallaciter suscepit sacramenta Iudaeorum, cum et gentibus tamquam gentilis factus sit \'nec tamen susceperit fallaciter sacrificia gentium, tu respondisti I in eo factum gentibus tamquam gentilem, quod praeputium receperit, quod indifferenter permiserit uesci cibis,- quos damnant Iudaei. ubi ego quaero, utrum et hoc simulate fecerit, quod si absurdissimum atque falsissimum est, sic ergo et illa, in quibus Iudaeorum consuetudini congruebat, libertate prudenti, non necessitate seruili aut, quod est indignius, dispensatione fallaci potius quam fideli.

[116.27.1–2]
Fidelibus enim et his, qui cognouerunt ueritatem, sicut ipse testatur, nisi forte et hic fallit, omnis creatura dei bona est et nihil abiciendum, quod cum gratiarum actione accipitur. ergo et ipsi Paulo, non solum uiro, uerum etiam dispensatori maxime fideli, non solum cognitori, uerum etiam doctori ueritatis, omnis utique in cibis creatura dei non simulate, sed uere bona erat.

cur igitur nihil simulate suscipiendo sacrorum caerimoniarumque gentilium, sed de cibis et praeputio uerum sentiendo ac docendo tamen tamquam gentilis factus est gentibus et non potuit fieri tamquam Iudaeus Iudaeis nisi fallaciter suscipiendo sacramenta Iudaeorum? cur oleastro inserto seruauit dispensationis ueracem fidem et naturalibus ramis non extra, sed in arbore constitutis nescio quod dispensatoriae simulationis uelamen obtendit? cur factus tamquam gentilis gentibus, quod sentit, docet, quod agit, sentit, factus autem tamquam Iudaeus Iudaeis aliud claudit in pectore, aliud promit in uerbis, in factis, in scriptis?

[116.27.3–116.28.1]
sed absit hoc sapere. utrisque enim debebat caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. ac per hoc omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret non mentientis astu, sed conpatientis affectu, id est non omnia mala hominum fallaciter agendo, sed aliorum omnium malis omnibus, tamquam si sua essent, misericordis medicinae diligentiam procurando.I

Cum itaque illa testamenti ueteris sacramenta etiam sibi agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat, sed omnino non fallens atque hoc modo a domino deo illa usque ad certi temporis dispensationem iussa esse commendans a sacrilegis sacris gentium distinguebat.

[116.28.2]
tunc autem non mentientis- astu, sed conpatientis affectu Iudaeis tamquam Iudaeus fiebat, quando eos ab illo errore, quo uel in Christum credere nolebant uel per uetera sacerdotia sua caerimoniarumque obseruationes se a peccatis posse mundari fierique saluos existimabant, sic liberare cupiebat, tamquam ipse illo errore. teneretur; diligens utique proximum tamquam se ipsum et haec aliis faciens, quae sibi ab aliis fieri uellet, si hoc illi opus esset. quod cum dominus monuisset, adiunxit: haec est enim lex et prophetae.

[116.29.1–2]
Hunc conpatientis affectum in eadem epistula ad Galatas praecipit dicens: si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu lenitatis intendens te ipsum, ne et tu tempteris.

uide, si non dixit fieri tamquam ille, ut illum lucrifacias, non utique, ut ipsum delictum fallaciter ageret aut se id habere simularet, sed ut in alterius delicto, quid etiam sibi accidere posset, adtenderet atque ita alteri, tamquam sibi ab altero uellet, misericorditer subueniret, hoc est non mentientis astu, sed conpatientis affectu. sic Iudaeo, sic gentili, sic cuilibet homini Paulus in errore uel peccato aliquo constituto non simulando, quod non erat, sed conpatiendo, quia esse potuisset, tamquam qui se hominem cogitaret, omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret.

[116.30.1]
Te ipsum, si placet, obsecro te, paulisper intuere, te ipsum, inquam, erga me ipsum et recole uel, si habes conscripta, relege uerba tua in illa epistula, quam mihi per fratrem nostrum, iam collegam 30 meum Cyprianum breuiorem misisti, quam ueraci, quam germano. quam pleno caritatis affectu, cum quaedam me in te commisisse expostulasses, grauiter subiunxisti: in hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis iura uiolantur; ne uideamur certare pueriliter et fautoribus inuicem uel detractoribus nostris tribuere materiam contendendi. haec abs te uerba non solum ex animo dicta sentio, uerum etiam benigno animo ad consulendum mihi.

[116.30.2]
denique addis, quod, etiam si non adderes, appareret, et dicis: haec scribo, quia te pure et Christiane diligere cupio nec quicquam in mea mente retinere, quod distet a labiis. o uir sancte mihique, ut deus uidet animam meam, ueraci corde dilecte, hoc ipsum, quod posuisti in litteris tuis, quod te mihi exhibuisse non dubito, hoc ipsum omnino Paulum apostolum credo exhibuisse in litteris suis non uni cuilibet homini, sed Iudaeis et Graecis et omnibus gentibus, filiis suis, quos in euangelio genuerat et quos pariendos parturiebat, et deinde posterorum tot milibus fidelium Christianorum, propter quos illa memoriae mandabatur epistula, ut nihil in sua mente retineret, quod distaret a labiis.

[116.31.1]
Certe factus es etiam tu tamquam ego non mentientis astu, sed conpatientis affectu, cum cogitares tam me non relinquendum in ea culpa, in quam me prolapsum existimasti, quam nec te uelles, si eo modo prolapsus esses. unde agens gratias beniuolae menti erga me tuae simul posco, ut etiam mihi non suscenseas, quod, cum in opusculis tuis aliqua me mouerent, motum meum intimaui tibi hoc erga me ab omnibus seruari uolens, quod erga te ipse seruaui, ut, quicquid inprobandum putant in scriptis meis, nec claudant subdolo pectore nec ita reprehendant apud alios, ut taceant apud me, hinc potius existimans laedi amicitiam et necessitudinis iura uiolari.

[116.31.2–116.32.1]
nescio enim, utrum Christianae amicitiae putandae sint, in quibus magis ualet uulgare prouerbium: obsequium amicos, ueritas odium parit, quam ecclesiasticum: fideliora sunt uulnera amici quam uoluntaria oscula inimici.

Proinde carissimos nostros, qui nostris laboribus sincerissime fauent, hoc potius, quanta possumus instantia, doceamus, quo sciant fieri posse, ut inter carissimos aliquid alterutro sermone contra dicatur nec tamen caritas ipsa minuatur nec ueritas odium pariat, quae debetur amicitiae, siue illud uerum sit, quod contra dicitur, siue corde ueraci, qualecumque sit, dicitur non retinendo in mente, quod distet a labiis.

[116.32.2]
credant itaque fratres nostri, familiares tui, quibus testimonium perhibes, quod sint uasa Christi, me inrito factum nec mediocrem de hac re dolorem inesse cordi meo, quod litterae meae prius in multorum manus uenerunt, quam ad te, ad . quem scriptae sunt, peruenire potuerunt. quo autem modo id acciderit, et longum est narrare et, nisi fallor, superfluum, cum. sufficiat, si quid mihi in hoc creditur, non eo factum animo, quo putatur, nec omnino meae fuisse uoluntatis aut dispositionis aut consensionis aut saltem cogitationis, ut fieret. haec si non credunt, quod teste deo loquor, quid amplius faciam, non habeo.

[116.32.3]
ego tamen absit ut eos credam haec tuae sanctitati maliuola mente suggerere ad excitandas inter nos inimicitias — quas misericordia domini dei nostri auertat a nobis! — sed sine ullo nocendi animo facile de homine humana uitia suspicari. hoc enim me de illis aequum est credere, si uasa sunt Christi non in contumeliam, sed in honorem facta et disposita in domo magna a deo in opus bonum. quod si post hanc adtestationem meam, si in notitiam eorum uenerit, facere uoluerint, quam non recte faciant, et tu uides.

[116.33.1–2]
Quod sane scripseram nullum me librum aduersus te Romam misisse, ideo scripseram, quia et libri nomen ab illa epistula discernebam, unde omnino nescio quid aliud te audisse existimaueram, et Romam nec ipsam epistulam, sed tibi miseram et aduersus te non esse arbitrabar, quod sinceritate amicitiae siue ad admonendum siue ad te uel me abs te corrigendum fecisse me noueram.

exceptis autem familiaribus tuis te ipsum obsecro per gratiam, qua redempti sumus, ut, quaecumque tua bona, quae tibi domini bonitate concessa sunt, in litteris meis posui, non me existimes insidioso blandiloquio posuisse, si quid autem in te peccaui, dimittas mihi. nec illud, quod de nescio cuius poetae fato ineptius fortasse quam litteratius a me commemoratum est, amplius:, quam dixi, ad te trahas, cum continuo subiecerim non hoc ideo me dixisse, ut oculos cordis reciperes — quos absit, inquam, ut amiseris —, sed ut aduerteres, quos sanos ac uigiles haberes.

[116.33.3]
propter solam ergo παλινῳδιαν, si aliquid scripserimus, quod scripto posteriore destruere debeamus, imitandam, non propter Stesichori caecitatem, quam cordi tuo nec tribui nec timui, adtingendum illud existimaui. atque identidem rogo, ut me fidenter corrigas, ubi mihi hoc opus esse perspexeris. quamquam enim secundum honorum uocabula, quae iam ecclesiae usus obtinuit, episcopatus presbyterio maior sit, tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est, licet etiam a minore quolibet non sit refugienda uel dedignanda correctio.

[116.34.1]
De interpretatione tua iam mihi persuasisti, qua utilitate scripturas uolueris transferre de Hebraeis, ut scilicet ea, quae a Iudaeis praetermissa uel corrupta sunt, proferres in medium. sed peto insinuare digneris, a quibus Iudaeis, utrum ab eis ipsis, qui ante aduentum domini interpretati sunt, et, si ita est, quibus uel quonam eorum, an ab istis posterius, qui propterea putari possunt aliqua de codicibus Graecis uel subtraxisse uel in eis corrupisse, ne illis testimoniis de Christiana fide conuincerentur. illi autem anteriores cur hoc facere uoluerint, non inuenio.

[116.34.2]
deinde nobis mittas, obsecro, interpretationem tuam de Septuaginta, quam te edidisse nesciebam. librum quoque tuum, cuius mentionem fecisti, \'De optimo genere interpretandi\' cupio legere et adhuc nosse, quomodo coaequanda sit in interprete peritia linguarum coniecturis eorum, qui scripturas disserendo pertractant, quos necesse est, etiam si rectae atque unius fidei fuerint, uarias parere in multorum locorum obscuritate sententias, quamuis nequaquam ipsa uarietas ab eiusdem fidei unitate discordet, sicut etiam unus tractator secundum eandem fidem aliter atque aliter eundem locum potest exponere, quia hoc eius obscuritas patitur.

[116.35.1]
Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, quantum possumus, inperitia careamusethi, qui me inuidere putant utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, si fieri potest, intellegant propterea me nolle tuam ex Hebraeo interpretationem in ecclesiis legi, ne contra Septuaginta auctoritatem tamquam nouum aliquid proferentes magno scandalo perturbemus plebes Christi, quarum aures et corda illam interpretationem audire consuerunt, quae etiam ab apostolis adprobata est.

[116.35.2–116.36.1]
unde illud apud Ionam uirgultum, si in Hebraeo nec hedera est nec cucurbita, sed nescio quid aliud, quod trunco suo nixum nullis sustentandum adminiculis erigatur, mallem iam in omnibus Latinis cucurbitam legi. non enim frustra hoc puto Septuaginta posuisse, nisi quia et huic simile sciebant.

Satis me, immo fortasse plus quam satis tribus epistulis tuis respondisse arbitror, quarum duas per Cyprianum accepi, unam per Firmum. rescribe, quod uisum fuerit, ad nos uel alios instruendos. dabo autem operam diligentiorem, quantum me adiuuat dominus, ut litterae, quas ad te scribo, prius ad te perueniant quam ad quemquam, a quo latius dispergantur. fateor enim nec mihi hoc fieri uelle de tuis ad me, quod de meis ad te factum iustissime expostulas.

[116.36.2]
tamen placeat nobis inuicem non tantum caritas, uerum etiam libertas amicitiae, ne apud me taceas uel ego apud te, quod in nostris litteris uicissim nos mouet, eo scilicet animo, qui oculis dei in fraterna dilectione non displicet. quod si inter nos fieri posse sine ipsius dilectionis perniciosa offensione non putas, non fiat. illa enim caritas, quam tecum habere uellem, profecto maior est, sed melius haec minor quam nulla est.


CXVII. AD MATREM ET FILIAM IN GALLIA COMMORANTES

[117.1.1–2]
Rettulit mihi quidam frater e Gallia se habere sororem uirginem matremque uiduam, quae in eadem urbe diuisis habitarent cellulis et uel ob hospitii solitudinem uel custodiendas facultatulas praesules sibi quosdam clericos adsumpsissent, ut maiori dedecore iungerentur alienis, quam a se fuerant separatae. cumque ego ingemescerem et multo plura tacendo quam loquendo significarem: \'quaeso te\', inquit, \'corripias eas litteris tuis et ad concordiam reuoces, ut mater filiam, filia matrem agnoscat.

cui ego: optimam , inquam, \'mihi iniungis prouinciam, ut alienus conciliem, quas filius fraterque non potuit, quasi uero episcopalem cathedram teneam et non clausus cellula ac procul a turbis remotus uel praeterita plangam uitia uel uitare nitar praesentia. sed et incongruum est latere corpore et lingua per orbem uagari\'. et ille: \'nimium\', ait, \'formidolosus; ubi illa quondam constantia, in qua multo sale urbem defricans Lucilianum quippiam rettulisti?

[117.1.3]
\' \'hoc est\', aio, \'quod me fugat et labra diuidere non sinit. postquam ergo arguendo crimina factus sum criminosus et iuxta tritum uulgi sermone prouerbium iurantibus et negantibus cunctis me aures nec credo habere nec tango ipsique parietes in me maledicta resonarunt e t psallebant contra me, qui bibebant uinum, coactus malo tacere didici rectius esse arbitrans ponere custodiam ori meo et ostium munitum labiis meis, quam declinare cor in uerba malitiae et, dum -carpo uitia, in uitium detractionis incurrere\'.

[117.1.4–5]
quod cum dixissem: \'non est\', inquit, \'detrahere uerum dicere nec priuata correptio generalem doctrinam facit, cum aut rarus aut nullus sit, qui sub huius culpae reatum cadat. quaeso ergo te, ne me tanto itinere uexatum frustra uenisse patiaris. scit enim dominus, quod post uisionem sanctorum locorum hanc uel maxime causam habui, ut tuis litteris sorori me redderes et matri.

et ego: \'iam iam\', inquam,\' quod uis, faciam; nam et epistulae transmarinae sunt et specialiter sermo dictatus raros potest inuenire, quos mordeat. te autem moneo, ut clam sermonem hunc habeas. cumque portaueris pro uiatico, si auditus fuerit, laetemur pariter; sin autem contemptus, quod et magis reor, ego. uerba perdiderim, tu itineris longitudinem\'.

[117.2.1]
Primum scire uos cupio, soror ac filia, me non idcirco scribere, quia aliquid de uobis sinistrum suspicer, sed, ne ceteri suspicentur, uestram orare concordiam. alioquin — quod absit —, si peccati uos aestimarem glutino cohaesisse, numquam scriberem sciremque me surdis narrare fabulam. deinde hoc obsecro, ut, si mordacius quippiam scripsero, non tam meae austeritatis putetis esse quam morbi. putridae carnes ferro curantur et cauterio, uenena serpentino pelluntur antidoto; quod satis dolet, maiori dolore expellitur.

[117.2.2]
ad extremum hoc dico, quod, etiam si conscientia uulnus non habeat, habet tamen fama ignominiam. mater et filia, nomina pietatis, officiorum uocabula, uincla naturae secundaque post deum foederatio, non est laus, si uos diligitis; scelus est, quod odistis. dominus Iesus subiectus erat parentibus suis: uenerabatur matrem, cuius erat ipse pater, colebat nutricium, quem nutrierat, gestatumque se meminerat alterius utero, alterius brachiis. unde et in cruce pendens commendat parentem discipulo, quam numquam ante crucem dimiserat.

[117.3.1]
Tu uero, filia - iam enim desino ad matrem lo qui, quam forsitan aetas et inbecillitas ac solitudo excusabilem faciunt —, tu, inquam, filia, eius domum angustam iudicas, cuius non tibi fuit uenter angustus? decem mensibus utero clausa uixistiet uno die in uno cubiculo cum matre non duras? an oculos eius ferre non potes et, quia omnes motus tuos illa, quae genuit, quae aluit et ad hanc perduxit aetatem, facilius intellegit, testem domesticam fugis?

[117.3.2]
si uirgo es, quid times diligentem custodiam ? si corrupta, cur non palam nubis ? secunda post naufragium tabula est, quod male coeperis, saltim hoc remedio temperare. neque uero hoc dico, quo post peccatum tollam paenitentiam, ut, quod male coepit, male perseueret, sed quod desperem in istius modi copula diuulsionem. alioquin, si ad matrem migraueris post ruinam, facilius poteris cum ea plangere, quod per illius absentiam perdidisti. quodsi adhuc integra es et non perdidisti, serua, ne perdas.

[117.3.3–117.4.1]
quid tibi necesse est in ea uersari domo, in qua necesse habeas cotidie aut perire aut uincere ? quisquamne mortalium iuxta uiperam securus somnos capit ? quae ut non percutiat, certe sollicitat. securius est perire non posse quam iuxta periculum non perisse; in altero tranquillitas est, in altero gubernatio, ibi gaudemus, hic euadimus.

Sed forte respondeas: \'non bene morata mater est, res saeculi cupit, amat diuitias, ignorat ieiunium, oculos stibio linit, uult compta\' procedere et nocet proposito meo nec possum cum huiusce modi uiuere\'. primum quidem, etiam si talis est, ut causaris, maius habebis praemium, si talem non deseras. illa te diu portauit, diu aluit et difficiliores infantiae mores blanda pietate sustinuit. lauit pannorum sordes et inmundo saepe foedata est stercore. adsedit aegrotanti et, quae propter te sua fastidia sustinuerat, tua quoque passa est.

[117.4.2]
ad hanc perduxit aetatem; ut Christum amares, docuit. non tibi displiceat eius conuersatio, quae te sponso tuo uirginem consecrauit. quodsi ferri non potest et delicias eius fugis atque, ut uulgo soletis dicere, saecularis est mater, habes alienas uirgines, habes sanctum pudicitiae chorum. quid matrem deserens eum eligis, qui suam forsitan sororem reliquit et matrem ? illa difficilis, sed iste facilis; illa iurgatrix, iste placabilis. quem quaero utrum secuta sis an postea inueneris. si secuta es, manifestum est, cur matrem reliqueris; si postea repperisti, ostendis, quid in matris hospitio non potueris inuenire.

[117.4.3–4]
durus doctor et meo mucrone me uulnerans: qui ambulat, inquit, simpliciter, ambulat confidenter. tacerem, si me remorderet conscientia, et in aliis meum crimen non reprehenderem nec per trabem oculi mei alterius festucam uiderem. nunc autem, cum inter fratres procul habitans eorumque fruens contubernio honeste sub arbitris et uideam raro et uidear, inpudentissimum est eius te uerecundiam non sequi, cuius te sequi testeris exemplum. quodsi dixeris: .

\'et mihi sufficit conscientia mea; habeo deum iudicem, qui meae uitae testis est; non curo, quid loquantur homines\', audi apostolum scribentem: prouidentes bona, non solum coram deo, sed etiam coram hominibus. si quis te carpit, quod sis Christiana, quod uirgo, ne cures, quod ideo dimiseris matrem, ut in monasterio inter uirgines uiueres; talis detractatio laus tua est. ubi non luxuria in puella dei, sed duritia carpitur, crudelitas ista pietas est. illum enim praefers matri, quem praeferre iuberis et animae tuae. quem si et ipsa praetulerit, et filiam te sentiet et sororem.

[117.5.1]
Quid igitur? scelus est sancti uiri habere contubernium ? obtorto collo me in ius trahis, ut aut probem, quod nolo, aut multorum inuidiam subeam. sanctus uir numquam filiam a matre seiungit; utramque suspicit, utramque ueneratur. sit quamlibet sancta filia, mater uidua indicium castitatis est. si coaeuus tuus est ille nescio quis, matrem tuam honoret ut suam; si senior, te ut filiam diligat et parentis subiciat disciplinae. non expedit amborum famae plus te illum amare quam matrem, ne non uideatur affectum in te eligere, sed aetatem.

[117.5.2]
et hoc dicerem, si fratrem monachum non haberes, si domesticis careres praesidiis; nunc uero, pro dolor, inter matrem atque germanum — et matrem uiduam fratremque monachum - cur se alienus interserit? bonum quidem est, ut te et filiam noueris et sororem; si autem -utrumque non potes et mater quasi dura respuitur, saltim frater placeat. si frater asperior est, mollior sit illa, quae genuit. quid palles? quid aestuas? quid uultum rubore suffundis et trementibus labiis inpatientiam pectoris contestaris ? non superat amorem matris et fratris nisi solus uxoris affectus.

[117.6.1]
Audio praeterea te suburbana, uillarum amoenitates cum adfinibus et cognatis et istius modi genus hominibus circumire. nec dubito, quin uel consubrina uel soror sit, in quarum solacium noui generis ducaris adsecula - absit quippe, ut, quamuis proximi sint et cognati, uirorum te suspicer captare consortia —, obsecro ergo te, uirgo, ut mihi respondeas: sola uadis in comitatu propinquorum an cum amasio tuo ? quamuis sis inpudens, saecularium oculis eum ingerere non audebis.

[117.6.2]
si enim hoc feceris, et te et illum familia uniuersa cantabit, uos cunctorum digiti denotabunt, ipsa quoque soror aut adfinis siue cognata, quae in adulationem tui sanctum et nonnum coram te uocant, cum se paululum conuerterit, portentosum ridebit maritum. sin autem sola ieris - quod et magis aestimo -, utique inter seruos adulescentes, inter maritas feminas atque nupturas, inter lasciuas puellas et comatos linteatosque iuuenes furuarum uestium puella gradieris. dabit tibi barbatulus quilibet manum, sustentabit, lassam et pressis digitis aut temptabitur aut temptabit.

[117.6.3–4]
erit tibi inter uiros matronasque conuiuium: expectabis aliena oscula, praegustatos cibos et absque scandalo tuo in aliis sericas uestes auratasque miraberis. in ipso quoque conuiuio, ut uescaris carnibus, quasi inuita cogeris, ut uinum bibas, dei laudabitur creatura, ut laues balneis, sordibus detrahetur; et omnes te, cum aliquid eorum, quae suadent, retractans feceris, puram, simplicem, dominam et uere ingenuam conclamabunt.

personabit interim aliquis cantator ad mensam et inter psalmos dulci modulatione currentes, quoniam alienas non audebit uxores, te, quae custodem non habes, saepius respectabit. loquetur nutibus et, quicquid metuet dicere, significabit affectibus. inter has et tantas inlecebras uoluptatum etiam ferreas mentes libido domat, quae maiorem in uirginibus patitur famem, dum dulcius putat omne, quod nescit. narrant gentilium fabulae cantibus sirenarum nautas in saxa praecipites et ad Orphei citharam arbores bestiasque ac silicum dura mollita. difficile inter epulas seruatur pudicitia. nitens cutis sordidum ostentat animum.

[117.7.1–2]
Legimus in scolis pueri — et spirantia in plateis aera conspeximus — aliquem ossibus uix haerentem inlicitis arsisse amoribus et I ante uita caruisse quam peste. quid tu facies, puella sani corporis delicata, pinguis, rubens, aestuans inter carnes, inter uina et balneas, iuxta maritas, iuxta adulescentulos ? etsi rogata non dederis, tamen formae putes testimonium, si rogeris.

libidmosa mens ardentius honesta persequitur et, quod non licet, dulcius suspicatur. uestis ipsa uilis et pulla animi tacentis indicium est, si rugam non habeat, si per terram, ut altior uidearis, trahatur, si de industria dissuta sit tunica, ut aliquid intus appareat operiatque, quod foedum est, et aperiat, quod formosum. caliga quoque ambulantis nigella ac nitens stridore iuuenes ad se uocat.

[117.7.3–117.8.1]
papillae fasciolis conprimuntur et crispanti cingulo angustius pectus artatur. capilli uel in frontem uel in aures defluunt. palliolum interdum cadit, ut candidos nudet umeros, et, quasi uideri noluerit, celat festina, quod uolens retexerat. et quando in publico quasi per uerecundiam operit faciem, lupanarum arte id solum ostendit, quod ostensum magis placere potest.

Respondebis: \'unde me nosti? et quomodo tam longe in me iactas oculos tuos ?\' fratris hoc tui mihi narrauere lacrimae et intolerabiles per momenta singultus. atque utinam ille mentitus sit et magis timens hoc quam arguens dixerit ! sed mihi crede, soror: nemo mentiens plorat. dolet sibi praelatum iuuenem, non quidem comatum, non uestium sericarum, sed trossulum et in sordibus delicatum, qui ipse sacculum signet, textrinum teneat, pensa distribuat, regat familiam, emat, quicquid de publico necessarium est, dispensator et dominus et praeueniens officia seruulorum, quem omnes rodant famuli et, quicquid domina non dederit, illum clamitent subtraxisse.

[117.8.2]
querulum seruulorum genus est et, quantumcumque dederis, semper eis minus est. non enim considerant, de quanto, sed quantum detur, doloremque suum solis, quod possunt, detractationibus consolantur. ille parasitum, iste inpostorem, hic heredipetam, alius nouo quolibet appellat uocabulo. ipsum iactant adsidere lectulo, obsetrices adhibere languenti, portare matulam, calefacere lintea, plicare fasciolas. facilius mala credunt homines et, quodcumque domi fingitur, rumor in publico fit. nec mireris, si ancillae et seruuli de uobis ista confingant, cum mater quoque id ipsum queratur et frater.

[117.9.1]
Fac igitur, quod moneo, quod precor, ut primum matri, dehinc, si id fieri non potest, saltim fratri reconcilieris. aut si ista tam cara nomina hostiliter detestaris, diuidere ab eo, quem tuis diceris praetulisse. si autem et hoc non potes - reuerteris enim ad tuos, si illum possis deserere —, uel honestius sodali tuo utere. separentur domus uestrae diuidaturque conuiuium, ne maledici homines sub uno tectulo uos manentes lectulum quoque criminentur habere communem.

[117.9.2–3]
potes et ad necessitates tuas, quale uoluisti, habere solacium et aliqua ex parte publica carere infamia, quamquam cauenda sit macula, quae nullo nitro secundum Hieremiam, nulla fullonum herba lui potest. quando uis, ut te uideat — et inuiset —, adhibe arbitros amicos, libertos, seruulos. bona conscientia nullius oculos fugiet. intret intrepidus, securus exeat. taciti oculi et sermo silens et totius corporis habitus uel trepidationem interdum uel securitatem loquuntur.

aperi, quaeso, aures tuas et clamorem totius ciuitatis exaudi. iam perdidistis uestra uocabula et mutuo ex uobis cognomina suscepistis: tu illius diceris et ille tuus. hoc mater audit et frater paratique sunt et precantur uos sibi diuidere et priuatam uestrae coniunctionis infamiam laudem facere communem. tu esto cum matre, sit ille cum fratre. audentius diligis sodalem fratris tui: honestius amabit mater amicum filii quam filiae suae.

[117.9.4–117.10.1]
quodsi nolueris, si mea monita rugata fronte contempseris, epistula tibi haec uoce libera proclamabit: \'quid alienum seruum obsides? quid ministrum Christi tuum famulum facis ? respice ad populum, singulorum facies intuere. ille in ecclesia legit et te aspiciunt uniuersi, nisi quod paene licentia coniugali de tua infamia gloriaris nec iam secreto dedecore potes esse contenta; procacitatem libertatem uocas. facies meretricis facta est tibi, nescis erubescere\'.

Iterum me malignum, iterum suspiciosum, iterum rumigerulum clamitas. egone suspiciosus, egone maliuolus, qui, ut in principio epistulae praefatus sum, ideo scripsi, quia non suspicabar, an tu neglegens, dissoluta, contemptrix, quae annis nata uiginti et quinque adulescentem necdum bene barbatulum ita brachiis tuis quasi cassibus inclusisti? optimum re uera paedagogum, qui te moneat, qui asperitate frontis exterreat et, quamquam in nullis aetatibus libido sit tuta, tamen uel cano capite ab aperta defendat ignominia!

[117.10.2–117.11.1]
ueniet, ueniet tempus - dies adlabitur, dum ignoras—etiste formosulus tuus, quia cito senescunt mulieres, maxime quae iuxta uiros sunt, uel ditiorem repperiet uel iuniorem. tunc te paenitebit consilii tui et taedebit pertinaciae, quando et rem et famam amiseris, quando, quod male iunctum fuerat, diuidetur bene, nisi forte secura es et coalescente tanti temporis caritate discidium non uereris.

Tu quoque, mater, quae propter aetatem maledicta non metuis, noli sic uindicari, ut pecces. magis a te discat filia separari, quam tu ab illa disiungi. habes filium et filiam et generum, immo contubernalem filiae tuae; quid quaeris aliena solacia et ignes iam sopitos suscitas? honestius tibi est saltim culpam filiae sustentare quam occasionem tuae quaerere.

[117.11.2]
sit tecum filius monachus, pietatis uiduitatisque praesidium. quid tibi alienum hominem in ea praesertim domo, quae filium et filiam capere non potuit ? eius iam aetatis es, ut possis nepotes habere de filia. inuita ad te utrumque. reuertatur cum uiro, quae sola exierat — uirum dixi, non maritum; nemo calumnietur: sexum significare uolui, non coniugium-, aut, si erubescit , et retractat et domum, in qua nata est, arbitratur angustam, uos ad eius hospitiolum pergite. quamuis artum sit, facilius potest matrem et fratrem capere quam alienum hominem, cum quo certe in uno cubiculo manere non poterat.

[117.11.3–117.12.1]
sint in una domo duae feminae, duo masculi. sin autem et tertius ille γηϱοβοσϰός tuus abire non uult et seditiones ac turbas concitat, sit biga, sit triga, frater uester ac filius et sororem illis exhibebit et matrem. alii uitricum et generum uocent, ille nutricium appellet et fratrem.

Haec ad breuem lucubratiunculam celeri sermone dictaui uolens desiderio postulantis satisfacere et quasi ad scholasticam materiam me exercens - eadem enim die mane pulsabat ostium, qui profecturus erat - simulque, ut ostenderem obtrectatoribus meis, quod et ego possim, quicquid uenerit in buccam, dicere.

[117.12.2]
unde et de scripturis pauca perstrinxi nec orationem meam, ut in ceteris libris facere solitus sum, illarum floribus texui. extemporalis est dictio et tanta ad lumen lucernulae facilitate profusa, ut notariorum manus lingua praecurreret et signa ac furta uerborum uolubilitas sermonis obrueret. quod idcirco dixi, ut, qui non ignoscit ingenio, ignoscat uel tempori.


CXVIII. AD IULIANUM EXHORTATORIA

[118.1.1]
Filius meus, frater tuus Ausonius in ipso iam profectionis articulo, cum mihi praesentiam sui tarde dedisset, cito abstulisset atque in puncto temporis salue pariter ualeque dixisset, uacuum se redire arbitratus est, nisi mearum ad te aliquid nugarum tumultuario sermone portaret. iam dimisso synthemate equus publicus sternebatur et nobilem iuuenem punicea indutum tunica balteus ambiebat et tamen ille apposito notario cogebat loqui, quae uelociter edita uelox consequeretur manus et linguae celeritatem prenderent signa uerborum.

[118.1.2–3]
itaque non scribentis diligentia, sed dictantis temeritate longum ad te silentium rumpo offerens tibi nudam officii uoluntatem. extemporalis est epistula absque ordine sensuum, sine lenocinio et conpositione sermonum, ut totum in illa amicum, nihil de oratore repperias. in procinctu effusam putes et abire cupienti ingestum uiaticum.

diuina scriptura loquitur: musica in luctu intempestiua narratio. unde et nos leporem artis rhetoricae contemnentes et puerilis atque plausibilis eloquii uenustatem ad sanctarum scripturarum grauitatem confugimus, ubi uulnerum uera medicina est, ubi dolorum certa remedia, in quibus recipit unicum filium mater in feretro, turbae dicitur circumstanti: non est mortua puella, sed dormit, et quadriduanus mortuus ad uocem inclamantis domini ligatus egreditur.

[118.2.1–2]
Audio te in breui tempore duas uirgunculas filias iunctis paene, extulisse funeribus et pudicissimam ac fidissimam coniugem tuam Faustinam, immo fidei calore germanam, in qua sola post amissos liberos adquiescebas, subita tibi dormitione subtractam, quasi si naufragus in litore latrones repperiat et iuxta eloquia prophetarum I (leonem)fugiens ursum extendensque manum ad parietem a colubro mordeatur.

consecuta rei familiaris damna uastationem totius barbaro hoste prouinciae et in communi depopulatione priuatas tuarum possessionum ruinas, abactos armentorum ac pecorum greges, uictos occisosque seruulos et in unica filia, quam tibi tam crebrae orbitates fecerant cariorem, electum nobilissimum generum, ex quo, ut omnia taceam, plus maeroris quam gaudii suscepisti. hic est catalogus temptationum tuarum, haec cum Iuliano, tirunculo Christi, pugna hostis antiqui. quae, si ad te respicias, grandia sunt, si ad bellatorem fortissimum, ludus et umbra certaminis. beato Iob post malorum examina uxor pessima reseruata est, ut per eam disceret blasphemare; tibi sublata est optima, ut miseriarum solacium perderes.

[118.2.3–4]
aliud autem est sustinere, quam nolis, aliud desiderare, quam diligas. ille in tot mortibus filiorum domus suae ruinam unum habuit sepulchrum et scissis uestibus, ut parentis monstraret affectum, procidens in terram adorauit et dixit: nudus exiui de utero matris meae, nudus et redeam. dominus dedit, dominus abstulit; sicut domino placuit, ita factum est. sit nomen domini benedictum.

tu, ut parcissime dicam, inter multorum officia propinquorum et consolantes amicos tuorum exequias prosecutus es. perdidit ille simul omnes diuitias et succedentibus sibi malorum nuntiis ad singulas plagas feriebatur inmobilis conplens in se illud de sapiente praeconium: si fractus in inlabatur orbis, inpauidum ferient ruinae. tibi maior pars substantiae derelicta est et tantum temptaris, quantum ferre potes. necdum enim ad eum peruenisti gradum, ut totis aduersum te cuneis dimicetur.

[118.3.1–2]
Diues quondam dominus et ditior pater subito orbus et nudus est. cumque in omnibus his, quae contigerant ei, non peccasset coram domino nec quicquam locutus esset insipiens, exultans deus in uictoria famuli sui et illius patientiam suum ducens triumphum dixit ad diabolum: animaduertisti famulum meum Iob, quia non est quisquam similis illi super terram? homo innocens, uerax dei cultor, abstinens se ab omni malo et adhuc perseuerat in innocentia.

pulchre addidit: et adhucperseuerat in innocentia, quia difficile est pressam malis innocentiam non dolere et in hoc ipso fide periclitari, quod se uideat iniuste sustinere, quod patitur. ad quae respondens diabolus domino ait: corium pro corio et omnia, quae habuerit homo, dabit pro anima sua. sed extende manum tuam et tange ossa et carnes eius, nisi in faciem benedixerit tibi.

[118.3.3]
callidissimus aduersarius et inueteratus dierum malorum nouit alia esse, quae extrinsecus sint et a philosophis quoque mundi ddtdpoQa, hoc est indifferentia, nominentur, in eorumque amissione atque contemptu perfectam non esse uirtutem, alia, quae intrinsecus et de se data cogunt dolere perdentem. unde audacter dei rennuit praedicationi et dicit , nequaquam eum debere laudari, qui nihil de se, sed totum extra I se dederit, qui pro corio suo coria obtulerit filiorum, deposuerit marsuppium et fruatur corporis sanitatem.

[118.3.4]
unde intellegit prudentia tua usque ad hunc terminum peruenisse temptationes tuas et dedisse te corium pro corio, pellem pro pelle omniaque, quae habeas, paratum esse dare pro anima tua, necdum autem extentam in te manum dei nec tactas carnes nec ossa confracta, ad quorum dolorem difficile est non ingemescere et in faciem dei benedicere pro eo, quod est maledicere. unde et Nabutha in Regum libris benedixisse dicitur deum et regem et idcirco lapidatur a populo.

[118.3.5–118.4.1]
sciens autem dominus athletam suum, immo uirum fortissimum etiam in isto extremo perfectoque certamine posse superare: ecce, inquit. trado illum tibi; tantum animam ipsius custodi. caro uiri sancti datur in diaboli potestatem et animae sanitas reseruatur, ne, si illud percussisset, in quo sensus est mentisque iudicium, non esset culpa peccantis, sed eius, qui statum mentis euerterat.

Laudent te alii tuasque contra diabolum uictorias panegyricis prosequantur, quod laeto uultu mortes tuleris filiarum, quod in quadragesimo die dormitionis earum lugubrem uestem mutaueris et dedicatio ossuum martyris candida tibi uestimenta reddiderit, ut non sentires dolorem orbitatis, quem ciuitas uniuersa sentiret, sed ad triumphum martyris exultares, quod sanctissimam coniugem tuam non quasi mortuam, sed quasi proficiscentem deduxeris; ego te nequaquam adulatione decipiam nec lubrica laude subplantem loquarque illud potius, quod tibi audire conducit : fili, accedens ad seruitutem dei.praepara animam tuam ad temptationem.

[118.4.2]
et, cum omnia feceris, dicito: \'seruus inutilis sum; feci, quod facere debui. tulisti liberos, quos ipse dederas; recepisti ancillam, quam mihi ob breue solacium commodaueras. non contristor, quod recepisti, sed ago gratias, quod dedisti\'. quondam diues adulescens omnia, quae in lege praecepta sunt, se inplesse iactabat, ad quem dominus in euangelio: unum tibi, inquit, deest: si uis perfectus esse, uade, uende omnia, quae habes, et da pauperibus et ueni, s equere me.

[118.4.3]
qui omnia se fecisse dicebat, in primo certamihe diuitias uincere non potest. unde et difficile intrant diuites regna caelorum, quae expeditos et alarum leuitate subnixos habitatores desiderant. uade, inquit, et uende non partem substantiae, sed. uniuersa, quae possides, et da non amicis, non consanguineis, non propinquis, non uxori, non liberis - plus aliquid addam: nihil tibi ob metum inopiae reseruaris, ne cum Anania damneris et Sapphira — sed d a cuncta pauperibus et fac tibi amicos de iniquo mamona, qui te recipiant in aeterna tabernacula, ut me sequaris, ut dominum mundi in possessione habeas, ut possis canere cum propheta: pars mea dominus, ut uerus Leuita nihil de terrae hereditate possideas.

[118.4.4–5]
et hoc hortor, si uis esse perfectus, si apostolicae dignitatis, si sublata cruce Christum sequi, si adprehenso aratro non respicere post tergum, si in sublimissimo tecto positus pristina uestimenta contemnis et, ut euadas Aegyptiam dominam, saeculi pallium derelinquis. unde et Helias ad caelorum regna festinans non potest ire cum pallio, sed mundi in mundo uestimenta dimittit.

\'sed hoc\', ais, \'apostolicae dignitatis est et eius, qui uelit esseI perfectus\'. cur autem et tu nolis esse perfectus ? cur, qui in saeculo primus es, non et in Christi familia primus sis ? an quia uxorem habes ? habuit et Petrus et tamen cum rete eam et nauicula dereliquit. prouidentissimus dominus et omnium salutem desiderans malensque paenitentiam peccatoris quam mortem abstulit tibi etiam hanc excusationem, ut non illa te trahat ad terras, sed tu eam sequaris ad paradisi regna tendentem.

[118.4.6–118.5.1]
bona libens paras, qui te ad dominum praecesserunt, ut partes eorum non in diuitias sororis proficiant, sed in redemptionem animae tuae atque alimenta miserorum. haec monilia filiae tuae a te expetunt, his gemmis ornari. capita sua uolunt. quod periturum erat in serico, in uilibus pauperum tunicis reseruetur. repetunt a te partes suas, iunctae sponso nolunt uideri pauperes et ignobiles, propria ornamenta desiderant.

Nec est, quod te excuses nobilitate et diuitiarum pondere. respice sanctum uirum Pammachium et feruentissimae fidei Paulinum presbyterum, qui non solum diuitias, sed se ipsos domino obtulerunt, qui contra diaboli tergiuersationem nequaquam pellem pro pelle, sed carnes et ossa et animas suas domino consecrarunt, qui te et exemplo et eloquio, id est et opere et lingua, possint ad maiora producere. nobilis es: et illi, sed in Christo nobiliores. diues et honoratus: et illi, immo ex diuitibus et (inclitis pauperes et) inglorii et idcirco ditiores et magis incliti, quia pro Christo pauperes et inhonorati.

[118.5.2]
et tu bene quidem facis, quod sanctorum diceris usibus ministrare, fouere monachos, ecclesiis offerre quam plurima; sed haec rudimenta sunt militiae tuae. contemnis aurum: contempserunt et multi philosophi, e quibus unus, ut ceteros sileam, multarum possessionum pretium proiecit in pelagus: \'abite\' dicens \'in profundum, malae cupiditates, ego uos mergam, ne ipse mergar a uobis\'. philosophus, gloriae animal et popularis aurae uile mancipium, totam semel sarcinam deposuit, et tu te putas in uirtutum culmine constitutum, si partem ex toto offeras ?

[118.5.3–4]
te ipsum uult dominus hostiam uiuam, placentem deo, te, inquam, non tua. et ideo uariis temptationibus commonet, quia multis plagis et doloribus eruditur Israhel et, quem diligit dominus, corripit, flagellat autem omnem filium, quem recipit. paupercula uidua duo aera misit in gazophylacium et, quia totum obtulit, quod habebat, omnes dicitur in oblatione munerum dei superasse locupletes, quae non pondere sui, sed offerentium uoluntate pensantur.

ut multis erogaueris censum tuum, ut quidam tua gaudeant liberalitate, tamen multo plures sunt, quibus nihil dedisti; neque enim Darei opes et Croesi explere ualent pauperes mundi. quodsi te ipsum domino dederis et apostolica uirtute perfectus sequi coeperis saluatorem, tunc intelleges, ubi fueris et in exercitu Christi quam extremum tenueris locum. non planxisti filias mortuas et paternae in genis lacrimae Christi timore siccatae sunt ? quanto maior Abraham, qui unicum filium uoluntate iugulauit et, quem heredem mundi futurum audierat, non desperat etiam post mortem esse uicturum! Iepthe obtulit filiam uirginem et idcirco in enumeratione sanctorum ab apostolo ponitur.

[118.5.5–6]
nolo tantum ea offeras domino, quae potest fur rapere, hostis inuadere, proscriptio tollere, quae et accedere possunt et recedere et instar undarum et fluctuum a succedentibus sibi dominis occupanturatque—ut uno cuncta sermone conprehendam-quae-uelis nolis — in morte dimissurus es; illud offer, quod nullus tibi possit hostis auferre, nulla eripere tyrannis, quod tecum pergat ad inferos, immo ad regna caelorum et ad paradisi delicias.

extruis monasteria, multus a te per insulas amatae sanctorum numerus sustentatur; sed melius faceres, si et ipse sanctus inter sanctos uiueres. sancti estote, quia ego sanctus sum, dicit dominus. apostoli gloriantur, quod omnia dimiserint et secuti sunt saluatorem; et certe praeter retia et nauem nihil eos legimus dimisisse et tamen testimonio futuri iudicis coronantur, quia se offerentes totum dimiserant, quod habebant.

[118.6.1]
Haec loquor non in suggillationem operum tuorum uel quod extenuem liberalitatem et elemosynas tuas, sed quod nolim te inter saeculares esse monachum et inter monachos saecularem totumque a te expetam, cuius audio mentem diuino cultui deditam. si huic consilio nostro uel amicus uel adsecula uel propinquus renititur et te ad delicias splendentis mensae reuocat, intellegito eum non de tua anima, sed de suo uentre cogitare et omnes opes lautaque conuiuia subita morte finiri.

[118.6.2]
octo et sex annorum intra uigmti dies duas filias amisisti et arbitraris senem diu posse uiuere ? cuius ut aetas longa tendatur, audiet Dauid: dies uitae nostrae septuaginta anni; si autem amplius, octoginta et, quicquid supra est, labor et dolor est. felix et omni dignus beatitudine, quem senectus Christo occupat seruientem, quem extrema dies saluatori inuenerit militare, qui non confundetur, cum loquetur inimicis suis in porta, cui in introitu paradisi dicetur: \'recepisti mala tua in uita tua, nunc autem hic laetare\'. nec enim ulciscetur dominus bis in eadem re. diuitem purpuratum gehennae flamma suscepit; Lazarus pauper et plenus ulceribus, cuius carnes putridas lambebant canes et uix de micis mensae locupletis miserabilem sustentabat animam, in sinu Abrahae recipitur et tanto patriarcha parente laetatur. difficile, immo inpossibile, ut et praesentibus quis et futuris fruatur bonis, ut et hic uentrem et ibi mentem inpleat, ut de deliciis transeat ad delicias, ut in utroque saeculo primus sit, ut et in terra et in caelo appareat gloriosus.

[118.7.1]
Quodsi tibi tacita cogitatio scrupulum mouerit, cur monitor ipse non talis sim, qualem te esse desidero, et nonnullos uideris in medio itinere conruisse, illud breuiter respondebo: non mea esse, quae dico, sed domini saluatoris, non monere, quid ipse possim, sed, quid debeat uelle uel facere, qui seruus futurus est Christi. et athletae suis unctoribus fortiores sunt et tamen monet debilior et pugnat ille, qui fortior est. noli respicere ludam negantem, sed Paulum respice confitentem.

[118.7.2]
Iacob, ditissimi patris filius, solus et nudus in baculo suo pergit Mesopotamiam, iacet lassus itinere et, qui delicatissime a Rabecca matre fuerat educatus, lapide ad caput pro puluillo utitur. uidit scalam de terra usque ad caelum et ascendentes per eam angelos et descendentes et desuper innitentem dominum, ut lassis manum porrigeret, ut ascendentes suo ad laborem prouocaret aspectu. unde et uocatur locus ipse Bethel, id est \'domus dei\', in qua cotidie ascenditur atque descenditur. et sancti enim conruunt, si fuerint neglegentes, et peccatores pristinum recipiunt gradum, si sordes fletibus lauerint.

[118.7.3–4]
hoc ideo dico, ut non te terreant descendentes, sed prouocent ascendentes. numquam exemplum a malis sumitur; etiam in saeculi rebus semper a meliore parte incitamenta uirtutum sunt. oblitus propositi et epistolaris breuitatis plura dictare cupiebam—ad materiae quippe dignitatem et ad meritum personae tuae parum est omne, quod dicitur — et ecce tibi noster Ausonius coepit scidulas flagitare, urguere notarios et hinnitu feruentis equi ingenioli mei festinus arguere tarditatem.

memento igitur nostri et cura, ut in Christo ualeas, atque, ut cetera taceam, domestica sanctae Uerae exempla sectare, quae uere secuta Christum peregrinationis molestiam sustinet, et sit tibi tanti dux femina facti.


CXIX. AD MINERUIUM ET ALEXANDRUM DE DIFFICILLIMA PAULI APOSTOLI QVAESTIONE

[119.1.1–2]
In ipso iam profectionis articulo fratris nostri Sisinnii, qui uestra mihi scripta detulerat, haec, qualiacumque sunt, dictare conpellor. nec possum uestram celare prudentiam et obsecro hoc dic-J1 tum referatis ad gloriam, quin potius ad plenam necessitudinem, dum ita uobis quasi mihi loquor: multas sanctorum fratrum ac sororum de uestra prouincia ad me detulit quaestiones, ad quas usque diem epiphaniorum largissimo spatio me responsurum putabam.

cumque furtiuis noctium lucubratiunculis ad plerasque dictarem et expletis aliis me ad uestram quasi ad difficillimam reseruarem, subito superuenit adserens se ilico profecturum. cumque eum rogarem, ut differret iter, Libyae mihi coepit famem obtendere, monasteriorum Aegypti necessitates, Nilo non plenas aquas, multorum inediam, ut prope offensa esset in dominum illum ultra uelle retinere. itaque subtegmen et stamina liciaque et telas, quae mihi ad uestram tunicam paraueram, uobis confecta transmisi, ut, quicquid mihi deest, uestro texatur eloquio.

[119.1.3–4]
prudentes estis et eruditi et de canina, ut ait Appius, facundia ad Christi disertitudinem transmigrastis. nec magno mihi apud uos labore opus est; quod philosophorum quendam in suadendo rustico esse perpessum narrant fabulae: uixdum dimidium, inquit, dixeram, iam intellexerat.

itaque et ego tempore coartatus singulorum uobis, qui in sacram scripturam commentariolos reliquerunt, sententias protuli et ad uerbum pleraque interpretatus sum, ut et me liberem quaestione et nobis ueterum tractatorum mittatur auctoritas, quo in legendis singulis ac probandis non meae uoluntati, sed uestro adquiescatis arbitrio.

[119.2.1–2]
Quaeritis, quo sensu dictum sit et quomodo in prima ad Corinthios epistula Pauli apostoli sit legendum: omnes quidem dormiemus, non autem omnes inmutabimur an iuxta quaedam exemplaria: non omnes dormiemus, omnes autem inmutabimur; utrumque enim in Graecis codicibus inuenitur.

super quo Theodorus Heracleotes, quae urbs olim Perinthus uocabatur, in commentariolis apostoli sic locutus est: omnes quidem non dormiemus. omnes autem inmutabimur. Enoch enim et Helias mortis necessitate superata ita, ut erant in corporibus, de terrena conuersatione ad caelestia regna translati sunt.

[119.2.3]
unde et sancti, qui die consummationis atque iudicii in corporibus repperiendi sunt, cum aliis sanctis, qui ex mortuis resurrecturi sunt, rapientur in nubibus obuiam Christo in aera et non gustabunt mortem eruntque semper cum domino grauissima mortis necessitate calcata. unde ait apostolus: omnes quidem non dormiemus, omnes autem inmutabimur. qui enim ex mortuis resurrexerint et in nubibus uiuentes rapti fuerint, transibunt ad incorruptionem et mortalitatem inmortalitate mutabunt non in tempore, non saltim in breui spatio, sed in atomo et in puncto temporis atque momento, quo palpebra oculi mouere potest, in nouissima tuba.

[119.2.4–119.3.1]
tanta enim fiet celeritate resurrectio mortuorum, ut uiui, quos in corporibus suis consummationis tempus inuenerit, mortuos de infernis resurgentes praeuenire non ualeant. quod manifestius Paulus edisserens ait: canet enim tuba et mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur. oportet enim corruptibile istud induere incorruptionem et mortale induere inmortalitatem, ut possint in utramque partem uel in poenis uel in caelorum regno manere perpetuum\'.

Diodorus, Tarsensis episcopus, praeterito hoc capitulo in consequentibus breuiter adnotauit in eo, quod scriptum est: et mortui resurgent incorrupti et nos in mutabimur. \'si\', inquit, \'incorrupti resurgent mortui, haud dubium, quin et ipsi ad meliora mutati. quid necesse fuit dicere: et nos inmutabimur?

[119.3.2–119.5.1]
an hoc uoluit intellegi, quod incorruptio communis sit omnium, inmutatio autem proprie iustorum, dum non solum incorruptionem et inmortalitatem, sed et gloriam consequuntur?\'

Apollinaris licet uerbis aliis eadem, quae Theodorus, adseruit: quosdam non esse morituros et de praesenti uita rapiendos in futuram, ut mutatis glorificatisque corporibus sint cum Christo, quod nunc de Enoch et Helia credimus.

Didymus non pedibus, sed uerbis in Origenis sententiam transiens contraria uia graditur. ecce mysterium uobis loquor: omnes quidem dormiemus, non autem omnes inmuta b imur. quod ita disseruit: \'si non indigeret resurrectio interprete nec obscuritatem haberet in sensibus, numquam Paulus apostolus post multa, quae de resurrectione locutus est, intulisset: ecce mysterium dico uobis: omnes quidem dormiemus - id est moriemur -, non omnes autem — sed soli sancti — inmutabimur.

[119.5.2–3]
scio, quod in nonnullis \' codicibus scriptum sit: non quidemomnes, omnes autem inmutabimur; sed considerandum, an, quod praemissum est: omnes inmutabimur, possit conuenire, quod sequitur: mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur. si omnes inmutabuntur et hoc commune cum ceteris, superfluum fuit dicere et nos inmutabimur. quam ob rem ita legendum est:

omnes quidem dormiemus, non omnes autem inmutabimur. si enim omnes in Adam moriuntur et in morte dormitio est, omnes ergo dormiemus siue moriemur. dormit autem iuxta idioma scripturarum, qui mortuus est s\'pe resurrectionis futurae. omnisque, qui dormit, utique expergiscetur, si tamen non subita eum uis mortis oppresserit et mors somno fuerit copulata. cumque omnes ita dormierint lege naturae, soli sancti et corpore et anima in melius mutabuntur, ita ut incorruptio omnium resurgentium sit, gloria autem atque mutatio omnium sanctorum\'.

[119.5.4]
quodque sequitur iuxta Graecos: έν ατόμῷ, έν ϱιήv I siue QVltfj όϕϑαλμου̃ — utrumque enim legitur et nostri interpretati \\ sunt in momento et in ictu siue in motu oculi —, ita explanauit: \'iunctam simul omnium resurrectionem praesens sermo significat\'. quando enim dicit: \'in puncto temporis et in motu oculi atque momento\', futura omnium resurrectione cunctam et primae et secundae resurrectionis excludit fabulam, ut alii primi, alii nouissimi resurrecturi esse credantur.

[119.5.5]
atomus autem punctum temporis est, quod secari et diuidi non potest; unde et Epicurus ex suis atomis mundum struit et uniuersa conformat. ictusque oculi siue motus, qui Graece dicitur Qonrj, tanta uelocitate transcurrit, ut paene sensum uidentis effugiat. uerum quia in plerisque codicibus pro Qortfj, id est ictu uel motu, QiTcfj legitur, hoc sentire debemus, quod, quomodo leuis pluma uel stipula aut tenue uel siccum folium uento flatuque raptat uret de terra ad sublime transfertur, sic ad oculum uel motum dei omnium mortuorum corpora mouebuntur parata ad aduentum iudicis.

[119.5.6]
quodque iungit et dicit: in nouissima tuba; canet enim et mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur. oportet enim corruptiuum hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem, duplicem habet intellegentiam, ut clangor tubae aut uocis indicet magnitudinem iuxta illud, quod scriptum est: sicut tuba exalta uocem tuam, aut apertam omnium resurrectionem iuxta id, quod in euangelio legimus: tu autem, quando facis elemosynam, noli tuba canere ante te, hoc est: abscondite fac misericordiam et in secreto, ne uidearis de alterius miseria gloriari.

[119.5.7–8]
quaerimus autem, cur ad nouissimam tubam mortuos scripserit resurrecturos. quando enim nouissima dicitur, utique aliae praecesserunt. in Apocalypsi Iohannis septem angeli describuntur cum tubis et unoquoque clangente, primo uidelicet, secundo et tertio et quarto et quinto et sexto, quid per singulos actum sit, indicatur. nouissimo autem, id est septimo, claro tubae strepitu personante mortui suscitantur corpora, quae prius habuerant corruptibilia, incorrupta recipientes.

unde, post nouissimam tubam, exponit apostolus, quid sequatur: canet enim et mortui resurgent incorrupti, nos autem inmutabimur. quando dicit \'nos\', alium. se et eos, qui secum sunt, 5 praeter mortuos esse significat. ad quod intellegendum sunt qui dicant mortuos, qui resurgant incorrupti, esse corpora mortuorum, I eos autem, qui dicantur esse mutandi, animas debere accipi, quando I in maiorem gloriam fuerint commutatae et peruenerint in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi.

[119.5.9–10]
alii uero adserunt mortuos debere intellegi peccatores, qui resurgant incorrupti, ut possint aeterna sustinere supplicia, eos. autem, qui commutantur, esse sanctos, qui de uirtute in uirtutem et de gloria transferuntur in gloriam. unde ad incorruptionem mortuorum intulit: oportet enim corruptiuum hoc induere incorruptionem. ad id autem, quod dixerat: nos inmutabimur, illud adiunxit: et mortale hoc induere inmortalitatem. aliud est enim inmortalitas, aliud incorruptio, sicut aliud mortale et aliud corruptiuum.

quicquid autem mortale est, et corruptiuum est, sed non, quod corruptiuum, statim et mortale. corruptiua quippe sunt corpora, quae carent anima, et tamen non sunt mortalia, quia numquam habuere uitam, quae proprie animantium est. unde signanter apostolus corruptioni incorruptionem et mortalitati - inmortalitatem. resurrectionis futuram tempore copulauit\'.

[119.6.1–2]
Acacius, Caesareae, quae prius Turris Stratonis uocabatur, post Eusebium Pamphili episcopus, in quarto Συμμιϰτων ζητμάτων libro proponens sibi hanc eandem quaestionem latius disputauit et utrumque suscipiens, quod inter se uidetur esse contrarium, post principium, quod omisimus, sic locutus est: \'dicamus primum de eo, quod magis in plurimis codicibus inuenitur: ecce mysterium dico) uobis: omnes quidem dormiemus, non omnes autem inmutabimur.

mysterium dixit, ut adtentiorêS faceret auditores de resurrectione plenius disserturus. dormitio autem mortem istam, quae communis est omnium, significat. unde rectissime posuit, quod omnes dormiamus, id est moriamur, sicut supra dixerat: quomodo in A dam omnes moriuntur, sic in Christo omnes uiuificantur.

[119.6.3]
cumergo omnes morituri sint, audite sacramenta, quae dico: omnes quidem moriemur, sed non omnes inmutabimur. canet enim tuba — haud dubium, quin angelus septimus — et mortui resurgent incorrupti. si autem incorrupti erunt mortui, quomodo non inmutabuntur, cum incorruptio ipsa mutatio sit ? sed hic commutatio, qua Paulus mutandus et sancti sunt, glorificatio intellegitur. incorruptio autem idcirco communis est omnium, quia in eo miserabiliores erunt peccatores, ut ad tormenta perpetui sint i et non mortali et corruptibili corpore dissoluantur.

[119.6.4–5]
legimus in eadem I,epistula apostolo disserente sacratam diuersitatem resurrectionis non in natura corporum, sed in uarietate gloriae, dum alii resurgunt ad poenas perpetuas, alii ad gloriam sempiternam: alia autem caro uolatilium, alia piscium, alia iumentorum et corpora caelestia et corpora terrena. s i c, inquit, erit et resurrectio mortuorum.

Icui sententiae magis adquiescit ecclesia, ut omnes commune morte moriamur et non omnes mutemur in gloria iuxta illud, quod Danihel scribit: multi dormientes in terrae puluere resurgent, alii in uitam aeternam, alii in confusionem et obprobrium sempiternum. qui enim resurgent in confusionem et obprobrium sempiternum, non resurgent in aeternam gloriam, in qua Paulus et, qui cum eo sunt, mutabuntur.

[119.6.6–119.7.1]
quae cum ita se habeant, et sic intellecta sint nobis: eorum tantum commutationem suscipere, qui resurgent in gloriam, peccatorum autem et infidelium, qui mortui appellantur et resurgent incorrupti, nequaquam commutationem, sed poenas perpetuas esse dicendas.

Transeamus ad secundam lectionem, quae ita fertur in plerisque codicibus: non quidem omnes dormiemus, omnes autem inmuta b imur. ex qua nonnulli adserunt multos uiuos in corporibus repperiendos et, si non dormiant omnes, non omnes esse morituros, si autem non moriantur omnes, non omnes resurrecturos. resurgere enim proprie dicitur, qui prius moriendo cecidit.

[119.7.2–3]
unde et Paulum uolunt scribere in prima ad Thessalonicenses epistula: nos, qui uiuimus, qui residui erimus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormiunt, quoniam ipse dominus in iussu, in uoce archangeli, in tuba dei descendet de caelo et mortui in Christo resurgent primum, deinde nos, qui uiuimus, qui residui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obuiam domino in aerem et sic semper cum domino erimus u s.

et ex his dictis probare conantur Paulum et, qui cum eo scribebant epistulam, putasse se non esse morituros, sed repperiendos die consummationis in corpore. quod si uerum est, errauit Paulus et humana aestimatione deceptus est, ut arbitraretur se inueniendum in corpore; quod falsum rerum exitus adprobauit. hoc intellexerant et ipsi Thessalonicenses sacramenta sermonis mystici nescientes et coniecturis uariis fluctuabant dicebantque: \'si Paulus inueniendus in corpore est, proximus est dies iudicii\'.

[119.7.4]
unde corrigit eos secundam epistulam scribens: rogamus uos, fratres, per aduentum domini nostri Iesu Christi et nostram congregationem in ipsum, ut non cito mente moueamini nec terreamini neque per spiritum neque per uerbum neque per epistulam tamquam per nos, quasi instet dies domini. ne quis uos seducat ullo modo, quoniam, nisi discessio uenerit primum et reuelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui aduersatur et extollitur super omne, quod dicitur deus aut quod colitur, ita ut in templo dei sedeat ostendens se, tamquam sit deus. non meministis, quod, cum apud uos essem adhuc, haec dicebam uobis?

[119.7.5]
quibus dictis hoc agit, ut eos reuocet ab errore, ne putent diem adpropinquare iudicii et id, quod scripserat: nos, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormierunt, aliter intellegant, quam intellegi uoluit ipse, qui scripsit. neque enim fieri potest, ut, qui ad Timotheum scripserat: ego iam delibor et tempus resolutionis meae instat, putaret se in carne perpetuum et numquam esse moriturum et de uita terrena statim ad regna caelestia transiturum, praesertim cum ad Romanos scribens eadem dixerit: quis me liberabit de corpore mortis huius? et ad Corinthios: habitantes in corpore peregrinamur a domino. magis autem uolumus exire de corpore et esse cum domino.

[119.7.6]
qui haec dicebat, utique nouerat se esse moriturum. melius est igitur spiritaliter sentire, quod scriptum est, et dormitionem in praesenti loco non mortem accipere, per quam anima a corpore separatur, sed peccatum post fidem et offensam dei dormitionemque post baptismum, de qua et ad Corinthios loquebatur: ideo inter uos multi infirmi sunt et dormiunt plurimi et in alio loco: ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt; qui cum mortui sint, non sunt perpetua morte perituri, quia non mortali crimine continentur, sed leui modicoque peccato.

[119.7.7]
quod et alius sanctus uitare cupiens loquebatur: ne forte obdormiam in morte. est enim somnus peccati, qui ducit ad mortem, et est alia delicti dormitio, quae morte non stringitur. qui ergo uixerit ea uita, quae dicit: \'ego sum uita\' — etenim. uita nostra abscondita est cum Christo in deo —, et numquam ab ea fuerit separatus nec ad mortem usque peccauerit, iste de uiuentibus et semper uiuentibus esse dicitur, de quibus et -saluator in euangelio Iohannis mystico sermone testatur: qui credit in me, non morietur in aeternum.

[119.7.8]
unde et apostolus domini sui calcans uestigia ea docuit discipulos, I quae didicit a magistro. omnes itaque non dormiemus. qui enim omni I custodia seruat cor suum et ad Christi praecepta uigilat mandatique I eius memor est dicentis: uigilate, quia nescitis, qua hora fur ueniat, et in alio loco: ne dederis somnum I oculis tuis et palpebris tuis dormitationem, ut saluus fias quasi caprea de uinculis et quasi auis de laqueis, iste non dormiet.

[119.7.9]
cum igitur quidam non dormiant, qui semper in Christo uiuunt et uigilant, sequitur, ut nequaquam omnes dormiant et e contrario omnes inmutentur non inmutatione gloriae, quae proprie sanctis debetur, sed ea inmutatione, qua corruptiuum hoc incorruptiuum efficitur, ut uel poenas uel praemia recipiat sempiterna. quod etsi dormierit aliquis in Christo et neglegentiae somno obdormierit, debet audire, quod scriptum est: numquid, qui dormit, non resurget ? qui uero non dormit, sed uigilat et semper uiuit in Christo, de uita ad uitam transiet siue rapietur in nubibus, ut semper cum domino sit.

[119.7.10]
de istius modi dormientibus Lazarus erat, de quo dominus ait: Lazarus, amicus noster, dormit. etde hoc dormiente dicebat ad Martham: qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, uiuet et omnis, qui uiuit et credit in me, non morietur in aeternum. qui enim tota in Christo mente confidit, etiam si ut homo lapsus mortuus fuerit in peccato, fide sua uiuit in.perpetuum. alioquin mors ista communis et credentibus et non credentibus debetur aequaliter et omnes pariter resurrecturi sunt, alii in confusionem aeternam, alii ex eo, quod credunt, in sempiternam uitam.

[119.7.11]
et sic stare potest, ut, qui credit in Christo, non moriatur et, etiam si mortuus fuerit, uiuat in perpetuum, quod iuxta corporalem mortem excepto Enoch et Helia nulli contigisse perspicuum est. qui autem fidei magnitudine semper uiuunt in Christo, non dormient, non morientur, sed imitatores erunt uitae apostolicae, qui absque ulla culpa uixerunt in lege iustitiae et ad fidem domini transeuntes credentesque in eo, qui uita uocatur et resur.rectio, numquam dormiere, numquam mortui sunt. anima enim, quae peccauerit, ipsa morietur. sicut igitur anima, quae peccat, uiuente corpore mortua est et eadem die, qua peccauerit, dormit in mortem dicente Ecclesiaste: qui peccauerit, mortuus est ex tunc, sic anima, quae Christi praecepta seruauerit, etiam si corpus mortuum fuerit, uiuet in aeternum.

[119.7.12–119.8.1]
hoc autem sciendum, quod magis conueniet ueritati ita legere: omnes quidem dormiemus, non omnes autem inmutabimur, maxime quia sequitur: mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur. si enim omnes sunt inmutandi iuxta alteram lectionem, quomodo postea dicitur quasi praecipuum atque priuatum et proprie apostolorum: et nos inmutabimur? quando autem dicit \'nos\', sanctos quosque significat\'.

Quaeritis, quomodo intellegendum sit illud, quod in prima ad Thessalonicenses epistula scribitur: hoc enim uobis dicimus in uerbo domini, quia nos, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormierunt, quoniam ipse dominus in iussu, in uoce archangeli et in tuba dei descendet de caelo et, mortui qui in Christo sunt, resurgent primi, deinde nos, qui uiuimus, qui reliqui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obuiam Christo in aera et ita semper cum domino erimus.

[119.8.2]
super quo quamuis superior Acacii disputatio plenius uentilarit, tamen dicendum est, quid uideatur aliis, Theodoro uidelicet, Apollinari et Diodoro, qui unam sequuntur sententiam. quorum Diodorus haec scripsit: \'residuos atque uiuentes Paulus apostolus uocat, non quo uelit intellegi et se et alios resurrectionis tempore in corpore repperiendos, sed \'nos\' dixit pro eo, quod est \'iustos, de quorum et ego sum numero\'. ipsi enim rapientur obuiam Christo et non peccatores. \'uiuentes\' autem non iuxta tropologiam sanctos accipimus, qui peccato mortui sunt, sed omnes, quos in corpore adueniens Christus inuenerit.

[119.8.3]
quodque sequitur: non praeueniemus eos, qui dormiunt, nequaquam ad peccatores referre debemus — neque enim peccatores cum iustis rapientur obuiam Christo —, sed eos, quos mors dissoluerit. uerum quid ista perquiro et apostolicis dictis calumniam facio, cum ipse manifestissime scribat: qui residui sumus in aduentum domini? qui sint autem residui, uerbis discimus saluatoris: sicut in diebus Noe ducebant uxores et nubebant et repente uenit diluuium et tulit omnes, sic erit aduentus f il i i hominis.

[119.8.4]
quibus sermonibus adprobatur in fine mundi multos uiuos et adhuc in corporibus repperiendos. sequitur: in iussu, in uoce archangeli et mortui resurgent primi. et hoc rursum saluator in euangelio loquitur: media autem nocte sponsus uenit, qui utique uiuentes in corpore deprehendet, quando duo erunt in lecto uno, unus adsumetur et alius relinquetur, et duae molentes, una adsumetur et alia relinquetur. quibus\' dictis ostenditur medio noctis securis omnibus consummationem mundi esse uenturam\'.

[119.9.1–2]
Origenes in tertio uolumine Εξηγητϰῷν epistulae Pauli ad Thessalonicenses primae post multa, quae uario prudentique sermone disseruit, haec intulit, de quibus nulli dubium est et Acacium pleraque libasse: \'quid est ergo, quod scribunt Thessalonicensibus in uerbo dei Paulus et Siluanus et Timotheus: ns o s, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormierunt?

qui sunt isti uiuentes, qui loquuntur talia? utique Paulus, non ab hominibus neque per homines apostolus, et carissimus filius eius in fide Timotheus et Siluanus, qui illis erat et affectione et uirtutibus copulatus. et hoc non solum illi, sed, quicum-que Pauli et scientia et conuersatione similis est, dicere potest: n o s, qui uiuimus, quorum corpus mortuum est propter peccatum, spiritus autem uiuit propter iustitiam et quorum mortificata sunt membra super terram, ita ut nequaquam concupiscat caro contra spiritum.

[119.9.3]
si enim adhuc desiderat caro, uiuit et, quia uiuit, desiderat et non sunt mortificata membra eius super terram, quod, si mortificata sunt, nequaquam contra spiritum concupiscunt, quae mortificationis ui huiusce modi desiderium perdiderunt. sicut igitur, qui uita caruere praesenti et ad meliora translati sunt, magis uiuunt deposito mortis corpore et uitiorum omnium incentiuis, sic, qui mortificationem Iesu in corpore suo circumferunt et nequaquam uiuunt iuxta carnem, sed iuxta spiritum, uiuunt in eo, qui uita est, et uiuit in eis Christus, de quo scriptum est: uiuens sermo dei et efficax, qui est dei uirtus deique sapientia.

[119.9.4]
uiuunt enim, in quibus uiuit uirtus dei omni humana fragilitate deposita et in quibus uiuit sapientia, quae abscondita est in deo et in quibus uiuit et inoperatur iustitia. Christus enim factus est nobis non solum iustitia ex deo, sed et sapientia et omne, quod uirtus est. et si quidem in praesenti loco se a dormientibus et in Christo mortuis, qui hanc scribunt epistulam, separarent, uidebatur superflua adnotatio et ex uno loco adsumptum testimonium non ualeret; nunc uero eodem sensu, quia eodem et spiritu, et in prima ad Corinthios loquitur: omnes non dormiemus, omnes autem inmutabimur in momento, in motu oculi, in nouissima tuba; canet enim et mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur.

[119.9.5–6]
hoc, quod m praesenti loco scriptum est: in tuba dei descendet de caelo, conpara illi, quod ad Corinthios dicitur: in nouissima tuba; canet enim, illi autem, 20 quod ad Thessalonicenses legitur: et mortui in Christo resurgent primum, hoc, quod ad Corinthios scriptum est: et mortui resurgent incorrupti.

porro, quod sequitur: deinde nos, qui uiuimus, qui residui sumus, illis respondet: et nos inmutabimur, quorum utrumque sic intellegi potest: nos, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, et nos, qui inmutabimur et non sumus ex his, qui appellantur mortui, sed uiuimus, idcirco praesentiam dei non in morte, sed in uita praestolamur, quia de Israhelitico genere sumus et electae sunt de nobis reliquiae, de quibus olim dominus loquebatur: dereliqui mihi septem milia, uiros, quinon curuauerunt genua Bahal.

[119.9.7]
in Iohannis quoque euangelio uiuorum et non uiuorum duplex ordo describitur; omnis, qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, uiuet; et omnis, qui uiuit et credit in me, non morietur in aetern u m. si uiuos ita intellegimus, ut a nobis dictum est, dormientes et in Christo mortuos illos esse credamus, qui, cum uelint in Christo uiuere, tamen peccato mortui sunt. sin autem reliquiae et electio secundum gratiam appellantur uiuentes, qui non ita credunt nec de Israhelitica nobilitate generati sunt, dormientes et mortui appellabuntur in Christo.

[119.10.1]
Sunt, qui hunc locum ita edisserant: uiui appellantur, qui numquam peccato sunt mortui; qui autem peccauerunt et in eo, quod peccauerunt,: mortui sunt et postea conuersi ad paenitentiam purgant antiqua delicta, mortui appellantur, quia peccauerunt, in Christo autem mortui, quia plena ad deum mente conuersi sunt. porro, qui uiuunt et habent testimonium fidei et necdum receperunt promissionem dei, qui et de aliis quiddam melius cogitauit, ut non absque his, qui iusti sunt, coronentur, in eo habebunt beatitudinem, quod fruuntur bono conscientiae et uiuunt et relicti sunt in aduentu domini saluatoris.

[119.10.2]
sed quia clemens est deus et uult saluari etiam eos, qui dormierunt et m Christo mortui sunt, non praeuenient illos neque soli rapientur in nubibus, sed iuxta exemplum euangelicae parabolae unum denarium unamque mercedem et undecimae horae operarii et primae, qui in uineam missi sunt, salutis accipient. nec hoc alicui uideatur iniustum, ut dispar labor unum praemium consequatur. magna quippe diuersitas est eorum, qui post uulnera sunt sanati, et eorum, qui numquam uiderint terrorem mortis.

[119.10.3]
de his puto dictum: quis est homo, qui uiuat et non uideat mortem, redimet d e morte animam suam? neque enim, ut quidam putant, \'quis\' pro eo, quod est \'nullus\', accipitur, sed quasi dixerit \'quis\' puta iuxta illud, quod scriptum est: quis sapiens et intellegit haec? nec non in alio loco: d omine, quis habitabit in tabernaculo tuo? et iterum: quis cognouit sensum domini? residui ergo erunt de credentibus pauci, qui aduentum domini uideant secundum id, quod deus uerbum est, nequaquam in uilitate carnis, sed in gloria triumphantis.

[119.10.4–5]
et considerandum, quomodo primum dormientes appellauerit, deinde in Christo mortuos, quos uiuentes praeuenire non poterunt. qui enim non custodierit hoc, quod scriptum est: ne dederis somnum oculis tuis neque palpebris tuis dormitationem, ut saluus fias sicut caprea de uinculis et sicut auis de laqueis, dormiet et culpabili sopore torpescet, cumque dormierit, transibit in mortem. sicut enim mouetur, qui uigilat, sic, qui dormit, iacet inmotus et in mortis torpet similitudine.

quod autem dormitionem sequitur mors, et prima ad Corinthios docere nos poterit, in qua ita scriptum est: nunc autem Christus resurrexit a mortuis, primitiae dormientium; quia enim per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum, et post paululum: non omnes dormiemus, sed omnes inmutabimur in momento, in ictu oculi, in nouissima tuba; canet enim et mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur.

[119.10.6]
cum ergo haec de dormitione dicantur et morte et illud legamus in apostolo: surge, qui dormis, et exsurge de mortuis et inluminabit te Christus, iuremus domino et uotum faciamus deo Iacob unusquisque dicens in corde suo: si escendam super stratum meum, si dedero somnum oculis meis et palpebris meis dormitationem, donec inueniam locum domino — haud dubium, quin in anima tua-, tabernaculum deo Iacob, ut deus in illo aeterna sede requiescat.

[119.10.7–8]
sequitur: quia ipse dominus in iussu et reliqua. descendet enim missus a patre non diuersitate uirtutis, sed dispensatione iudicis, et descendet ad eos, qui deorsum sunt, uerbum dei et sapientia et ueritas atque iustitia. et quamquam mortui sint, ad quos dignatur descendere, tamen non sunt ab eo alieni; mortui enim uocantur in Christo. qui autem uiuunt, hoc habent priuilegium, quod eliguntur e pluribus.

attamen utrumque agmen, et mortuorum in Christo et uiuentium, pariter rapientur in nubibus obuiam domino, ut non eum expectent, donec ad terrena descendat, sed praesentia illius et contubernio in sublimibus perfruantur. quantaque Christi clementia, ut pro salute nostra non solum caro factus sit, sed ad mortuos usque descenderit et in ipsa morte habeat signa uiuentium! aqua enim et sanguis de latere eius egressa sunt. descendit igitur sermo diuinus uoce archangeli praecedente et praeparante. sibi uiam in his, qui eius possunt ferre praesentiam.

[119.10.9]
quod ut queamus intellegere, primi aduentus mysteria cognoscamus. scriptum est de Iohanne, qui praecursor eius fuit, quod in heremo dixerit: ego uox clamantis in deserto et reliqua. quid clamauit uox in deserto? parate uiam domini, rectas facite semitas eius. ob quod praemium quamue mercedem? omnis uallis inple bitur et omnis mons et collis humiliabitur et erunt praua in directa et aspera in uias planas et uidebit omnis caro salutare d e i. hoc autem ideo, quia uerbum caro factum est et habitauit in nobis.

[119.10.10]
nunc autem nequaquam uox prophetae in deserto erit, sed uox archangeli parantis uias non in carnis humilitate uenienti, sed ei, qui est apud patrem uerbum deus. et tunc quidem egrediebantur in desertum, ut audirent adsumpti hominis praecursorem et uiderent harundinem uento agitatam, de qua factae sunt tibiae et uocalis calamus. qui in ore puerorum dulci sonat modulamine canentium in plateis atque dicentium: cantauimus uobis et non saltastis; nunc autem in uoce archangeli praecedentis dominum descendentem de caelis et in clarissima tuba unusquisque credentium uel ad proelium uel ad sacerdotalia ministeria prouocatur.

[119.10.11]
legimus in Numerorum libro sacratas deo tubus, quae ante hostias personent. sin autem magna est uox et angeli tubae et archangeli, quanto maior erit tubae dei, quae parat uias primum dormientium et mortuorum in Christo, deinde eorum, qui uiuunt et residui sunt et sermonis dei praestolantur aduentum! forsitan simplicis tubae clangor dormientibus et mortuis in Christo necessarius est, uox autem archangeli et tubae dei his, qui uiuunt et in praesentiam domini reseruantur.

[119.10.12]
uideamus, quid possit intellegi et id, quod sequitur: simul cum illis rapiemur. quo uerbo ostendi puto subito ad meliora transcensum et idcirco raptum uoluisse se dicere, ut uelocitas transeuntis sensum cogitantis excederet. quod et in alio loco eiusdem uerbi proprietate signauit: scio hominem in Christo ante annos quattuordecim — siue in corpore, nescio, siue extra corpus, nescio, deus scit — raptum istius modi usque ad tertium caelum. et scio huiusce modi hominem — siue in corpore siue extra corpus, nescio, deus scit –, quia raptus est in paradisum et audiuit uerba ineffabilia, quae non licet homini loqui u i.

[119.10.13]
alii enim proficientes et, ut ita dicam, gradientes ad maiora crescebant, donec fierent iuxta id, quod scriptum est, \'magni ualde nimis, et quosdam in caelum adsumptos legimus. Paulus autem, uas electionis, in tertium caelum raptus ascendit et idcirco audiuit uerba ineffabilia. quomodo autem hi, qui rapiuntur in nubibus, rapiantur obuiam Christo, diligentius contemplandum est. scimus nubes prophetas, quibus praecepit deus, ne pluerent super Tsrahel imbrem, quando inpleuerunt mensuram patrum suorum et facta est lex et prophetae usque ad Iohannem Baptistam. et quia deus posuit in ecclesia primum apostolos, secundo prophetas, non solum prophetae, sed et apostoli nubes intellegendi sunt.

[119.10.14]
si quis igitur rapitur ad Christum, ascendit super nubes legis et euangelii, super prophetas et apostolos et adsumptis alis columbae eorumque doctrina ad excelsa sublatus occurrit non deorsum, sed in aere et spiritali intellegentia scripturarum. occurrens autem in spiritalibus et terrena dimittens, siue ille sit dormiens siue in Christo mortuus siue uiuens et in illius praesentiam reseruatus, semper cum illo erit et fruetur uerbo dei et sapientia, ueritate atque iustitia\'.

[119.11.1–2]
Haec celeri sermone dictaui, quid eruditi uiri de utroque sentirent loco et quibus argumentis suas uellent probare sententias, uestrae prudentiae exponens. neque enim tanta est meae pusillitatis auctoritas, qui nihil sum et inuidorum tantum morsibus pateo, quanta eorum, qui nos in domino praecesserunt, nec iuxta Pythagorae discipulos praeiudicata doctoris opinio, sed doctrinae ratio ponderanda est.

si quis autem contrariae factionis inmurmurat, quare explanationes eorum legam, quorum dogmatibus non adquiesco, sciat me illud apostoli libenter audire: omnia probate, quod bonum est, retinete et saluatoris uerba dicentis: estote probati num mularii, ut, si quis nummus adulter est et figuram Caesaris non habet nec signatus moneta publica, reprobetur, qui autem Christi faciem claro profert lumine, in cordis nostri marsuppium recondatur.

[119.11.3–4]
etenim, si dialecticam scire uoluero aut philosophorum dogmata et-ut ad nostram redeam scientiam-scripturarum, nequaquam simplices ecclesiae uiros interrogare debeo, quorum alia gratia est— et unusquisque in suo sensu abundat, praesertim cum in domo magna uasorum patris familiae diuersitas multa dicatur —, sed eos, qui artem didicere ab artifice et in lege dei meditantur die ac nocte.

ego et in adulescentia et in extrema aetate profiteor et Origenem et Eusebium Caesariensem uiros esse doctissimos, sed errasse in dogmatum ueritate. quot e contrario de Theodoro, Acacio, Apollinare possumus dicere! et tamen omnes in explanationibus scripturarum sudoris sui nobis memoriam reliquerunt. in terra aurum quaeritur et de fluuiorum alueis splendens profertur glarea Pactolusque ditior caeno est quam fluento.

[119.11.5–119.12.1]
cur me lacerant inimici mei et aduersum silentem crassae sues grunniunt ? quarum omne studium est, immo scientiae supercilium, aliena carpere et sic ueterum defendere perfidiam, ut perdant fidem suam. meum propositum est antiquos legere, probare singula, retinere, quae bona sunt, et a fide ecclesiae catholicae non recedere.

Uolens ad alias quaestiunculas respondere et uel mea uel aliena dictare extemplo a fratre Sisinnio admonitus sum, ut et ad uos et ad ceteros sanctos fratres, qui nos amare dignantur, litteras scriberem. cohibebo igitur gradum et, si uita comes fuerit, futuro me operi reseruabo, ut et uobis per partes paream et fractum ac senile corpusculum onus possit ferre moderatum.

[119.12.2]
illud autem breuiter in fine commoneo, hoc, quod in Latinis codicibus legitur: omnes quidem resurgemus, non omnes autem inmutabimur, in Graecis uoluminibus non haberi, sed uel: omnes dormiemus, n.on omnes autem inmutabimur uel:non omnes dormiemus, omnes autem inmutabimur, quorum qui sensus sit, supra diximus.


CXX. AD HEDVBIAM DE QVAESTIONIBUS DUODECIM

[120..1–3]
[Quomodo perfectus esse quis possit et quomodo uiuere debeat uidua, quae sine liberis derelicta est.

Quid sit, quod in Matheo scriptum est: dico autem uobis: non bibam a modo de hoc genimine uitis usque in diem illum, quo illud bibam uobiscum nouum in regno patris mei.

Quae causa sit, ut de resurrectione et apparitione domini euangelistae diuersa narrauerint, et cur dicente Matheo, quod uespere sabbati inlucescente in una sabbati dominus resurrexerit, Marcus mane eum alterius diei adserat resurrexisse.

[120..4–7]
Quomodo iuxta Matheum uespere sabbati Maria Magdalene uidit dominum resurgentem et Iohannes euangelista refert mane una sabbati eam iuxta sepulchrum flere ?

Quomodo iuxta Matheum Maria Magdalene uespere sabbati cum altera Maria aduoluta pedibus saluatoris secundum Iohannem mane una sabbati audit a domino: noli me tangere; necdum enim ascendi ad patrem meum?

Quomodo custodiente militum turba Petrus et Iohannes libere ingressi sunt- sepulchrum nullo prohibente custodum ?

Quomodo Matheus scribit et Marcus, quod mandatum sit apostolis per mulieres, ut praecederent saluatorem in Galilaeam et ibi eum uiderent, Lucas autem et Iohannes in Hierusalem eum ab apostolis uisum esse commemorant?

[120..8–11]
Quid sit, quod in Matheo legimus: monumenta aperta sunt et multa corpora sanctorum, qui dormierant, surrexerunt et exeuntes de monumentis post resurrectionem eius uenerunt in sanctam ciuitatem et apparuerunt multis.

Quomodo saluator secundum Iohannem insufflat spiritum sanctum apostolis et secundum Lucam post ascensionem missurum esse se dicit?

Quid significet illud, quod apostolus Paulus disputat ad Romanos scribens: quid ergo dicemus? numquid iniquitas apud deum? absit et reliqua.

Quid sit, quod apostolus scribit in secunda ad Corinthios: aliis odor mortis ad mortem et aliis odor uitae ad uitam et ad haec quis tam idoneus?

[120..12]
Quid sit, quod scribit in epistula ad Thessalonicenses prima: ipse autem deus pacis sanctificet uos per omnia et integer spiritus uester et anima et corpus sine querela in aduentum domini nostri Iesu Christi seruetur.]

PRAEFATIO
[120.pr.1–2]
Ignota uultu fidei mihi ardore notissima es. et de extremis Galliae finibus in Bethleemitico rure latitantem ad respondendum prouocas de sanctarum quaestiunculis scripturarum per hominem dei filium meum Apodemium commonitoriolum dirigens, quasi uero non habeas in tua prouincia disertos uiros et in dei lege perfectos, nisi forte experimentum magis nostri quam doctrinam flagitas et uis scire, quid de his, quae ab aliis audisti, nos quoque sentiamus.

maiores tui Patera atque Delphidius, quorum alter, antequam ego nascerer, rhetoricam Romae docuit, alter me iam adulescentulo omnes Gallias prosa uersuque suo inlustrauit ingenio, iam dormientes et taciti me iure reprehendunt, quod audeam ad stirpem generis sui quippiam musitare, licet concedens eis eloquentiae magnitudinem et doctrinam saecularium litterarum merito subtraham scientiam legis dei, quam nemo accipere potest, nisi ei data fuerit a patre luminum, qui inluminat omnem hominem uenientem in mundum et stat medius credentium, qui in nomine 2 eius fuerint congregati.

[120.pr.3]
unde libere profiteor - nec dictum superbiae pertimesco - me scribere tibi non in doctis humanae sapientiae uerbis, quam deus destructurus est, sed in uerbis fidei spiritalibus spiritalia conparantem, ut abyssus ueteris testamenti inuocet abyssum euangelicam in uoce cataractarum, id est prophetarum et apostolorum suorum, et ueritas domini perueniat usque ad nubes, quibus mandatum est, ne super incredulum Israhel imbrem pluerent, sed ut rigarent arua gentilium et torrentem spinarum ac mare mortuum dulcorarent.

[120.pr.4]
ora igitur, ut uerus Heliseus steriles in me et mortuas aquas uiuificet et apostolorum sale, quibus dixerat: uos estis sal terr a e, meum munusculum condiat, quia omne sacrificium, quod absque sale est, domino non offertur. nec fulgore saecularis eloquentiae delecteris, quam uidit Iesus quasi fulgur cadentem de caelo, sed potius eum recipe, qui non habet decorem nec faciem, homo in plagis positus et sciens ferre infirmitatem, et quicquid ad proposita respondero, scias me non confidentia respondisse sermonis, sed eius fide, qui pollicitus est: aperi os tuum et implebo illud.

[120.1.1]
Quomodo perfectus esse quis possit et quomodo uiuere debeat uidua, quae sine liberis derelicta est. — Hoc idem et in euangelio legis doctor interrogat: magister, quid faciens uitam aeternam possidebo? cui respondit dominus: mandata nosti? dicit illi: quae? Iesus autem dixit: non homicidium facies, non adulterium, non furtum, non falsum testimonium dices; honora patrem et matrem et diliges proximum tuum sicut te ipsum. et illo dicente: \'haec omnia feci\' \' dominus intulit: unum tibi deest. si uis esse perfectus, uade, uende omnia, quae habes, et da pauperibus et ueni, sequere me.

[120.1.2]
itaque et ego tibi domini nostri respondebo sermonibus: si uis esse perfecta et tollere crucem tuam et sequi dominum saluatorem et imitari Petrum dicentem: ecce nos omnia nostra dimisimus et secuti.sumus te, uade et uende omnia tua, quae habes, et da pauperibus et sequere saluatorem. non dixit:\' da filiis, da fratribus, da propin quis\' — quos etiam si haberes, iure his dominus praeferretur — sed \'da pauperibus\', immo da Christo, qui in pauperibus pascitur, qui, cum diues esset, pro nobis pauper factus est, qui loquitur in tricesimo nono psalmo: ego autem mendicus sum et pauper, dominus sollicitus est pro me.

[120.1.3]
statimque quadragesimi de eo exordium est: beatus, qui intellegit super egenum et pauperem. intellegentia opus est et post intellegentiam beatitudine, qui sit egenus et pauper, non utique ille, qui mendicitate et squalore coopertus est et tamen non recedit a uitiis, sed de quibus apostolus loquitur: tantum ut pauperum memores essemus, ob quorum refrigeria laborant Paulus et Barnabas in ecclesiis gentium, ut collectae fiant per primam sabbati, et hanc ipsam oblationem non per alios, sed per se deferre festinant his, qui suas pro Christo amisere substantias, qui persecutiones passi sunt, qui dixerunt patri suo et matri, uxoribus et liberis: non nouimus uos.

[120.1.4–5]
hi lmpleuerunt uoluntatem dei et audierunt dicentem dominum saluatorem: mater mea et fratres mei hi sunt, qui faciunt uoluntatem patris mei. et haec dicimus, non quo in pauperes Iudaeos siue gentiles et omnino, cuiuslibet gentis sint pauperes, prohibeamus faciendam elemosynam, sed quo Christianos et credentes pauperes incredulis praeferamus et inter ipsos Christianos sit multa diuersitas, utrum peccator an sanctus sit.

unde et apostolus passiuam in omnibusmisencordiamprobansinfert: maxime in domesticos fidei. domesticus fidei est, qui eadem tibi religione coniungitur, quem a consortio fraternitatis peccata non separant. quodsi de inimicis quoque nobis praecipitur, ut, si esurierint, demus eis cibos, si sitierint, demus eis potum et haec facientes congregemus carbones super caput eorum, quanto magis de his, qui non sunt inimici et qui Christiani sunt aut Christiani sancti! neque uero hoc, quod dicitur: haec enim faciens carbones ignis congregabis super caput eius, in malam partem accipiendum est, sed in bonam.

[120.1.6]
quando enim inimicis nostris praebemus beneficia, malitiam eorum nostra bonitate superamus et mollimus duritiam iratumque animum ad necessitudinem flectimus atque ita congregamus carbones super caput eorum, de quibus scriptum est: sagittae potentis acutae cum carbonibus desolatoriis, ut, quomodo de altari a seraphin carbo sublatus prophetae labia purgauit, ita et inimicorum nostrorum peccata purgentur, ut uincamus, in bono malum et benedicamus maledicentibus et imitemur patrem,I qui solem suum oriri facit super iustos et iniustos.

[120.1.7]
igitur et tu, quia paucos non habes filios, habe plurimos; fac tibi amicos de iniquo mamona, qui te recipiant in aeterna tabernacula. pulchreque dixit \'de iniquo\'; omnes enim diuitiae de iniquitate descendunt et, nisi alter perdiderit, alter non potest inuenire. unde illa uulgata sententia mihi uidetur esse uerissima: \'diues aut iniquus aut iniqui heres\'. quod cum legis doctor audisset et ferre non posset, quia habebat diuitias multas, conuersus dominus ad discipulos ait: quam difficile, qui diuites sunt, intrare possunt in reg n a caelorum!

[120.1.8]
non dixit \'inpossibile\', sed \'difficile\', licet\' exemplum posuerit inpossibilitatis: facilius camelus per foramen acus transire. poterit quam diues in re g na caelorum. hoc autem non tam difficile est, quam inpossibile; numquam enim fieri potest, ut camelus transeat per foramen acus. numquam igitur diues intrare poterit regna caelorum ? sed camelus tortuosus et curuus est et graui sarcina praegrauatur; et nos ergo, quando prauas ingredimur semitas et rectam uiam dimittimus et oneramur mundi diuitiis siue pondere delictorum, regnum dei ingredi non ualemus.

[120.1.9–10]
quodsi deponamus grauissimam sarcinam et adsumamus nobis pennas columbae, uolabimus et requiescimus et dicitur de nobis: si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae et posteriora dorsi eius in pallore auri. dorsum nostrum, quod primum informe erat et graui sarcina premebatur, habeat uirorem auri, quod interpretatur in sensu, et alas deargentatas, quae intelleguntur in eloquio - scripturarum, et regnum dei intrare poterimus.

dicunt apostoli se omnia, quae sua fuerint, dimisisse et mercedem pro hac uirtute audacter exposcunt. quibus respondit dominus: omnis, qui relinquit domum uel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet et uitam aeternam possidebit. o quanta beatitudo pro paruis magna recipere, aeterna pro breuibus, pro morituris semper uiuentia et habere dominum debitorem!

[120.1.11]
si qua autem uidua habet liberos — et maxime, si nobilis familiae est —, egentes filios non dimittat, sed ex aequalitate, ut meminerit primum animae suae et ipsam putet esse de filiis et partiatur potius cum liberis, quam omnia filiis derelinquat, immo Christum liberorum suorum faciat coheredem. respondebis: \'difficile, durum est, contra naturam\'. sed dominum tibi audies respondentem: qui potest capere, capiat . et si uis esse perfecta, non tibi iugum necessitatis inponit, sed potestati tuae liberum concedit arbitrium.

[120.1.12–13]
uis esse perfecta et in primo stare fastigio dignitatis? fac, quod fecerunt apostoli, uende omnia, quae habes, et da pauperibus et sequere saluatorem et nudam solamque uirtutem nuda sequaris et sola. non uis esse perfecta, sed secundum gradum tenere uirtutis ? dimitte omnia tua, quae habes, da filiis, da propinquis. nemo te reprehendit, si inferiora secteris, dum modo illam scias tibi iure praelatam; quae elegerit prima.

dicis: hoc apostolorum est et uirorum, mulierem autem nobilem non posse omnia uendere, quae multis adiumentis uitae huius indigeat. audi igitur apostolum commonentem: non ut aliis refrigerium, uobis autem tribulatio, sed ex aequalitate uestra abundantia illorum sustentet inopiam, ut et illorum abundantia uestrae inopiae sit supplementum. unde et dominus: qui habet, inquit, duas tunicas, det alteram non habenti.

[120.1.14]
quid, si Scythiae fngora sint et Alpinae niues, quae non duabus et tribus tunicis, sed uix pecudum pellibus repelluntur ? quicquid ergo corpora nostra defendere potest et humanae succurrere inbecillitati, quos nudos natura profudit, hoc una appellanda est tunica et, quicquid in praesentibus alimentis necessarium est, hoc unius diei uictus appellatur. unde praeceptum est: ne cogitetis de crastino, hoc est de futuro tempore, et apostolus: habentes, inquit, uictum et uestitum his contenti sumus. si plus habes, quam tibi ad uictum uestitumque necessarium est, illud eroga, in illo debitricem esse te noueris. Ananias et Sapphira apostoli meruere sententiam, quia sua timide reseruarunt. \'ergone\', inquies, \'puniendus est, qui sua non dederit?

[120.1.15]
\' minime. puniti sunt, quia mentiri uoluerunt spiritui sancto et reseruantes necessaria uictui suo quasi perfecte saeculo renuntiantes uanam gloriam sectabantur. alioquin licet libere uel dare uel non dare, quamquam ei, qui cupiat esse perfectus, praesens paupertas futuris diuitiis conpensanda sit. quomodo autem uidua uiuere debeat, breui sermone apostolus conprehendit dicens: quae in deliciis est, uiuens mortua est et nos in duobus libellis, quos ad Furiam et Saluinam scripsimus, plenius dictum putamus.

[120.2.1]
Quid sit, quod in Matheo scriptum est: dico autem uobis: non bibam a modo de hoc genimine uitis usque in diem illum, quo illud bibam uobiscum nouum in regno patris mei. — Ex hoc loco quidam mille annorum fabulam struunt, in quibus Christum regnaturum corporaliter esse contendunt et bibiturum uinum, quod ex illo tempore usque ad consummationem mundi non biberit. nos autem audiamus panem, quem fregit dominus deditque discipulis, esse corpus domini saluatoris ipso dicente ad eos: accipite et comedite, hoc est corpus meum, et calicem illum esse, de quo iterum locutus est: bibite ex hoc omnes; hic est enim sanguis meus noui testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum.

[120.2.2]
iste est calix, de quo in propheta legimus: calicem salutaris accipiam et nomen domini inuocabo, et alibi: calix meus inebrians quam praeclarus est! si enim panis, qui de caelo descendit, corpus est domini et uinum, quod discipulis dedit, sanguis illius est noui testamenti, qui effusus est in remissionem omnium peccatorum, Iudaicas fabulas repellamus et ascendamus cum domino cenaculum magnum, stratum atque mundatum et accipiamus ab eo sursum calicem noui testamenti ibique cum eo pascha celebrantes inebriemur uino sobrietatis. non est enim regnum dei cibus et potus, sed iustitia et gaudium et pax in spiritu sancto.

[120.2.3]
nec Moyses dedit nobis panem uerum, sed dominus Iesus, ipse conuiua et conuiuium, ipse comedens et qui comeditur. illius bibimus sanguinem et sine ipso potare non possumus et cotidie in sacrificiis eius de genimine uitis uerae et uineae Sorech, quae interpretatur \'electa\', rubentia musta calcamus et nouum ex his uinum bibimus in regno patris nequaquam in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus canentes canticum nouum, quod nemo potest canere nisi in regno ecclesiae, quod regnum patris est.

[120.2.4]
hunc panem et Iacob comedere patriarcha cupiebat dicens: si fuerit dominus deus mecum et dederit mihi panem ad uescendum et uestimentum ad operiendum. quotquot enim in Christo baptizamur, Christum induimur et panem comedimus angelorum et audimus dominum praedicantem: meus cibus est, ut faciam uoluntatem eius, qui me misit, et impleam opus eius. faciamus igitur uoluntatem eius, qui nos misit, patris et impleamus opus illius et Christus nobiscum bibet in regno ecclesiae sanguinem suum.

[120.3.1]
Quae causa sit, ut de resurrectione et apparitione domini euangelistae diuersa narrauerint. — In quibus primum quaeris, cur Matheus dixerit uespere sabbati inlucescente in una sabbati dominum surrexisse et Marcus mane resurrectionem eius factam esse commemoret ita scribens: cum autem resurrexisset, una sabbati mane apparuit Mariae Magdalenae, de qua eiecerat septem daemonia; et illa abiens nuntiauit his, qui cum eo fuerant, lugentibus et flentibus. illique audientes, quod uiueret et qoud uidisset eum, crediderunt.

[120.3.2–3]
cuius quaestionis duplex solutio est. aut enim non recipimus Marci testimonium, quod in raris fertur euangeliis omnibus Graeciae libris paene hoc capitulum in fine non habentibus, praesertim cum diuersa atque contraria euangelistis ceteris narrare uideatur, aut hoc respondendum, quod uterque uerum dixerit: Matheus, quando dominus resurrexerit,. id est uespere sabbati, Marcus autem, quando eum uiderit Maria Magdalene, id est mane prima sabbati.

ita enim distinguendum est: cum autem resurrexisset, et parumper spiritu coartato inferendum: prima sabbati mane apparuit Mariae Magdalenae, ut, qui uespere sabbati iuxta Matheum resurrexerat, mane prima sabbati iuxta Marcum apparuerit Mariae Magdalenae. quod quidem et Iohannes euangelista significat mane eum alterius diei uisum esse demonstrans.

[120.4.1–2]
Quomodo iuxta Matheum uespere sabbati Maria Magdalene uidit dominum resurgentem et Iohannes euangelista refert mane una sabbati eam iuxta sepulchrum flere ?— Una sabbati dies dominica intellegenda est, quia omnis ebdomada in sabbatum et in primam et secundam et tertiam et quartam et quintam et sextam sabbati diuiditur, quam ethnici idolorum et elementorum nominibus appellant. denique et apostolus collectam pecuniae, quae indigentibus praeparatur, in una sabbati praecepit congregandam.

nec putandum est Matheum et Iohannem diuersa sensisse, sed unum atque idem tempus, mediae noctis et gallorum cantus, diuersis appellasse nominibus — Matheus enim scribit \'uespere sabbati\', id est sero, non incipiente nocte, sed iam profunda et magna ex parte transacta apparuisse dominum Mariae Magdalenae et apparuisse uespere sabbati inlucescentis in unam sabbati se ipsum interpretans, quid dixisset \'uespere sabbati\', id est adpropinquante iam luce sequentis diei — et Iohannem non absolute dixisse: una autem sabbati uenit Maria Magdalene mane ad sepulchrum, sed addidisse: cum adhuc essent tenebrae, eiusdem igitur atque unius temporis, id est mediae noctis et gallorum cantus, alterum finem, alterum dixisse principium.

[120.4.3–4]
mihique uidetur euangelista Matheus, qui euangelium Hebraico sermone conscripsit, non tam \'uespere dixisse quam \'sero\' et eum, qui interpretatus est, uerbi ambiguitate deceptum non \'sero\' interpretatum esse, sed \'uespere\', quamquam et consuetudo humani sermonis teneat \'sero\' non uesperum significare, sed \'tarde\'. solemus enim dicere: \'sero uenisti\',id est \'tarde\', et: \'qui facere ante debueras, fac saltim sero , id est tarde.

sm autem illud obicitur, quomodo eadem Maria, quae prius uiderat dominum resurgentem, postea ad sepulchrum eius flere referatur, hoc dicendum est, quod et sola et cum altera siue cum aliis mulieribus memor beneficiorum, quae in se dominus contulerat, ad sepulchrum eius frequenter cucurrerit, et nunc adorauerit, quem uidebat, nunc fleuerit, quem quaerebat absentem, licet quidam duas Marias Magdalenas de eodem uico Magdalo fuisse contendant et alteram esse, quae in Matheo eum uiderit resurgentem, alteram, quae in Iohanne eum quaerebat absentem.

[120.4.5–6]
quattuor autem fuisse Marias in euangeliis legimus: unam matrem domini saluatoris, alteram materteram eius, quae appellata est Maria Cleopae, tertiam Mariam, matrem Iacobi et Ioseph, quartam Mariam Magdalenen, licet alii matrem Iacobi et Ioseph materteram eius fuisse contendant.

nonnulli, ut se liberent quaestione, in Marco uolunt unam esse de Mariis, sed non additum cognomen Magdalenae, et ex superfluo scriptorum inoleuisse uitio, quod primum euangelista non scripserit. nobis autem simplex uidetur et aperta responsio: sanctas feminas Christi absentiam non ferentes per totam noctem non semel nec bis, sed crebro ad sepulchrum domini cucurrisse, praesertim cum terrae motus et saxa disrupta et sol fugiens et rerum natura turbata et - quod his maius est — desiderium saluatoris somnum ruperit feminarum.

[120.5.1]
Quomodo iuxta Matheum Maria Magdalene uespere sabbati cum altera Maria aduoluta pcdibus saluatoris secundum Iohannem mane una sabbati audit a domino: noli me tangere; necdum enim ascendi ad patr em meum? — Quae prius uiderat dominum resurgentem cum altera Maria et eius pedibus fuerat aduoluta, postea reuersa per noctem — domi enim desiderio eius manere non poterat-uenit ad sepulchrum, cumque lapidem, quo monumentum clausum fuerat, uidissetablatum, cucurrit ad Simonem Petrum et ad alterum discipulum, quem Iesus amabat plurimum, et dicit eis: tulerunt dominum de monumento et nescimus, ubi posuerunt eum.

[120.5.2–3]
error mulieris cum pietate sociatus est; pietas in eo erat, quod desiderabat eum, cuius nouerat maiestatem, error in illo, quod dicebat: tulerunt dominum de monumento et nescimus, ubi posuerunt eum. denique, cum Petrus et Iohannes introeuntes sepulchrum uidissent linteamina separata et sudarium, quo caput domini fuerat inuolutum, seorsum positum et resurrexisse crederent, cuius corpus non inuenerant in sepulchro, Maria stabat ad monumentum foris plorans.

cumque se inclinasset, uidit duos angelos in albis sedentes in loco monumenti ad caput et pedes, ubi positum fuerat corpus Iesu, ut sub tanta custodiae dignitate non crederet ab hominibus potuisse furari, qui ministris angelis seruabatur. dicuntque ei angeli, quos cernebat: mulier, quid ploras? secundum illud, quod dominus loquitur ad matrem: quid mihi et tibi est, mulier? nondum uenit hora mea, ut ex eo, quod appellauerunt mulierem, arguerent frustra plorantem et dicerent: quid ploras?

[120.5.4–5]
in tantum autem Maria Magdalene obstupefacta torpuerat et fidem miraculis territa quasi in caligine possidebat, ut ne angelorum quidem praesentium sentiret aspectum, sed muliebriter responderet et diceret: ideo ploro, quia tulerunt dominum meum et nescio, ubi posuerunt eum. o Maria, si dominum credis et dominum tuum, quomodo arbitraris ab hominibus esse sublatum ?

nescio, inquit, ubi posuerunt eum. quomodo nescis, quem paulo ante adorasti ? cumque uideret angelos et, quos cernebat, ignoraret stupore perterrita, huc atque illuc faciem circumferebat nihil aliud nisi dominum uidere desiderans conuersaque retro uidit Iesum stantem et nesciebat, quia Iesus erat, non quo iuxta Manicheum et alios hereticos formam dominus uultumque mutasset et pro uoluntate diuersus ac uarius uideretur, sed quo Maria obstupefacta miraculo hortulanum putaret, quem tanto studio requirebat.

[120.5.6–7]
itaque et dominus isdem uerbis, quibus et angeli, loquitur ad eam: mulier, quid1 ploras? additque de suo: quem quaeris? at illa respondit: domine, si tu sustulisti eum, dicito, ubi posueris eum, et ego illum tollam. hic dominum\' non de confessione uerae fidei saluatorem uocat, sed humilitate et timore hortulano defert obsequium. et uide, quanta ignorantia!

quem custodiebat cohors militum, cuius sepulchro angeli praesidebant, ab uno hortulano arbitratur ablatum et ignorans inbecillitatem femineam tantarum se uirium repromittit, ut corpus uiri et perfectae aetatis, quod-ut cetera taceam-centum libris myrrae circumlitum erat, aestimaret ab una et pauida muliere posse portari. cumque Iesus appellasset eam atque dixisset: \'Maria\', ut, quem facie non agnoscebat, uoce intellegeret, illa in errore persistens nequaquam dominum, sed \'\'rabboni\',idest magistrum, uocat.

[120.5.8]
et uide, quanta turbatio! quae hortulanum putans dominum nuncuparat, dei filium resurgentem magistrum uocat. itaque ad eam, quae quaerebat uiuentem cum mortuis, quae errore femineo et inbecillitate muliebri huc illucque currebat et corpus quaerebat occisi, cuius pedes uiuentis tenuerat, loquitur dominus et dicit: noli me tan g ere, tibi enim nondum ascendi ad patrem meum. et est sensus: \'quem mortuum quaeris, uiuentem tangere non mereris. si me necdum putas ascendisse ad patrem, sed hominum fraude sublatum, meo tactu indigna es\'.

[120.5.9–10]
hoc autem dicebat, non ut studium quaerentis obtunderet, sed ut dispensationem carnis adsumptae in diuinitatis gloriam sciret esse mutatam et nequaquam corporaliter uellet esse cum domino, quem spiritaliter credere deberet regnare cum patre. unde et apostoli maioris fidei sunt, qui absque angelorum uisu, absque ipsius saluatoris aspectu, postquam corpus eius in monumento non reppererant, crediderunt eum ab inferis surrexisse.

alii putant primum esse, quod a Iohanne narratum est, uenisse Mariam Magdalenen ad sepulchrum et uidisse reuolutum lapidem et postea regressam cum apostolis Petro et Iohanne solam ad monumentum remansisse et idcirco adhuc incredulam a domino fuisse correptam reuersamque domum rursum ad sepulchrum uenisse cum Maria et ab angelo monitam exeuntemque de monumento adorasse dominum et tenuisse pedes eius. quando ab eo pariter audierunt: hauete. et illae accesserunt et tenuerunt pedes eius et. adorauerunt eum, quae in tantum profecerint, ut mittantur ad apostolos et audiant primum: nolite timere, secundo: ite et nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam; ibi me uidebunt.

[120.6.1]
Quomodo custodiente militum turba Petrus et Iohannes libere ingressi sunt - sepulchrum nullo prohibente custodum ? — Hac uidelicet causa, quia uespere sabbati, quae lucescebat in prima sabbati, uenit Maria Magdalene et altera Maria uidere sepulchrum. et ecce terrae motus factus est magnus. angelus quoque domini descendit de caelo et accedens reuoluit lapidem et sedebat super eum; eratque aspectus eius sicut fulgur et uestimentum illius sicut nix. prae timore autem eius exterriti sunt custodes et facti sunt uelut mortui.

[120.6.2]
qui igitur fuerant tanto timore perterriti, ut mortui putarentur, aut dimisisse sepulchrum et fugisse credendi sunt aut ita et corpore et animo obtorpuisse, ut non dicam uiros, sed nec mulierculas quidem sepulchrum intrare cupientes auderent prohibere. magnus enim timor eos exterruerat uidentes lapidem reuolutum et terrae motum factum non ex more solito, sed magnum, qui cuncta concuteret et euersionem terrae funditus minaretur, angelum quoque dei descendisse de caelo tam claro uultu, ut non lampadas et 1 humana lumen arte succensum, sed fulgur imitaretur caeli, quo inlustrantur omnia.

[120.6.3]
unde et in tenebris uidere potuerunt. itaque libere introeunt; uenerat enim Maria Magdalene, quae eis nuntiauerat lapidem reuolutum et corpus domini de monumento esse sublatum. angelum autem non putemus idcirco uenisse, ut aperiret sepulchrum domino resurgenti et reuolueret lapidem, sed, postquam dominus resurrexerit hora, qua ipse uoluerat et quae nulli mortalium cognita est, indicasse, quod factum est, et sepulchrum uacuum reuolutione lapidis et sui ostendisse praesentiam. quae omnia uidebantur splendente facie ipsius et horrorem tenebrarum fulgoris claritate uincente.

[120.7.1]
Quomodo Matheus scribit et Marcus, quod mandatum sit apostolis per mulieres, ut praecederent saluatorem in Galilaeam et ibi eum uiderent, Lucas autem et Iohannes in Hierusalem eum ab apostolis uisum esse commemorant? — Aliud est undecim se offerre discipulis, qui propter metum Iudaeorum absconditi erant, quando ad eos clausis ingressus est ianuis et putantibus, quod uideretur in spiritu, manus et latus obtulit clauis et lancea uulneratum, aliud, quando secundum Lucam praebuit se eis in multis ar gumentis per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno dei et conuescens praecepit eis, ab Hierosolymis ne discederent. in altero enim 2 pro consolatione mentium uidebatur et uidebatur breui rursumque ex oculis tollebatur, in altero autem tanta familiaritas erat et perseuerantia, ut cum eis pariter uesceretur. unde et Paulus apostolus refert eum quingentis simul apparuisse discipulis et in Iohanne legimus, quod piscantibus apostolis in litore steterit et partem assi piscis fauumque comederit, quae uerae resurrectionis indicia sunt. in Hierusalem autem nihil horum fecisse narratur.

[120.8.1]
Quid significet, quod in euangelista Matheo scriptum est: . I e sus autem clamans uoce ee magna emisit spiritum. et uelum templi scissum est in dua s p artes a summo usque deorsum et terra mota est et petrae scissae sunt et monumenta aperta sunt et multa corpora sanctorum, qui dormier ant, r esurr e xerunt et exeuntes de monumentis post resurrectionem eius uener unt in sanctam ciuitatem et apparuerunt multis.

[120.8.2]
— Et\' de hoc loco in isdem commentariis disseruimus. primumque dicendum, quod diuinae potentiae indicium sit ponere animam, quando uoluerit, et rursum accipere eam. denique centurio uidens eum dixisse ad patrem: in manus tuas commendo spiritum meum et statim sponte spiritum dimisisse commotus signi magnitudine ait: uere dei filius erat iste. uelum quoque templi scissum est in duas partes, ut conpleretur id, quod refert Iosephus praesides templi dixisse uirtutes: \'transeamus ex his sedibus\'. in euangelio autem, quod Hebraicis litteris scriptum est, legimus non uelum templi scissum, sed superliminare templi mirae magnitudinis conruisse.

[120.8.3–4]
terra, mquit, mota est — pendentem dominum suum ferre non sustinens — et petrae scissae sunt — ut indicarent duritiam Iudaeorum, qui praesentem dei filium intellegere noluerunt — et monumenta aperta sunt — in signum futurae resurrectionis — multaque sanctorum corpora exeuntia de sepulchris uenerunt in sanctam ciuitatem et apparuerunt multis.

sanctam ciuitatem Hierosolymam debemus accipere ad distinctionem omnium ciuitatum, quae tunc idolis seruiebant; in hac enim sola fuit templum et unius dei cultus et uera religio. et non omnibus apparuerunt, sed multis, qui resurgentem dominum susceperunt.

[120.8.5–6]
Dein iuxta άναγωγήν dicendum, quod mclamante lesu et emittente spiritum suum uelum templi scissum sit in duas partes a summo usque deorsum et omnia legis reuelata mysteria, ut, quae prius recondita tenebantur, uniuersis gentibus proderentur. in duas autem partes, in uetus et nouum instrumentum, et a summo usque deorsum, ab initio mundi, quando homo conditus est et reliqua, quae facta in medio sacra narrat historia, usque ad consummationem mundi.

et quaerendum, quod uelum templi scissum sit, exterius an interius; mihique uidetur in passione domini illud uelum esse conscissum, quod et in tabernaculo et in templo foris positum fuit et appellabatur exterius, quia nunc ex parte uidemus et ex parte cognoscimus; cum autem uenerit, quod perfectum est, tunc etiam uelum interius disrumpendum, ut omnia, quae nunc nobis abscondita sunt, domus dei sacramenta uideamus: quid significent duo cherubin, quid oraculum, quid uas aureum, in quo manna reconditum fuit. nunc enim per speculum uidemus in imagine et, cum historiae nobis uelum scissum sit, ut ingrediamur atrium dei, tamen secreta eius et uniuersa mysteria, quae in caelesti Hierusalem clausa retinentur, scire non possumus.

[120.8.7]
igitur in passione domini terra commota est iuxta illud, quod scriptum est in Aggeo: adhuc ego semel mouebo caelum et terram et ueniet desideratus cunctis gentibus, ut ab oriente et occidente ueniant et recumbant cum Abraham, Isaac et Iacob. et petrae scissae sunt: dura corda gentilium; siue petrae uniuersa uaticinia prophetarum, qui et ipsi a petra Christo cum apostolis petrae uocabulum susceperunt, ut, quicquid in eis duro legis uelamine . claudebatur, scissum pateret gentibus.

[120.8.8–9]
monumenta quoque, de quibus scriptum est: uos estis sepulchra extrinsecus dealbata, quae intus plena sunt ossibus mortuorum, ideo sunt aperta, ut egrederentur de his, qui prius in fidelitate mortui erant, et cum resurgente Christo atque uiuente uiuerent et ingrederentur caelestem Hierusalem et haberent municipatum nequaquam in terra, sed in caelo, morientesque cum terreno Adam resurgerent cum Adam caelesti.

porro secundum litteram nulli uiolentum esse uideatur mortuo saluatore appellari Hierusalem sanctam ciuitatem, cum usque ad destructionem eius semper apostoli templum ingressi sint et ob scandalum eorum, qui de Iudaeis crediderant, legis exercuerint caerimonias. in tantum autem amauit Hierusalem dominus, ut fleret eam et plangeret et pendens in cruce loqueretur: pater, ignosce eis; quod enim faciunt. nesciunt n t.

[120.8.10]
itaque impetrauit, quod petierat, multaque statim de Iudaeis milia crediderunt et usque ad quadragesimum secundum annum datum est tempus paenitentiae, post quos perseuerantibus illis in blasphemia egressi sunt duo ursi de siluis gentium Romanorum, Uespasianus et Titus, et blasphemantes pueros ascendentique uero Heliseo in domum dei — hoc enim interpretatur Bethel — uoce consona inludentes interfecerunt atque lacerauerunt et ex eo tempore Hierusalem non appellatur ciuitas sancta, sed et sanctitatem et pristinum nomen amittens spiritaliter uocatur Sodoma et Aegyptus, ut aedificetur pro ea noua ciuitas, quam fluminis impetus laetificat et de cuius medio egreditur fons, qui totius orbis amaritudinem mitigauit, ut miserabilis Israhel ruinas templi nudatis plangat lacertis et in Christum turba credentium noua cotidie uideat ecclesiae tecta consurgere et dicat Sion: angustus mihi locus est impleaturque illud, quod in Esaia scriptum est: et erit sepulchrum eius inclitum. i

[120.9.1]
Quomodo saluator secundum Iohannem insufflat spiritum 1 sanctum apostolis et secundum Lucam post ascensionem missurum esse se dicit ?– Huius quaestionis perfacilis solutio est, si docente apostolo Paulo spiritus sancti diuersas gratias nouerimus. scribit enim in prima ad Corinthios: diuisiones donorum sunt, idem uero spiritus; et diuisiones ministeriorum, idem autem dominus; et diuisiones operationum et idem deus, qui operatur omnia in omnibus. unicuique autem datur manifestatio spiritus ad id, quod expedit.

[120.9.2–3]
alii quidem datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eundem spiritum, alii gratiae sanitatum in uno spiritu, alii fides in eodem spiritu, alii operatio uirtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. omnia autem haec op-eratur unus atque idem spiritus diuidens unicuique, prout uult.

ergo dominus, qui post resurrectionem suam iuxta Lucae euangehum dixerat: ecce ego mittam promissionem patris mei in uos; uos autem sedete in ciuitate, quoadusque induamini uirtutem ex alto, et iuxta eundem in apostolorum Actibus praecepit eis, ab Hierosolymis ne discederent, sed expectarent promissionem patris, quam audistis per os meum, quia Iohannes quidem baptizauit aqua, uos autem baptizabimini spiritu sancto non post multos hos dies, rursum in fine euangelii secundum Iohannem eo die, quo resurrexerat, id est die dominica, clausis ianuis ad apostolos introisse narratur et dixisse eis secundo: pax uobis et intulisse: sicut misit me pater, et ego mitto uos. hoc cum dixisset, insufflauit et dicit eis: accipite spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, quorum retinueritis, retenta erunt.

[120.9.4]
primo igitur die resurrectionis eius acceperunt spiritus sancti gratiam, qua peccata dimitterent et baptizarent et filios dei facerent et spiritum adoptionis credentibus largirentur ipso saluatore dicente: quorum remiseritis peccata, remittentur eis et, quorum retinueritis, retenta erunt. die autem pentecostes eis amplius repromissum est, ut baptizarentur spiritu sancto et induerentur uirtutem, qua Christi euangelium cunctis gentibus praedicarent, iuxta illud, quod in sexagesimo septimo psalmo legimus: dominus dabit uerbum euangelizantibus uirtute multa, ut haberent operationem uirtutum et gratiam sanitatum et praedicaturi multis gentibus acciperent genera linguarum, ut iam tunc cognosceretur, qui apostolorum quibus deberent gentibus nuntiare.

[120.9.5]
denique apostolus Paulus, qui de Hierusalem usque in Illyricum praedicauit et inde per Romam ad Hispanias ire festinat, gratias agit deo, quod cunctis apostolis magis linguis loquatur. qui enim multis gentibus adnuntiaturus erat, multarum linguarum acceperat gratiam. quae repromissio spiritus sancti die decimo post ascensionem saluatoris expleta est Luca referente, qui scribit: cumque conplerentur dies pentecostes, erant omnes pariter in eodem loco et factus est repente de caelo sonus tamquam aduenientis spiritus uehementis et repleuit totam domum, ubi erant sedentes.

[120.9.6–7]
e t apparuerunt lllis dispertitae linguae tamquam ignis, seditque super singulos eorum et repleti sunt omnes spiritu sancto et coeperunt loqui aliis linguis, prout spiritus sanctus dabat eloqui illis. tunc conpletum est illud, quod legitur in Iohel: et erit in nouissimis diebus, dicit dominus, effundam de spiritu meo super omnem carnem et prophetabunt filii uestri et filiae uestrae et iuuenes uestri uisiones uidebunt.

uerbum autem effusionis significat gratiae largitatem et id ipsum sonat, quod dominus repromisit: uos autem baptizabimini spiritu sancto non post multos hos dies. in tantum enim sancto spiritu baptizati sunt, ut repleretur tota domus, ubi erant sedentes, et ignis spiritus sancti stationem in eis inueniret optatam linguasque diuideret et secundum Esaiam, qui inmunda labia habere se dixerat, purgaret labia eorum, ut euangelium Christi purius praedicarent.

[120.9.8–9]
et in Esaia quidem superliminare templi dicitur fuisse commotum et repleta omnis domus fumo, id est errore et tenebris uerique ignorantia. in principio autem euangelii repletur spiritu ecclesia, ut gratia eius atque feruore omnium credentium peccata purgentur et igne spiritus sancti, quem dominus missurum esse se dixerat, praedicatura Christum lingua sanetur.

non ergo Iohannes Lucasque discordant, ut, quod ille prima resurrectionis die datum esse significat, hic die quinquagesimo uenisse describat, sed profectus apostolicus est, ut, qui primum remittendorum peccatorum gratiam acceperant, postea acciperent operationes uirtutum et cuncta donationum genera, quae ab apostolo descripta memorauimus, et — quod magis necessarium erat — diuersitatem linguarum uniuersarumque gentium, ut adnuntiaturi Christum nullo egerent interprete.

[120.9.10]
unde et in Lycaonia, cum audissent Paulum et Barnaban loqui linguis suis, deos in homines conuersos esse credebant. et re uera indumentum uirtutis spiritus sancti gratia est, quam possidentes iudicum tribunalia et regum purpuras non timebant. promiserat enim dominus, priusquam pateretur, et dixerat: cum autem tra dent uos, nolite cogitare, quomodo aut quid loquamini; dabitur enim uobis in illa hora, quid loquamini. non enim uos estis, qui loquimini, sed spiritus patris uestri, qui loquitur in uobis.

[120.9.11–12]
ego audacter et tota libertate pronuntio ex eo tempore, quo apostoli domino crediderunt, semper eos habuisse spiritum sanctum nec potuisse signa facere absque spiritus sancti gratia, sed pro modulo atque mensura. unde saluator clamabat in templo dicens: qui sitit, ueniat ad me et bibat. qui credit in me, sicut dicit scriptura, flumina de uentre eius fluent aquae uiuae. hoc autem dixit de spiritu, quem accepturi erant credentes in eum.

etin eodem loco infert: nondum enim erat spiritus datus, quia Iesus nondum fuerat glorificatus, non quo non esset spiritus sanctus dicente domino saluatore: si autem ego in spiritu sancto eicio daemonia, sed, qui erat in domino, necdum totus in apostolis morabatur. quam ob rem deterrentur ad passionem eius et negant et Christum nescire se iurant.

[120.9.13]
postquam autem baptizantur in spiritu sancto et effunditur in eos spiritus sancti gratia, tunc libere loquuntur ad principes Iudaeorum: oboedire magis deo oportet an hominibus? mortuos suscitant, inter flagella laetantur, fundunt sanguinem et suis suppliciis coronantur. nondum ergo erat spiritus in apostolis nec de uentre eorum fluebant gratiae spiritales, quia dominus nec- J dum fuerat glorificatus. quae sit autem gloria, ipse in euangelio loquitur: pater, glorifica me gloria, quam apud te habui prius, quam mundus esset.

[120.9.14–15]
glona saluatoris patibulum triumphantis est. crucifigitur ut homo, glorificatur ut deus. denique sol fugit, luna mutatui in sanguinem, terra motu insolito contremiscit, aperiuntur inferi, mortui ambulant, saxa rumpuntur. haec est gloria, de qua loquebatur in psalmo: exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara. ipsaque de se respondit gloria et dispensatio carnis adsumptae: e xsurgam diluculo, ut impleatur uicesimi primi psalmi titulus: pro adsumptione matutina.

haec dicimus, non quod alium deum et alium hominem esse credamus et duas personas faciamus in uno filio dei, sicut noua heresis calumniatur, sed unus atque idem filius dei et filius hominis est et, quicquid loquitur, aliud referimus ad diuinam eius gloriam, aliud ad nostram salutem. pro quibus non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed se ipsum exinaniuit factus oboediens patri usque ad mortem et mortem crucis. et uerbum caro factum est et habitauit in nobis.

[120.9.16]
miror autem Montanum et insanas feminas eius, abortiuos prophetas, domino promittente atque dicente: uado et alium paracletum mittam uobis et postea Luca euangelista narrante, quod apostoli acceperint, quod promissum est, id multo post tempore in se dicere fuisse conpletum. apostolis enim promissum est: ego mittam sponsionem patris mei in uos et uos sedebitis in ciuitate, quoad usque induamini uirtutem ex alto, et resurgens in apostolorum, insufflauit faciem — et non in Montani, Priscillae et Maximillae — et illis ait: quorum dimiseritis peccata, dimittentur et, quorum retinueritis, retenta erunt.

[120.9.17]
apostolis, inquam, praecepit, ne recederent de Hierosolymis, sed expectarent promissionem spiritus. et postea, quod promissum est, expletum legimus: repleti sunt omnes spiritu sancto et coeperunt loqui aliis linguis, prout spiritus sanctus dabat eloqui eis. spiritus enim sanctus spirat, ubi uult, et, quando dicit dominus: \'alium paracletum mittam uobis\', et se ostendit esse paracletum, qui appellatur \'consolator\'. unde et deus pater hoc censetur nomine: de u s miserationum et totius consolationis.

[120.9.18]
si autem pater consolator, et filius consolator et spiritus sanctus consolator; et in nomine patris et filii et spiritus sancti, quod intellegitur deus, baptizantur credentes. quorum unum diuinitatis et consolatoris est nomen, . ergo et una natura est. hic spiritus sanctus non solum in apostolis, sed et in prophetis fuit, de quo Dauid orabat dicens: spiritum sanctum tuum ne auferas a me. et Danihel spiritum dei habuisse narratur et Dauid in spiritu loquitur dixisse dominum domino suo: sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum.

[120.9.19–20]
nec sine spiritu sancto prophetauerunt prophetae et uerbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus eorum; et, quicquid patris et filii est, hoc idem et spiritus sancti est et ipse spiritus, cum mittatur a patre et pro filio ueniat, in alio atque alio loco spiritus dei patris et Christi spiritus appellatur.

unde et in Actibus apostolorum, qui Iohannis baptismate fuerant baptizati et credebant in deum patrem et Christum, quia spiritum sanctum nesciebant, iterum baptizantur, immo tunc uerum accipiunt baptisma — absque spiritu enim sancto inperfectum est mysterium trinitatis - et in eodem uolumine Petrus Ananiae et Sapphirae dixisse narratur, quod mentientes spiritui sancto non sint hominibus mentiti, sed deo.

[120.10.1]
Quid significet illud, quod apostolus Paulus disputat ad Romanos scribens: qui d er g o dicimus? numquid iniqui t a sap u d deum? a b sit usque ad eum locum, ubi ait: nisi dominus sab a oth r eliqui s s et nobi s semen, sicut Sodoma facti essemus et sicut Gomorra similes fuissemus. — Omnis quidem ad Romanos epistula interpretatione indiget et tantis obscuritatibus inuoluta est, ut in intellegenda ea spiritus sancti indigeamus auxilio, qui per apostolum haec ipsa dictauit; sed praecipue locus hic, in quo quidam uolentes dei seruare iustitiam ex praecedentibus causis dicunt electum in utero Rebeccae Iacob et abiectum Esau, sicut et Hieremias et Baptista Iohannes eliguntur in utero et ipse apostolus praedestinatur in euangelium, antequam nascatur.

[120.10.2]
nobis autem nihil placet, nisi quod ecclesiasticum est et publice in ecclesia dicere non timemus, ne iuxta Pythagoram et Platonem et discipulos eorum, qui sub nomine Christiano introducunt dogma gentilium, dicamus animas lapsas esse de caelo et pro diuersitate meritorum in his uel illis corporibus poenas antiquorum luere peccatorum. multoque melius est simpliciter imperitiam confiteri et inter cetera, quae nescimus, etiam huius loci obscuritatem refugere quam, dum uolumus dei probare iustitiam, Basilidis et Manichei heresim defendere et Hiberas nenias Aegyptiaque portenta sectari.

[120.10.3]
dicamus igitur, ut possumus, et apostolicae uoluntatis sequentes uestigia ne puncto quidem, ut dicitur, atque ungue transuerso ab illius sententiis recedamus. fleuerat supra et dolori suo et conscientiae testem inuocauerat spiritum sanctum, quod fratres sui et cognati secundum carnem, id est Israhelitae, dei filium non recepissent, quorum fuit adoptio et gloria et testamenta et legislatio et cultura et promissio, ex quibus etiam ipse Christus secundum carnem de Maria generatus est uirgine, et tam continuo cordis dolore torquetur, ut ipse optet anathema esse a Christo, id est solus perire, ne omne Israheliticum genus pereat.

[120.10.4]
et quia hoc dixerat, statim uenientem e regione praeuidet quaestionem:\' quid ergo dicis? omnes, qui ex Israhel sunt, perierunt ? et quomodo tu ipse et ceteri apostoli et infinita Iudaici populi multitudo Christum dei filium recepistis?\', quam ita soluit: Israhel in scripturis sanctis dupliciter appellatur et in duos diuiditur filios: in unum, qui iuxta carnem est, et in alterum, qui iuxta repromissionem et spiritum. Abraham duos habuit filios, Ismahel et Isaac. Ismahel, qui secundum carnem natus est, hereditatem patris non accepit; Isaac, qui de repromissione generatus est ex Sarra, semen dei appellatur. scriptum est enim: in Isaac uocabitur tibi semen, id est: non, qui 25 filii carnis, hi filii dei, sed, qui filii sunt repromissionis, isti aestimantur in semine.

[120.10.5–6]
et hoc non solum in Ismahel et Isaac accidisse conuincimus, sed etiam in duobus Rebeccae filiis, Esau et Iacob, quorum alter abiectus, alter electus est. et hoc totum dicit, ut in prioribus fratribus, Ismahel et Esau, populum Iudaeorum abiectum esse significet, in posterioribus autem, hoc est in Isaac et Iacob, electum populum gentium uel eos, qui ex Iudaeis in Christum credituri erant.

et quoniam hoc uolens adprobare proposuerat testimonium nascentium geminorum Esau et Iacob, de quibus scriptum est: maior seruiet minori et in Malachia legimus: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, uenientem e latere quaestionem more suo proponit et disserit et hac soluta reuertitur ad id, de quo coeperat disputare. si Esau et Iacob necdum nati erant nec aliquid egerant boni aut mali, ut uel promererentur deum uel offenderent, et electio eorum atque abiectio non merita singulorum, sed uoluntatem eligentis et abicientis ostendit, quid ergo dicimus ?

[120.10.7]
iniquus est deus ? secundum illud exemplum, quod loquitur ad Moysen: miserebor, cui misertus . fuero, et misericordiam praestabo, cuius miserebor, si hoc, inquit, recipimus, ut faciat deus, quodcumque uoluerit, et absque merito et operibus uel eligat aliquem uel condemnet, ergo non est uolentis neque currentis, sed miserentis dei, maxime cum eadem scriptura, hoc est idem deus, loquatur ad Pharaonem: in hoc ipsum excitaui te, ut ostendam in te uirtutem meam et adnuntietur nomen meum in uniuersa terra.

[120.10.8–9]
si hoc ita est et pro uoluntate sua miseretur Israheli et indurat Pharaonem, ergo frustra queritur atque causatur nos uel bona non fecisse uel fecisse mala, cum in potestate illius sit et uoluntate absque bonis et malis operibus uel eligere aliquem uel abicere, praesertim cum uoluntati illius humana fragilitas resistere nequeat.

quam ualidam quaestionem scripturarum ratione contextam et paene insolubilem breui apostolus sermone dissoluit dicens: o homo! tuquis es, qui respondeas deo? et est sensus: ex eo, quod respondes deo et calumniam facis et de scripturis tanta perquiris, ut loquaris contra deum et iustitiam uoluntatis eius inquiras, ostendis te liberi arbitrii et facere, quod uis, uel tacere uel loqui.

[120.10.10]
si enim in similitudinem uasis fictilis te a deo creatum putas et illius non posse resistere uoluntati, hoc considera, quia uas fictile non dicit figulo: quare me sic fecisti? — figulus enim habet potestatem de eodem luto et de eadem massa aliud uas facere in honorem, aliud uero in contumeliam -, deus autem aequali cunctos sorte generauit et dedit arbitrii libertatem, ut faciat unusquisque, quod uult, siue bonum siue malum.

[120.10.11]
in tantum autem dedit omnibus potestatem, ut uox impia disputet contra creatorem suum et causas uoluntatis illius perscrutetur. sin autem uolens deus ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia uasa irae apta in interitum, ut ostenderet diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam, quos et uocauit nos non solum ex Iudaeis, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee dicit: uocaui non plebem me am plebem meam et non dilectam dilectam, et erit in loco, ubi dictum est ei: non plebs mea uos, ibi uocab untur filii dei uiui et cetera, quae sequuntur.

[120.10.12–13]
si, inquit, patientia dei indurauit Pharaonem et multo tempore poenas distulit Israhelis, ut iustius condemnaret, quos tanto tempore sustinuerat, non dei accusanda patientia est et infinita clementia, sed eorum duritia, qui bonitatem dei in perditionem suam abusi sunt. alioquin unus est solis calor et secundum essentias subiacentes alia liquefacit, alia indurat, alia soluit, alia constringit; liquatur enim cera et induratur lutum et tamen non est caloris diuersa natura.

sic et bonitas dei atque clementia uasa irae, quae apta sunt in interitum, id est populum Israhel, indurat, uasa autem misericordiae, quae praeparauit in gloriam, quae et uocauit, hoc est nos, qui non solum ex Iudaeis sumus, sed etiam ex gentibus, non saluat inrationabiliter et absque iudicii ueritate, sed causis praecedentibus, quia alii non susceperunt filium dei, alii recipere sua sponte uoluerunt. haec autem uasa misericordiae non solum populus gentium est, sed et hi, qui ex Iudaeis credere uoluerunt, et unus credentium effectus est populus.

[120.10.14]
ex quo ostenditur non gentes eligi, sed hominum uoluntates atque ita factum est, ut impleretur illud, quod dictum est per Osee: uocaui non plebem meam plebem meam, hoc est populum gentium, et, quibus prius dicebatur: \'non plebs mea\', nunc uocentur filii dei uiui. quod ne solum de gentibus dicere uideretur, etiam eos, qui ex Israhelis multitudine crediderunt, uasa misericordiae et electionis appellat. clamat enim Esaias pro Israhel: si fuerit numerus filiorum Israhel tamquam harena maris, reliquiae saluae fienthocest:etiam si multitudo non crediderit, tamen pauci credent. uerbum enim consummatum atque breuiatum in sua deus aequitate librauit, ut humilitate et incarnatione Christi eos saluos faceret, qui in eum credere uoluissent.

[120.10.15]
hoc ipsum et in alio loco dicit Esaias: nisi dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus et sicut Gomorra similes fuissemus. cumque testimonia proposuisset, quibus duplex uocatio praedicitur et gentium et populi Iudaeorum, transit ad cohaerentem disputationem et idcirco dicit gentes, quae non sectabantur iustitiam, adprehendisse iustitiam, quia non superbierint, sed in Christum crediderint, Israhelis autem magnam partem ideo corruisse, quia offenderit in lapidem offensionis et petram scandali et ignorauerit iustitiam dei et quaerens statuere iustitiam suam iustitiae dei, qui Christus est, subici noluerit.

[120.10.16]
legi in cuiusdam commentariis sic respondisse apostolum, ut magis inplicuerit, quam soluerit quaestionem. ait enim ad id, quod proposuerat: quid ergo dicimus? numquid iniquitas apud deum? et: non est uolentis neque currentis, sed miserentis dei et: cuius uult, miseretur et, quem uult, indurat et: uoluntati eius quis potest resistere? sic apostolum respondisse:\' o homo, qui terra et cinis es, audes deo facere quaestionem et, uas fragile atque testaceum, rebellas contra figulum tuum?

[120.10.17–120.11.1]
numquid figmentum potest dicere ei, qui se finxit: quare me sic fecisti? aut non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud quidem uas in honorem, aliud uero in contumeliam? aeterno igitur silentio conticesce et scito fragilitatem tuam et deo ne moueas quaestionem, qui fecit, quod uoluit, ut in alios clemens, in alios seuerus existeret :

Quid sit, quod apostolus scribit in secunda ad Corinthios: aliis odor mortis in mortem et aliis odor uitae in uitam. et ad haec quis tam idoneus? — Totum loci huius capitulum proponamus, ut ex praecedentibus et sequentibus possint intellegi media, quae ex utroque contexta sunt. cum uenissem, ait, Troadem propter euangelium Christi et ostium mihi apertum esset in domino, non habui requiem spiritui meo, eo quod non inuenerim Titum, fratrem meum, sed ualefaciens eis profectus sum in Macedoniam.

[120.11.2]
deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus deo in his, qui salui fiunt, et in his, qui pereunt, aliis quidem odor mortis in mortem, aliis odor uitae in uitam. et ad haec quis tam idoneus? non enim sumus sicut plurimi uenditantes uerbum dei, sed ex sinceritate, sed sicut ex deo coram deo in Christo loquim ur.

[120.11.3]
narrat Corinthiis, quae fecerit, quae passus sit et quomodo in cunctis deo agat gratias, ut sub exemplo sui illos prouocet ad certandum. \'ueni\', inquit, \'Troadem, quae prius Troia appellabatur, ut euangelium Christi in Asia praedicarem. cumque mihi ostium apertum esset in domino, hoc est plurimi credidissent, siue per signa atque uirtutes, quae in me operabatur deus, spes esset nascentis fidei et in domino succrescentis, non habui requiem spiritui meo, hoc est speratam consolationem inuenire non potui, eo quod Titum, fratrem meum, non inuenerim siue, quem ibi repperiendum putabam, siue, quem ibi audieram degere, uel. qui illuc uenturum esse se dixerat\'.

[120.11.4]
quae autem fuit tanta consolatio et quae requies spiritui in praesentia Titi, quem quia non inuenit, ualefaciens eis profectus est in Macedoniam ? aliquotiens diximus apostolum Paulum uirum fuisse doctissimum et eruditum ad pedes Gamalihel, qui in apostolorum Actibus contionatur et dicit: \'et nunc quid habetis cum hominibus istis? si enim a deo est, stabit, si ex hominibus, destruetur\'. cumque haberet sanctarum scientiam scripturarum et sermonis diuersarumque linguarum gratiam possideret-unde ipse gloriatur in domino et dicit: gratias ago deo, quod omnium eorum magis linguis loquor —, diuinorum sensuum maiestatem digno non poterat Graeci eloquii explicare sermone.

[120.11.5]
habebat ergo Titum interpretem sicut et beatus Petrus Marcum, cuius euangelium Petro narrante et illo scribente conpositum est. denique et duae epistulae, quae feruntur Petri, stilo inter se et caractere discrepant structuraque uerborum; ex quo intellegimus pro necessitate rerum diuersis eum usum interpretibus. ergo et Paulus apostolus contristatur, quia praedicationis suae in praesentiarum fistulam organumque, per quod Christo caneret, non inuenerat, perrexitque in Macedoniam-apparuerat enim ei uir Macedo dicens: transiens adiuua nos —, ut ibi inueniret Titum et uisitaret fratres uel persecutionibus probaretur.

[120.11.6–7]
hoc est enim, quod dicit: deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu — pro eo, quod est: \'triumphat de nobis\' siue \'triumphum suum agit per nos\' —, qui in alio loco dixerat: spectaculum facti sumus mundo et angelis et hominibus.

denique narrat in consequentibus: nam cum uenissemus Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi. foris pugnae, intus timores. sed, qui consolatur humiles, consolatus est nos deus in aduentu Titi, non solum autem in aduentu eius, sed etiam in solacio.

[120.11.8–9]
ergo propterea ualefaciens Troianis siue Troadensibus profectus est Macedoniam, ut inueniret ibi Titum et haberet interpretationis euangeliique solacium, quem intellegimus non ibi repertum, sed post tribulationes et persecutiones apostoli superuenisse. prius ergo, quam ueniret Titus, multa perpessus agit gratias omnipotenti deo in Christo Iesu, quem gentibus praedicabat, quod dignum se elegerit, in quo egerit triumphum filii sui.

tnumphus dei est passio martyrum, pro Christi nomine cruoris effusio et inter tormenta laetitia. cum enim quis uiderit tanta perseuerantia stare martyres atque torqueri et in suis cruciatibus gloriari, odor notitiae dei disseminatur in gentes et subit tacita cogitatio, quod, nisi uerum esset euangelium, numquam sanguine defenderetur. neque enim delicata et diuitiis studens ac secura confessio est, sed in carceribus, in plagis, in persecutionibus, in fame et nuditate et siti. hic triumphus est dei apostolorumque uictoria.

[120.11.10]
sed poterat audiens respondere: \'quomodo ergo non omnes crediderunt?\' prius ergo, quam interroget, soluit avdvnocpOQav et iuxta morem suum, quicquid alius obicere potest, antequam obiciatur, edisserit. et est sensus: nominis Christi in omni loco bonus odor sumus deo et praedicationis nostrae longe lateque spirat flagrantia. sed quia homines suo arbitrio derelicti sunt - neque enim bonum necessitate faciunt, sed uoluntate, ut credentes coronam accipiant, increduli suppliciis mancipentur —, ideo odor noster, qui per se bonus est, uirtute eorum et uitio, qui suscipiunt siue non suscipiunt, in uitam transit aut mortem, ut, qui crediderint, salui fiant, qui non crediderint, pereant.

[120.11.11–12]
nec hoc mirandum de apostolo, cum etiam de domino legerimus: ecce hic positus est in ruinam et resurrectionem multorum et in signum, cui contradicetur, solisque radios tam munda loca excipiant quam inmunda et sic in floribus quomodo in stercore luceant nec tamen solis radii polluantur. sic et Christi bonus odor, qui numquam mutari potest nec suam naturam amittere, credentibus uita est, incredulis mors.

mors autem non ista communis, qua cum bestiis morimur et iumentis, sed illa, de qua scriptum est: anima, quae peccauerit, ipsa moriet u r. ergo et uita non haec arbitranda est, qua spiramus et incedimus et huc illucque discurrimus, sed illa, de qua Dauid loquitur: credo uidere bona domini in terra uiuentium. deus enim uiuorum est et non mortuorum et uita nostra abscondita est cum Christo in deo; cum autem Christus apparuerit, uita nostra, tunc et nos cum illo apparebimus in gloria.

[120.11.13–14]
nec uobis. inquit, 0 Corinthii, parum esse uideatur, si nobis praedicantibus ueritatem alii credant, alii non credant, alii uera morte moriantur, alii uiuant ea uita, quae dicit: ego sum uita. nisi enim nos locuti essemus, nec incredulos mors nec credentes uita sequeretur, quia difficile dignus praeco uirtutum Christi inueniri potest, qui in adnuntiandis illis non suam, sed eius quaerat gloriam, quem praedicat.

in eo autem, quod negat non se esse sicut multos, qui uenditent uerbum dei, ostendit esse quam plurimos, qui quaestum putant esse pietatem et turpis lucri gratia omnia faciunt, qui deuorant domos uiduarum, se autem ex sinceritate quasi missum a deo et praesente eo, qui se miserit, omnia in Christo et pro Christo loqui, ut causa praedicationis dei triumphus Christi eiusque sit gloria. et notandum, quod mysterium trinitatis in huius capituli fine monstretur: ex deo enim — in spiritu sancto - coram deo — patre — in Christo loquimur.

[120.11.15–120.12.1]
ad conprobandum autem, quod de Troade perrexit Macedoniam, de apostolorum Actibus ponam testimonium: cum autem pertransissent Mysiam, descenderunt Troadem et uisio per noctem Paulo ostensa est. uir Macedo quidam erat stans et deprecans eum ac dicens: transiens in Macedoniam adiuua nos. quod cum uidisset, statim quaesiuimus proficisci in Macedoniam certi facti, quod uocasset nos deus euangelizare e i s.

Quid sit, quod scribit in epistula ad Thessalonicenses prima: ipse autem deus pacis sanctificet uos per omnia et integer spiritus uester et anima et corpus sine querella in aduentu domini nostri I esurr Christi s er uetur. — Famosa quaestio, sed breui sermone tractanda. supra dixerat: spiritum nolite extin g uere, quod si fuerit intellectum, statim sciemus, quis iste sit spiritus, qui cum anima et corpore in die aduentus domini conseruandus est.

[120.12.2–3]
quis enim possit credere, quod instar flammae, quae extincta desinit esse, quod fuerat, extinguatur spiritus sanctus et sustineat abolitionem sui, qui fuit quondam in Israhel, quando per Esaiam et Hieremiam et singulos prophetas dicere poterat: haec dicit dominus, et nunc in ecclesia per Agabum loquitur: haec dicit spiritus sanctus.

diuisiones autem donorum sunt, idem uero spiritus, et diuisiones ministeriorum sunt, idem autem dominus, et diuisiones operationum sunt et idem deus, qui operatur omnia in omnibus. unicuique autem datur manifestatio spiritus ad id, quod expedit. alii per spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eundem spiritum, alii fides in eodem spiritu, alii gratia sanitatum in uno spiritu, alii operatio uirtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum. omnia autem haec operatur unus atque idem spiritus diuidens singulis, prout uult.

[120.12.4–5]
de hoc spiritu, ne a se auferretur, rogabat Dauid dicens spiritum sanctum tuum ne auf eras a me. qui quando aufertur, non in substantia sui, sed ei, a quo aufertur, extinguitur. ego puto unum atque idem significare: spiritum nolite exiting uere et, quod in alio loco scribit: spiritu feruentes. in quo enim feruor spiritus multiplicata iniquitate et caritatis frigore non tepescit, in hoc spiritus nequaquam extinguitur.

deus igitur pacis sanctificet uos per omnia uel in omnibus siue plenos atque perfectos; hoc enim magis ὁλοτελει̃ς sonat. deus autem appellatur pacis, quia per Christum ei reconciliati sumus, qui est pax nostra, qui fecit utraque unum, qui et in alio loco pax dei dicitur superans omnem sensum, quae custodit corda cogitationesque sanctorum. qui autem sanctificatur siue perfectus in omnibus est, in hoc et spiritus et anima et corpus in die domini conseruatur.

[120.12.6]
corpus, si singulorum membrorum utatur officiis, uerbi gratia, si operetur manus, pes ambulet, oculus uideat, auris. audiat, dentes cibos molant, stomachus concoquat, aluus digerat aut si nulla membrorum parte truncatum est: et hoc quisquam potest credere, apostolum pro credentibus deprecari, ut in die iudicii integrum omnium Christus corpus inueniat, cum omnium corpora aut morte dissoluta sint aut, si, ut quidam uolunt, reperta fuerint adhuc spirantia, habeant debilitates suas, et maxime martyrum et eorum, qui pro Christi nomine uel oculos effossos uel amputatas nares uel abscisas manus habeant?

[120.12.7]
ergo integrum corpus est, de quo diximus in alia quaestione, et non tenens caput, ex quo omne corpus conexum atque conpactum accipiat augmentum in administrationem Christi. hoc corpus ecclesia est et, quicumque huius corporis tenuerit caput et cetera membra seruauerit, habebit integrum corpus, quantum potest recipere humana natura. iuxta hunc modum et animae integritas conseruanda est, quae dicere potest: benedic, anima mea, dominum, qui sanat omnes infirmitates tuas, et de qua scriptum est: misit uerbum suum et \' sanauit eos. spiritus quoque in nobis integer conseruatur, quando non erramus in spiritalibus, sed uiuimus spiritu, adquiescimus spiritui et opera carnis mortificamus spiritu adferimusque omnes fructus eius: caritatem, gaudium, pacem et cetera.

[120.12.8–9]
Aliter: Praecipitur nobis Salomone dicente: tu autem describe eatripliciterin consilio et scientia, ut respondeas uerba ueritatis his, qui proponunt tibi. triplex in corde nostro descriptio et regula scripturarum est: prima, ut intellegamus eas iuxta historiam, secunda iuxta tropologiam, tertia iuxta intellegentiam spiritalem.

in historia eorum, quae scripta sunt, ordo seruatur; in tropologia de littera ad maiora consurgimus et, quicquid in priori populo carnaliter factum est, iuxta moralem interpretamur locum et ad animae nostrae emolumenta conuertimus; in spiritali ϑεωϩία ad sublimiora transimus, terrena dimittimus, de futurorum beatitudine et caelestibus disputamus, ut praesentis uitae meditatio umbra sit futurae beatitudinis. quos tales Christus inuenerit, ut et corpore et anima et spiritu integri conseruentur et perfectam habeant triplicis in se scientiae ueritatem, hos sua pace sanctificabit et faciet esse perfectos.

[120.12.10]
multi simpliciter hunc locum de resurrectione intellegunt, ut et spiritus et anima et corpus in aduentu domini integra conseruentur. alii ex hoc loco triplicem in homine uolunt adfirmare substantiam: spiritus, quo sentimus, animae, qua uiuimus, corporis, quo incedimus. sunt, qui ex anima tantum et corpore subsistere hominem disserentes spiritum in eo tertium, non substantiam uelint intellegi, sed efficientiam, per quam et mens in nobis et sensus et cogitatio et animus appellatur, et utique non sunt tot substantiae, quot nomina.

[120.12.11]
cumque illud eis\' oppositum fuerit: benedicite, spiritus et animae iustorum, dominum, scripturam non recipiunt dicentes eam in Hebraico non haberi. nos autem in praesenti loco, ut supra diximus, spiritum, qui cum anima et corpore integer conseruatur, non substantiam spiritus sancti, quae non potest interire, sed gratias eius donationesque accipimus, quae nostra uel uirtute uel uitio et accenduntur et extinguntur in nobis.


CXXI. AD ALGASIAM LIBER QVAESTIONUM UNDECIM

[121.1]
1. Cur Iohannes discipulos suos mittit ad dominum, ut interrogent eum: tu es, qui uenturus es, an alium expectamus? cum prius ipse de eodem dixerit: ecce agnus dei, ecce, qui tollit peccata mundi? 2. Quid significet, quod in Mattheo scriptum est: harundinem quas-. satam non confringet et linum fumigans non extinguet. 3. Quem sensum habeat, quod in euangelista Mattheo scriptum est: si quis uult post me uenire, abneget se ipsum. quae est sui abnegatio aut quomodo, qui sequitur saluatorem, se ipsum negat? 4. Quid uult significare, quod in eodem Mattheo scriptum est: uae praegnantibus et nutrientibus in illis diebus et: orate, ut non fiat fuga uestra hieme uel sabbato?- 5. Quid sibi uelit, quod scriptum est in euangelio secundum Lucam: et non receperunt eum. quia facies eius erat uadens Hierusalem. 6. Quid sit uilicus iniquitatis, qui domini uoce laudatus est. 7. Quo sensu accipiendum sit, quod in epistula legimus ad Romanos: uix enim pro iusto quis moritur; nam pro bono forsitan quis audeat mori. 8. Quid sibi uelit, quod ad Romanos scribit apostolus: occasione accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. 9. Quare apostolus Paulus in eadem ad Romanos scribit epistula: optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus us meis et reliqua ? 10. Quid uelit intellegi, quod idem apostolus scribit ad Colosenses: nemo uos superet uolens in humilitate mentis et religione angelorum et reliqua. 11. Quid est, quod idem apostolus ad Thessalonicenses scribit: nisi discessio uenerit primum et reuelatus fuerit homo peccati et reliqua?

PRAEFATIO
[121.pr.1–2]
Filius meus Apodemius, qui interpretationem nominis sui longa ad nos ueniens nauigatione signauit et de oceani litore atque ultimis finibus Galliarum Roma praeterita quaesiuit Bethleem, ut inueniret in ea caelestem panem et saturatus eructuaret in domino ac diceret: eructauit cor meum uerbum bonum, dico ego opera mea regi, detulit mihi in parua scidula maximas quaestiones, quas a te datas mihique tradendas diceret.

ad quarum lectionem intellexi studium reginae Saba in te esse conpletum, quae de finibus terrae sapientiam uenit audire Salomonis. non quidem ego Salomon, qui et ante se et post se cunctis hominibus praefertur in sapientia, sed tu regina appellanda es Saba, in cuius mortali corpore non regnat peccatum et quae ad dominum tota mente conuersa audies ab eo: conuertere, conuertere, Sunamitis. etenim Saba in lingua nostra \'conuersionem\' sonat.

[121.pr.3]
simulque animaduerti, quod quaestiunculae tuae de euangelio tantum et de apostolo positae indicant te ueterem scripturam aut non satis legere aut non satis intellegere, quae tantis obscuritatibus et futurorum typis inuoluta est, ut omnis interpretatione egeat et porta orientalis, de qua uerum lumen exoritur et per quam pontifex ingreditur et egreditur, semper clausa sit et soli Christo pateat, qui habet clauem Dauid, aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit, ut illo reserante introeas cubiculum eius et dicas: introduxit me rex in cubiculum s u u m.

[121.pr.4]
praeterea satis miratus sum, cur purissimo fonte uicmo nostri tam procul riuuli fluenta quaesieris et omissis aquis Siloe, quae uadunt cum silentio, desideres aquas Sior, quae turbidis saeculi huius uitiis sordidantur. habes ibi sanctum uirum Alethium presbyterum, qui uiua, ut aiunt, uoce et prudenti disertoque sermone possit soluere, quae requiris, nisi forte peregrinas merces desideras et pro uarietate gustus nostrorum quoque condimentorum te alimenta delectant. aliis dulcia placent, nonnullos subamara delectant, horum stomachum acida renouant, illorum salsa sustentant.

[121.pr.5–121.1.1]
uidi ego nauseam et capitis uertiginem antidoto, quae appellatur πικρά, saepe sanari et iuxta Hippocraten contraria contrariorum remedia. itaque nostram amaritudinem illius nectareo melle curato et mitte in Merram lignum crucis senilemque pituitam iuuenili austeritate conpesce, ut possis laeta cantare: quam dulcia gutturi meo eloquia tua, super mel ori meo.

Cur Iohannes discipulos suos mittit ad dominum, ut interrogent eum: tu es, qui uenturus es, a n, alium expectamus ? cum prius ipse de eodem dixerit: ecce agnus dei, ecce, qui tollit peccata mundi? — De hac quaestione in commentariis Matthei plenius diximus — unde apparet, quae haec interrogas, ipsa te uolumina non habere —, tamen stringendum est breuiter, ne omnino tacuisse uideamur.. Iohannes mittebat discipulos suos in uinculis constitutus, ut sibi quaerens illis disceret et capite truncandus illum doceret esse sectandum, quem interrogatione sua magistrum omnium fatebatur.

[121.1.2]
neque enim poterat ignorare, quem ignorantibus demonstrauerat et de quo dixerat: qui habet sponsam, sponsus est et: cuius non sum dignus calciamenta portare et: illum oportet crescere, me autem minui, deumque patrem audierat intonantem: hic est filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. quod autem dicit: tues, qui uenturus es, an alium expectamus ? hunc quoque sensum habere potest: scio, quod ipse sis, qui tollere uenisti peccata mundi, sed, quia ad inferos descensurus sum, etiam hoc interrogo, utrum et illuc ipse descendas an inpium sit hoc de filio dei credere aliumque missurus sis.

[121.1.3]
hoc autem scire desidero, ut, qui te in terris hominibus nuntiaui, etiam in inferis nuntiem, si forte uenturus es. tu enim es, qui uenisti dimittere captiuitatem et soluere eos, qui in uinculis tenebantur. cuius sciscitationem dominus intellegens operibus magis quam sermone respondit et Iohanni praecipit nuntiari, uidere caecos, ambulare claudos, leprosos mundari, surdos audire, mortuos surgere et — quod his maius est — pauperes euangelizari, pauperes uel humilitate uel diuitiis, ut nulla inter pauperem diuitemque distantia sit salutis, sed omnes uocentur aequaliter.

[121.1.4]
quodque infert: beatus, qui non fuerit scandalizatus in me, non Iohannem, sed discipulos eius percutit, qui prius accesserant ad eum dicentes: quare nos et pharisaei ieiunamus frequenter, discipuli autem tui non ieiunant ? et ad Iohannem: magister, cui tu praebuisti testimonium iuxta Iordanen, ecce discipuli eius baptizant et plures ueniunt ad e u m. quo dicto liuorem significant de signorum magnitudine et inuidiae mordacitate uenientem, cur baptizatus a Iohanne ipse audeat baptizare et multo amplior ad eum turba concurrat, quam prius uenerat ad Iohannem.

[121.1.5]
et ne forsitan plebs nesciens hoc dicto Iohannem suggillari arbitraretur, in illius laudes perorat et coepit de Iohanne ad turbas dicere circumstantes: quid existis ad desertum uidere? harundinem uento agitatam? et quid existis in solitudinem uidere? hominem mollibus uestitum? et reliqua. cuius dicti hic sensus est: numquid ad hoc existis in heremum, ut uideretis hominem instar harundinis uentorum flatu in partes uarias inclinari? ut, quem ante laudauerat, de eo nunc dubitet et, de quo prius dixerat: ecce agnus dei, nunc interroget, utrum ipse an alius sit, qui uel uenerit uel uenturus sit.

[121.1.6]
et quia omnis falsa praedicatio sectatur lucra et gloriam quaerit humanam, ut per gloriam nascantur conpendia, adserit eum camelorum uestitum pilis nulli posse adulationi succumbere et, qui lucustis uescitur ac melle siluestri, opes non quaerere rigidamque et austeram uitam aulas uitare palatii, quas quaerunt, qui bysso et serico et mollibus uestiuntur. dicitque eum non solum prophetam, qui soleat uentura praedicere, sed plus esse quam prophetam, quia, quem illi uenturum esse dixerunt, hic uenisse monstrauit dicens: ecce agnus dei, qui tollit peccata mundi, praesertim cum ad fastigium prophetale baptistae accesserit; priuilegium, ut, cui dixerat: ego a te debeo baptizari, ipse eum baptizauerit non praesumptione maioris, sed oboedientia discipuli ac timore seruili.

[121.1.7–8]
cumque inter natos mulierum nullum adserat lohanne surrexisse maiorem, se, qui de uirgine procreatus est, maiorem esse commemorat siue omnem angelum, qui in caelis minimus est, in terris cunctos homines anteire. nos enim in angelos proficimus et non angeli in nos, sicut quidam stertentes sopore grauissimo somniant. nec sufficit hoc in Iohannis laudibus, nisi ipse praedicans baptismum paenitentiae primus dixisse referatur: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum.

unde a diebus praedicationis eius regnum caelorum uim patitur, ut, qui homo natus est, angelus esse desideret et terrenum animal caeleste quaerat habitaculum. lex enim et prophetae usque ad Iohannem prophetauerunt, non quod Iohannes prophetarum sit finis et legis, sed ille, qui Iohannis testimonio praedicatus est.

[121.1.9]
Iohannes autem secundum mysterium, quod in Malachia scriptum est, ipse est Helias, qui uenturus est, non quo eadem anima, ut heretici suspicantur, et in Helia et in Iohanne fuerit, sed quod eandem habuerit sancti spiritus gratiam zona cinctus ut Helias, uiuens in heremo ut Helias, persecutionem passus ab Herodiade, ut ille sustinuit ab Iezabel, ut, quomodo Helias secundi praecursor aduentus est, ita Iohannes uenturum in carne dominum saluatorem non solum in heremo, sed et in matris utero saltu et exultatione corporis nuntiarit.

[121.2.1–2]
Quid significet, quod in Mattheo scriptum est: harundinem qu as s at am non co nf r ing et et linum f umigans non extinguet. — Ad cuius expositionem loci totum, quod Mattheus de Esaia propheta adsumpsit, testimonium ponendum est et ipsius uerba Esaiae iuxta septuaginta interpretes ipsumque Hebraicum, cui Theodotio, Aquila Symmachusque consentiunt.

sic ergo de quattuor euangelistis solus Mattheus posuit: Iesus autem sciens recessit inde et secuti sunt eum multi et curauit eos omnes et praecepit eis, ne manifestum eum facerent, ut inpleretur, quod dictum est per Esaiam prophetam dicentem: ecce puer meus, quem elegi, dilectus meus, in quo beneis conplacuit anima mea. ponam spiritum meum super eum et iudicium gentibus nuntiabit. non contendet neque clamabit neque audiet quisquam in plateis uocem eius. harundinem quassatam non confringet et linum fumigans non extinguet, donec eiciat ad uictoriam iudicium; et in nomine eius gentes spera bunt.

[121.2.3]
pro quo in Esaia iuxta septuaginta interpretes sic scriptum est: Iacob puer meus, suscipiam eum; Israhel electus meus, suscepit eum anima mea. dedi spiritum meum super eum, iudicium gentibus proferet. non clamabit neque dimittet nec audietur foris uox eius. harundinem confractam non conteret et linum fumigans non extinguet, sed in ueritate proferet iudicium. splendebit et non quassabitur, donec ponat super terram iudicium; et in nomine eius gentes sperabunt. nos autem ex Hebraeo ita uertimus:

[121.2.4–5]
ecce puer meus, suscipiam eum, electus meus, conplacuit sibi in illo anima mea. dedi spiritum meum super eum; iudicium gentibus proferet. non clamabit neque accipiet personam nec audietur foris uox eius. calamum quassatum non conteret et linum fumigans non extinguet; in ueritate educet iudicium. non erit tristis neque turbulentus, donec ponat in terra iudicium; et legem eius insulae expectabunt.

ex quo apparet Mattheum euangelistam non ueteris interpretationis auctoritate constrictum dimisisse Hebraicam ueritatem, sed quasi Hebraeum ex Hebraeis et in domini lege doctissimum ea gentibus protulisse, quae in Hebraeo legerat. si enim sic accipiendum est, ut septuaginta interpretes ediderunt: Iacob puer meus, suscipiam eum; Israhel electus meus, suscepit eum anima mea, quomodo in Iesu intellegimus esse conpletum, quod de Iacob et de Israhele scriptum est ?

[121.2.6]
quod beatum Mattheum non solum in hoc testimonio, sed et in alio fecisse legimus: ex Aegypto uocaui filium meum, pro quo Septuaginta transtulerunt: ex Aegypto uocauit filios suos. quod utique, nisi sequamur Hebraicam ueritatem, ad dominum saluatorem non pertinere manifestum est. sequitur enim: ipsi autem immolabant Baalim. quod autem de adsumpto testimonio in euangelio minus est: splendebit et non quassabitur, donec ponat super terram iudicium, uidetur mihi accidisse primi scriptoris errore, qui legens superiorem sententiam in uerbo iudicii esse finitam putauit inferioris sententiae ultimum uerbum esse \'iudicium\' et pauca uerba, quae in medio, hoc est inter \'iudicium\' et \'iudicium, fuerant, praetermisit.

[121.2.7–8]
rursumque, quod apud Hebraeos legitur: et in lege eius sperabuntinsulae, Mattheus sensum potius quam uerba interpretans pro lege et insulis nomen posuit et gentes. et hoc non solum in praesenti loco, sed, ubicumque de ueteri instrumento euangelistae et apostoli testimonia protulerunt, diligentius obseruandum est non eos uerba secutos esse, sed sensum et, ubi Septuaginta ab Hebraico discrepant, Hebraeum sensum suis expressisse sermonibus.

puer igitur dei omnipotentis iuxta dispensationem carnis adsumptae, qua ad nos mittitur, saluator est appellatus. ad quem et in alio loco dicit pater: m agnum tibi est uocari i puerum meum, ut congreges tribus Iacob. hic est uinea Sorech, quae interpretatur\'electa\', hic filius amantissimus, in quo sibi conplacuit anima dei, non quo deus animam habeat, sed quod in anima omnis dei monstretur affectus. et non mirum, si in deo anima nominetur, cum uniuersa humani corporis membra secundum leges tropologiae et diuersas intellegentias habere dicatur.

[121.2.9]
posuit quoque spiritum suum super eum, spiritum sapientiae et intellegentiae, spiritum consilii et fortitudinis, spiritum scientiae et pietatis et timoris dei, qui in specie columbae descendit super eum, de quo et Iohannes Baptista a deo patre audisse se narrat: super quem uideris spiritum sanctum uenientem et manentem in eo, ipse est. et iudicium gentibus nuntiabit, de quo et in psalmis legimus: deus, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis. qui et ipse loquitur in euangelio: non enim pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio.

[121.2.10]
non contendet sicut agnus ductus ad uictimam, non contendet in subuersione audientium. neque clamabit iuxta illud, quod Paulus apostolus scribit: omnis clamor et ira et amaritudo auferatur a uobis. non clam a b i t, quia Israhel non fecit iudicium, sed clamorem. neque audiet quisquam in plateis siue foris uocem eius. omnis enim gloria filiae regis ab intus et arta et angusta uia est, quae ducit ad uitam. unde in plateis uox illius non audietur, in quibus confidenter agit sapientia latam spatiosamque uiam non ingrediens, sed arguens atque condemnans.

[121.2.11]
unde et illis, qui foris erant, non sua uoce, sed per parabolas loquebatur: harundinem, inquit, quassatam non confringet siue, ut Septuaginta transtulerunt. calamum fractum non conteret. calamus fractus, qui fuit ante uocalis et in laudes domini concinebat, appellandus est Israhel, qui quondam inpegit in angularem lapidem et cecidit super eum fractusque in illo est; propterea dicitur de eo: increpa, domine, bestias calami et in Iesu uolumine torrens appellatur Cane, id est \'calami\', qui aquas habet turbidas, quas elegit Israhel.

[121.2.12–13]
purissima Iordanis fluenta contemnens reuersusque mente in Aegyptum et desiderans caenosam ac palustrem regionem peponesque et caepe et alia et cucumes ollasque Aegyptiarum carnium rectissime per Esaiam appellatur calamus fractus, cui qui inniti uoluerit, pertundetur manus eius. qui enim post aduentum domini saluatoris euangelicae interpretationis spiritum derelinquens in Iudaicae litterae morte requiescit, istius cuncta opera uulnerantur.

1inum quoque fumigans non extinguet, populum de gentibus congregatum, qui extincto legis naturalis ardore fumi amarissimi et qui noxius oculis est tenebrosaeque caliginis inuoluebatur erroribus. quem non solum non restinxit et redegit in cinerem, sed e contrario de parua scintilla et paene moriente maxima suscitauit incendia ita, ut totus orbis arderet igne domini saluatoris, quem uenit mittere super terram et in omnibus ardere desiderat.

[121.2.14]
secundum tropologiam quid nobis uidetur de hoc loco, in commentariolis Matthei breuiter adnotauimus. iste autem, qui harundinem quassatam non confregit et linum fumigans non extinxit, iudicium quoque perduxit ad uictoriam, cuius iudicia uera sunt, iustificata in semet ipsis, ut iustificetur in sermonibus suis et uincat, cum iudicatur, et tam diu lumen praedicationis eius in mundo resplendeat nulliusque conteratur et uincatur insidiis, donec ponat in terra iudicium et inpleatur illud, quod scriptum est: fiat uoluntas tua sicut in caelo et in terra.

[121.2.15–121.3.1]
et in nomine eius gentes sperabunt siue in lege eius sperabunt insulae. quo modo enim insulae turbine flatuque uentorum et crebris tempestatibus feriuntur quidem, sed non subuertuntur in exemplum euangelicae domus, quae super petram robusta mole fundata est, ita et ecclesiae, quae sperant in lege et in nomine domini saluatoris, loquuntur per Esaiam: ego ciuitas firma, ciuitas, quae obpugnatur.

Quem sensum habeat, quod in euangelista Mattheo scriptum est: si quis uult post me uenire, abneget se ipsum. quae est sui abnegatio aut quomodo, qui sequitur saluatorem, se ipsum negat? — De quo in tertio commentariorum eiusdem Matthei libro ita breuiter locutus sum: qui deponit ueterem hominem cum operibus eius, negat se ipsum dicens: \'uiuo autem non ego, uiuit uero in me Christus\', tollitque crucem suam et mundo crucifigitur. cui autem mundus crucifixus est, sequitur dominum crucifixum.

[121.3.2]
quibus nunc haec addere possumus: postquam ostendit discipulis suis, quod oporteret eum ire Hierusalem et multa pati a sacerdotibus et scribis et principibus sacerdotum et occidi, adsumens eum Petrus coepit increpare et dicere: absit a te, domine, non erit tibi hoc. qui conuersus dicit Petro: uade post me, satanas, scandalum es mihi, quia non sapis, quae dei sunt, sed quae hominum. humano quippe timore perterritus passionem domini formidabat. et quo modo audiens \'multa pati\' et \'occidi\' timebat, sic audiens: et tertia die resurget gaudere debuerat et tristitiam passionis resurrectionis gloria mitigare.

[121.3.3]
unde illo pro timore correpto loquebatur ad omnes \'discipulos\' siue conuocauit turbam cum discipulis suis, ut Marcus posuit, aut iuxta Lucam dicebat ad cunctos: si quis uult post me uenire, abneget se ipsum et tollat crucem suam et sequatur me. cuius exhortationis hic sensus est: non est delicata in deum et secura confessio. qui in me credit, debet suum sanguinem fundere. qui enim perdiderit animam suam in praesenti, lucri eam faciet in futuro. cottidie credens in Christo tollit crucem suam et negat se ipsum. qui inpudicus fuit, uersus ad castitatem temperantia luxuriam negat; qui formidolosus et timidus, adsumpto robore fortitudinis priorem esse se nescit. iniquus, si sequatur iustitiam, negat iniquitatem; stultus, si Christum confiteatur dei uirtutem deique sapientiam, negat stultitiam.

[121.3.4]
quod scientes non solum in persecutionis tempore et necessitate martyrii, sed in omni conuersatione, opere, cogitatione, sermone negemus nosmet ipsos, qui ante fuimus, et confiteamur eos, qui in Christo renati sumus. idcirco enim dominus crucifixus est, ut et nos, qui credimus in eum et peccato mortui sumus, crucifigamur cum ipso dicamusque, quod Paulus apostolus docuit: cum Christo crucifixus sum et: mihi autem absit gloriari nisi in cruce domini mei Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. qui cum Christo cruci- . fixus est, despoliet principatus et potestates et triumphet eas in ligno. unde et [in euangelio secundum Iohannem] in typum eorum, qui in domino credituri erant et se cum illo crucifixuri, Simon Cyrenaeus portat crucem eius [quam iuxta alios euangelistas prior ipse portauit].

[121.4.1]
Quid uult significare, quod in eodem Mattheo scriptum est: uae praegnantibus et nutrientibus in illis diebus et: orate, ne fiat fuga uestra hieme uel sabbato ? — Quod ex superioribus pendere manifestum est. cum enim euangelium Christi cunctis gentibus fuerit praedicatum et uenerit consummatio uiderintque a bominationem desolationis, quae dicta est a Danihele propheta, stantem in loco sancto, tunc praecipitur his, qui in Judaea sunt, ut fugiant in montes, et, qui in tecto, ne descendant tollere aliquid de domo sua, et, qui in \'agro, ne reuertantur auferre tunicam suam.

[121.4.2–3]
de quibus in commentariis eiusdem Matthei plenius diximus. statimque coniungitur: uae praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. in quibus diebus? quando abominatio desolationis steterit in loco sancto. quod quidem iuxta litteram de aduentu antichristi praedicari nulli dubium est, quando persecutionis magnitudo conpellit fugere et graues uteri paruulique lactantes fugam retardant, licet quidam Titi et Uespasiani aduersus Iudaeos et praecipue Hierusalem obsidionem pugnamque significari uelint.

hiemem quoque et sabbatum sic interpretantur, ne eo tempore fugere conpellantur, quando duritia frigoris in agris et in desertis locis fugientes latere non patitur et obseruatio sabbati aut praeuaricatores facit, si fugiant, aut hostium gladiis subiacere, si sabbati otium et praecepta seruauerint.

[121.4.4]
nos autem audientes dominum saluatorem, ut, qui in Iudaea sunt, ad montana confugiant, ipsi quoque oculos leuamus ad montes, de quibus scriptum est: leuaui oculos meos ad montes, unde ueniet auxilium mihi, et in alio loco: fundamenta eius in montibus sanctis et: montes in circuitu eius et dominus in circuitu populi sui et: non potest abscondi ciuitas super montem posita, et discalciamus nos pellem litterae nudisque pedibus cum Moyse ascendentes montem Sina dicimus: transiens uidebo uisionem hanc magnam, ut possimus intellegere praegnantes animas, quae de semine doctrinarum et sermonis dei initia fidei conceperunt et dicunt cum Esaia: a timore tuo, domine, concepimus et parturiuimus et peperimus, spiritum salutis tuae fecimus super terram.

[121.4.5–6]
sicuti enim semina paulatim formantur in uteris et tam diu non reputatur homicidium, donec elementa confusa suas imagines membraque suscipiant, ita sensus ratione conceptus, nisi in opera proruperit, adhuc uentre retinetur et cito abortio perit, cum uiderit abominationem desolationis stantem in ecclesia et satanan transfigurari in angelum lucis et de istius modi Paulus foetibus loquitur dicens: filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in uobis.

has ergo reor iuxta mysticos intellectus esse mulieres, de quibus idem apostolus scribit: mulier seducta in transgressione facta est; saluabitur autem per filiorum generationem, si permanserint in fide et caritate et sanctitate cum pudicitia. quae si de sermone diuino aliquando generarint, necesse est, quae generata sunt, crescere et primum accipere lac infantiae, donec perueniant ad solidum cibum et ad maturam aetatem plenitudinis Christi.omnis enim, qui lacte alitur, inperitus est in ratione iustitiae; paruulus enim est.

[121.4.7–8]
hae igitur animae, quae necdum pepererunt siue quae necdum potuerunt ea, quae generata sunt, alere, cum uiderint sermonem hereticum stantem in ecclesia, cito scandalizantur et pereunt et in tempestate atque in persecutionibus permanere non possunt, praesertim si otium habuerint bonorum operum et non ambulauerint in uia, quae Christus est.

de hac abominatione hereticae peruersaeque doctrinae dicebat apostolus, quod homo iniquitatis et aduersarius eleuet se contra omne, quod dicitur deus et religio, ita ut audeat stare in templo dei et ostendere se, quod ipse sit deus; cuius aduentus secundum operationem satanae et ea, quae concepta sunt, facit perire abortio et, quae nata, ad pueritiam et ad perfectam aetatem peruenire non posse. quam ob rem orandus est dominus, ne in exordio fidei et crescentis aetatis oriatur hiems, de qua scriptum est: hiems transiit, abiit sibi, ne otio torpeamus, sed inminente naufragio suscitemus dormientem dominum atque dicamus: praeceptor, salua nos, perimus.

[121.5.1]
Quid sibi uelit, quod scriptum est in euangelio secundum Lucam: et non receperunt eum, quoniam facies eius erat uadens in Hierusalem. — Festinans dominus Hierusalem pergere, ut conplerentur dies adsumptionis eius et pascha celebraret, de quo dixerat: desiderio desideraui hoc pascha comedere uobiscum, et biberet calicem, de quo ait: calicem, quem dedit mihi pater, non bibam i 11 u m ? omnemque doctrinam suam patibulo roboraret iuxta illud, quod scriptum est: cum exaltatus fuero, omnia traham ad me, obfirmauit faciem suam, ut iret Hierusalem.

[121.5.2–3]
obfirmatione enim et fortitudine opus est ad passionem sponte properantis; unde et Ezechiheli, cui dixerat deus: fili hominis, in medio scorpionum tu habitas et ne timeas eos: obfirmaui, inquit, faciem tuam et dedi faciem tuam aeneam et frontem tuam ferream, ut, si forsitan surrexisset contra eum malleus uniuersae terrae, quasi incude durissima resisteret malleumque contereret, de quo scriptum est: quomodo confractus est et contritus malleus uniuersae terrae?

etmisit nuntios, id est angelos, ante faciem suam. iustum enim erat, ut dei filio angeli ministrarent; siue angelos apostolos uocat, quia et Iohannes, praecursor domini, angelus appellatus est.

[121.5.4]
cumque ingressi essent uicum Samariae, ut praepararent ei, non susceperunt illum, quia facies eius erat uadens in Hierusalem. hostili inter se Samaritani atque Iudaei discordant odio et, cum omnes oderint gentes, proprio contra se furore bacchantur, dum utrique de legis possessione contendunt et in tantum se mutuo persequuntur, ut, postquam Iudaei de Babylonia sunt reuersi. aedificationem templi Samaritani inpedierint. cumque uellent et ipsi cum eis aedificare templum, responderunt Iudaei: non licet nobis et uobis aedificare domum domini.

[121.5.5]
denique pro summa iniuria pharisaei exprobrant domino: nonne daemonium habes et Samaritanus es? et in parabola de Hierusalem descendentis Hiericho Samaritanus ponitur pro signo atque miraculo, quod malus bene fecerit, et ad puteum Samaritanae scriptum est: non enim coutuntur Samaritani Iudaeis. uidentes ergo Samaritae dominum Hierusalem pergere, id est ad hostes suos, quod audierant a discipulis eius, qui ad parandum hospitium uenerant, Iudaeum esse cognoscunt et quasi Iudaeum atque alienum et eum, qui ad inimicos pergeret, suscipere noluerunt.

[121.5.6]
quamquam et alia nobis subiciatur intellegentia, quod uoluntatis domini fuerit non suscipi a Samaritis, quia festinabat ire Hierusalem ibique pati et sanguinem fundere, ne occupatus susceptione Samaritica et doctrina gentis illius passionis differret diem, ad quam uenerat sustinendam. unde dicit et in alio loco: non ueni nisi ad oues perditas domus Israhel et apostolis praecepit: ciuitates Samaritanorum non intrabitis, uolens tollere omnem occasionem persecutionis Iudaicae, ne postea dicerent: \'crucifiximus eum, quia se inimicis nostris et hostibus iunxerat'.

[121.5.7]
facies igitur eius erat pergentis Hierusalem et idcirco iuxta alteram intellegentiam non receperunt eum Samaritae, quia festinabat ingredi Hierusalem. ut autem non reciperent, fuit dominicae uoluntatis. denique apostoli in lege uersati, in qua tantum iustitiam nouerant oculum pro oculo, dentem pro dente, ulcisci nituntur iniuriam et imitari Heliam, ad cuius uocem duos pentecontarchas militum ignis absumpserat, dicuntque ad dominum: uis dicimus, ut ignis descendat de caelo et consumat eos? pulchre uis, inquiunt, dicimus; nam et Helias dixerat: si homo dei sum, ignis descendat de caelo super uos.

[121.5.8–9]
ergo, ut apostolorum sermo efficientiam habeat, uoluntatis est domini. nisi enim ille iusserit, frustra dicunt apostoli, ut ignis descendat super eos, et quodam modo uerbis aliis hoc loquuntur: \'si ad serui Heliae iniuriam ignis descendit de caelo et non Samaritas, sed ludaeos consumpsit incendium, quanto magis ad contemptum filii dei in

inpios Samaritas debet flamma saeuire!\' e regione dominus, qui non ad iudicandum uenerat, sed ad saluandum, non in potestate, sed in humilitate, non in patris gloria, sed in hominis uilitate, increpat eos, quod non meminerint doctrinae suae et bonitatis euangelicae, in qua dixerat: qui te percusserit in maxillam, praebe ei et alteram et: diligite inimicos uestros.

[121.6.1–2]
Alteram de euangelio Lucae quaestiunculam proposuisti: qui sit uilicus iniquitatis, qui domini uoce laudatus est. cuius cum uellem scire rationem et de quo fonte processerit, reuolui uolumen euangelicum et inter cetera repperi, quod adpropinquantibus saluatori publicanis et peccatoribus, ut audirent eum, murmurabant Pharisaei et scribae dicentes: quare iste peccatores suscipit et comedit cum eis?

qui locutus est eis parabolam centum ouium et unius perditae, quae inuenta pastoris humeris reportata est, et, cur esset proposita, statim intulit: dico uobis: sic erit gaudium in caelo super uno peccatore paenitentiam agente magis quam super nonaginta nouem iustis, qui non habent opus paenitentiam.

[121.6.3–4]
aliam quoque parabo!am decem dragmarum uniusque perditae et repertae cum proposuisset, simili eam fine conpleuit: sic dico uobis: gaudium erit coram angelis dei super uno peccatore paenitentiam agente.

tertiam quoque parabolam proposuit hominis habentis duos filios et diuidentis inter eos substantiam. cumque minor facultatibus perditis egere coepisset et comedere siliquas, porcorum cibum, reuersus ad patrem susceptus ab eo est. frater quoque inuidens senior patris uoce corripitur, quod laetari debuerit et gaudere, quia frater eius mortuus fuerat et reuixit, perditus et inuentus est.

[121.6.5–6]
has tres parabolas contra pharisaeos et scribus locutus est, qui nolebant recipere paenitentiam peccatorum et publicanorum salutem. dicebat autem, inquit, et ad discipulos suos — haud dubium, quin \'parabolam\'—, sicut prius ad scribas et pharisaeos, qua parabola ad clementiam discipulos hortaretur et aliis uerbis diceret: dimittite et dimittetur uobis, ut in oratione dominica libera fronte poscatis: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.

quae est ergo parabola ad clementiam discipulos prouocantis? homo quidam erat diues, qui habebat uilic u m siue dispensatorem; hoc enim olxovo/xog significat. uilicus autem proprie uillae gubernator est, unde et a uilla \'uilicus\' nomen accepit. olxovofioo, autem tam pecuniae quam frugum et omnium, quae dominus possidet, dispensator est. unde et Olxovojnixog Xenofontis pulcherrimus liber est, qui non gubernationem uillae, sed dispensationem uniuersae domus Tullio interpretante significat.

[121.6.7–8]
iste igitur dispensator accusatus est ad dominum suum, quod dissipasset substantiam eius. quo uocato dixit: quid hoc audio de t e ? redde rationem dispensationis; neque enim ultra mea poteris dispensare. qui dixit in semet ipso: quid faciam, quia dominus meus aufert a me dispensationem? fodere non ualeo, mendicare erubesco. scio, quid faciam, ut, quando sublata mihi fuerit dispensatio, suscipiant me in domos suas.

uocauitque singulos debitorum domini sui et dixit primo: quantum debes domino meo? qui dixit ei: centum batos olei. ait illi: tolle cautionem tuam et sedens cito scribe quinquaginta. deinde ad alium locutus est: tu autem quantum debes? ille respondit: centum coros tritici. dicit ei: tolle cautionem tuam et scribe octoginta.

[121.6.9–10]
et laudauit dominus uilicum siue dispensatorem iniquitatis, quod prudenter fecerit: quia filii saeculi huius prudentiores sunt-filiis lucis in generatione sua. et ego dico uobis: facite uobis amicos de iniquo mamona, ut, quando defecerit, recipiant uos in aeterna tabernacula. qui fidelis est in paruo, et in multis fidelis est et, qui in minimo iniquus est, et in multis iniquus erit.

si ergo in iniquo mamona fideles non fuistis, quod uerum est, quis uobis credet? et si in alieno fideles non fuistis, quod uestrum est, quis dabit uobis? nemo seruus potest duobus dominis seruire. aut enim unum habebit odio et alterum diliget aut unum audiet et alterum contemnet. non potestis deo seruire et mamonae. audiebant autem haec omnia pharisaei, qui erant auari, et subsannabant illum.

[121.6.11–12]
totum parabolae huius textum posui, ut non nobis intellegentiam aliunde quaeramus et in parabola certas nitamur inuenire personas, sed interpretemur eam quasi parabolam, hoc est similitudinem, quae ab eo uocatur, quod alteri παϱαβάλλετι, hoc est adsimilatur, et quasi umbra prooemiumue ueritatis est.

si ergo dispensator iniqui mamonae \' domini uoce laudatur, quod de re iniqua sibi iustitiam praepararit, et passus dispendia dominus laudat dispensatoris prudentiam, quod aduersus dominum quidem fraudulenter, sed pro se prudenter egerit, quanto magis Christus, qui nullum damnum sustinere potest et pronus est ad clementiam, laudabit discipulos suos, si in eos. qui sibi crediti sunt, misericordes fuerint! denique post parabolam intulit: et ego dico uobis: facite uobis amicos de iniquo mamona.

[121.6.13]
iniquus autem mamona non Hebraeorum, sed Syrorum lingua diuitiae nuncupantur, quod de iniquitate collectae sint. si ergo iniquitas bene dispensata uertitur in iustitiam, quanto magis sermo diuinus, in quo nulla est iniquitas, qui et apostolis creditus est, si bene fuerit dispensatus, dispensatores suos leuabit in caelum! quam ob rem sequitur: qui fidelis est in minimo, hoc est in carnalibus, et multis fidelis erit, id est in spiritalibus. quiauteminparuoiniquus est, ut non det fratribus ad utendum, quod a deo pro omnibus est creatum, iste et in spiritali pecunia diuidenda iniquus erit, ut non pro necessitate, sed pro personis doctrinam domini diuidat.

[121.6.14]
\'sin autem\', inquit, \'carnales diuitias, quae labuntur, non bene dispensetis, ueras aeternasque diuitias doctrinae dei quis credet uobis ? et si in his, quae aliena sunt — alienum est autem nobis omne, quod saeculi est — infideles fuistis, ea, quae uestra sunt et proprie homini deputata, quis uobis credere poterit ?\' unde corripit auaritiam et dicit eum, qui amat pecuniam, deum amare non posse. igitur et apostolis, si uelint amare deum, esse pecunias contemnendas.

[121.6.15–16]
unde scribae et pharisaei, qui erant auari, aduersum se dictam intellegentes parabolam subsannabant eum carnalia et certa et praesentia spiritalibus ac futuris et quasi incertis praeponentes. Theophilus, Anti- . ochenae ecclesiae septimus post Petrum apostolum episcopus, qui quattuor euangelistarum in unum opus dicta conpingens ingenii sui nobis monumenta dimisit, haec super hac parabola in suis commentariis est locutus:

diu e s, qui habebat uilicum siue dispensatorem, deus omnipotens est, quo nihil est ditius. huius dispensator Paulus, qui ad pedes Gamaliel sacras litteras didicit, legem dei susceperat dispensandam. qui cum coepisset credentes in Christo persequi, ligaie, occidere et omnem domini sui dissipare substantiam, correptus a domino est: Saule, Saule, quid me persequeris? durum est tibi contra stimulum calcitrare.

[121.6.17–18]
dixitque in corde suo: quid faciam? qui magister fui et uilicus, cogor esse disciulus et operarius. fodere non ualeo. omnia enim mandata legis, quae terrae incubabant, cerno destructa et legem et prophetas usque ad Iohannem Baptistam esse finitos. mendicare erubesco, ut, qui doctor-fueram Iudaeorum, cogar a gentibus et a discipulo Annania salutis et fidei mendicare doctrinam.

faciam igitur, quod mihi utile esse intellego, ut, postquam proiectus fuero de uilicatione mea, recipiant me Christiani in domos suas. coepitque eos, qui prius uersabantur in lege et sic in Christo crediderant, ut arbitrarentur se in lege iustificandos, docere legem abolitam, prophetas praeterisse et, quae antea pro lucro fuerint, reputari in stercora.

[121.6.19–20]
uocauit itaque duos de pluribus debitoribus. primum, qui debebat centum batos olei, eos uidelicet, qui fuerant ex gentibus congregati et magna indigebant misericordia dei, et de centenario numero, qui plenus est atque perfectus, fecit eos scribere quinquagenarium, qui proprie paenitentium est iuxta iubeleum et illam in euangelio parabolam, in qua alteri quingenti, alteri quinquaginta denarii dimittuntur.

secundum autem uocauit populum Iudaeorum, qui tritico mandatorum dei nutritus erat et debebat ei centenarium numerum, et coegit, ut de centum octoginta faceret, id est crederet in domini resurrectionem, quae octauae diei numero continetur, et de octo conpleretur decadis, ut de sabbato transiret ad primam sabbati. ob hanc causam a domino praedicatur, quod bene fecerit et pro salute sua in euangelii clementiam de legis austeritate mutatus sit.

[121.6.21–22]
quodsi quaesieris, quare uocetur \'uilicus iniquitatis\' in lege, quae dei est: iniquus erat uilicus, qui bene quidem offerebat, sed non bene diuidebat credens in patre, sed filium persequens, habens deum omnipotentem, sed spiritum sanctum negans. prudentior itaque fuit Paulus apostolus in transgressione legis filiis quondam lucis, qui in legis obseruatione uersati Christum, qui dei patris uerum lumen est, perdiderunt.

Ambrosius, Mediolanensis episcopus, quid de hoc loco senserit, in commentariis eius legere poteris. Origenis et Didymi in hanc parabolam explanationem inuenire non potui et, utrum abolita sit temporum uetustate an ipsi non scripserint, incertum habeo. mihi iuxta priorem interpretationem hoc uidetur, quod de iniquo mamona debeamus nobis amicos facere non quoslibet pauperes, sed eos, qui nos possint recipere in domos suas et in aeterna tabernacula, ut, cum eis parua praebuerimus, recipiamus ab illis magna et dantes aliena nostra suscipiamus et seminemus in benedictione, ut metamus benedictionem; qui enim parce seminauerit, parce et metet.

[121.7.1]
Quo sensu accipiendum sit, quod in epistula legimus ad Romanos: uix enim pro iusto quis moritur; nam pro bon a forsitan quis audeat mori. - Duae hereses ex occasione huius testimonii, quod non intellegunt, diuerso quidem errore, sed pari inpietate blasphemant. Marcion enim, qui iustum deum et creatorem legis facit et prophetarum, bonum autem euangeliorum et apostolorum, cuius uult esse filium Christum, duos introducit deos: alterum iustum et alterum bonum. et pro iusto adserit uel nullos uel paucos obpetisse mortem, pro bono autem, id est Christo, innumerabiles martyres extitisse.

[121.7.2]
porro Arrius iustum ad Christum refert, de quo dictum est: deus, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis ipse de se in euangelio: non enim pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio et: ego, sicut audio, ita iudico —, bonum autem deum patrem, de quo ipse filius confitetur: quid me dicis bonum? nemo est bonus nisi unus deus pater. cumque hucusque blasphemiae suae deuios calles potuerit inuenire, in consequentibus inpingit et corruit.

[121.7.3]
quomodo enim pro patre quis audet mori ct pro filio uix moritur, cum propter nomen Christi tantus martyrum sanguis effusus sit? qui igitur simpliciter hunc exponit locum, hoc potest dicere, quod in ueteri lege, in qua iustitia est, uix pauci inuenti sint, qui suum fuderint sanguinem, in nouo autem instrumento, in quo bonitas est atque clementia, innumerabiles extiterint martyres. sed ex eo, quod posuit: forsitan quis etiam audeat mori et pendulo gradu sententiam temperauit, inueniri posse nonnullos, qui audeant mori pro euangelio, ostendit non sic accipiendum, sed ex superioribus et inferioribus sensum loci huius debere tractari.

[121.7.4]
dicens enim Paulus apostolus se gloriari in tribulationibus, quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes uero non confundit, quae ex eo certam habeat promissionem, quia caritas dei effusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis, secundum illud, quod deus dixerat per prophetam: effundam de spiritu meo super omnem carnem, miratur bonitatem Christi, quod pro infirmis et inpiis et peccatoribus mori uoluerit et mori oportuno tempore, de quo ipse dicit: tempore oportuno exaudiui te et in die salutis auxiliatus sum tui et rursum: ecce tempus acceptabile, ecce dies salutis.

[121.7.5]
quando omnes peccauerunt, simul inutiles facti sunt, non fuit, qui faceret bonum, non fuit usque ad unum. incredibilis ergo bonitas et inaudita clementia mori pro inpiis — uix enim pro iusto aliquem et bono suum sanguinem fundere metu mortis cuncta terrente; nam inueniri interdum, ut aliquis pro re iusta et bona audeat mori —, caritas autem dei, quam in nobis habuit, hinc maxime conprobatur, quod, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est et sublata est de terra uita eius et pro iniquitatibus populi ductus est ad mortem et portauit peccata nostra et tradita est in morte anima illius et cum iniquis reputatus est, ut nos inpios et infirmos et peccatores pios et robustos et iustos faceret.

[121.7.6–121.8.1]
nonnulli ita interpretantur: si ille pro nobis inpiis mortuus est et peccatoribus, quanto magis nos absque ulla dubitatione pro iusto et bono Christo debemus occumbere! iustum autem et bonum non putemus esse diuersum nec aliquam proprie significare personam, sed absolute iustam rem et bonam, pro qua difficulter interdum aliquis inueniri potest, qui suum sanguinem fundat.

Quid sibi uelit, quod ad Romanos scribit apostolus: accept o ne accept a peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. — Ponamus totum testimonium et singula Christi auxilio disserentes, quid nobis uideatur, simpliciter indicemus non praeiudicantes tuo sensui, quid uelis intellegere, sed nostram sententiam breuiter explicantes. oquid ergo dicimus? lex peccatum est? absit.. sed peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces.

[121.8.2–3]
occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. sine lege enim peccatum mortuum erat, ego autem uiuebam sine lege aliquando, sed, ubi uenit mandatum, peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat ad uitam, hoc esse ad mortem. peccatum enim occasione accepta per mandatum seduxit me et per illud occidit.

itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est, mihi mors est? absit. sed, ut peccatum appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim, quia lex spiritalis est, ego autem carnalis s u m, uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro. non enim, quod uolo, hoc ago, sed, quod odi, illud facio.

[121.8.4]
si autem, quod nolo, hoc facio, consentio legi, quia bona est. nunc autem iam non ego operor illud, sed, quod habitat in me, peccatum. scio enim, quia non habitatin me, hoc est in carne mea, bonum. uelle enim adiacet mihi, perficere autem bonum nequaquam. non enim, quod uolo, facio bonum, sed, quod nolo malum, hoc ago. si autem, quod nolo, hoc facio, non iam ego operor illud, sed, quod habitat in me, peccatum.

[121.8.5–6]
inuenio igitur legem uolenti mihi facere bonum, quia mihi malum adiacet. condelector enim legi dei secundum interiorem hominem. uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis. infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum, dominum nostrum.

quomodo medicina non est causa mortis, si ostendat uenena mortifera, licet his mali homines abutantur ad mortem et uel se interficiant uel insidientur inimicis, sic lex data est, ut peccatorum uenena demonstret et hominem male libertate sua abutentem, qui prius ferebatur inprouidus et praecipiti (uia) labebatur, freno legis retineat et conpositis doceat incedere gressibus, itaut seruiamus in nouitate spiritus et non in uetustate litterae, id est uiuamus sub praecepto, qui prius in modum brutorum animalium dicebamus: manducemus et bibamus; cras enim moriemur. quodsi subintrante lege.

[121.8.7–8]
quae docet, quid facere, et prohibet, quid non facere debeamus, uitio nostro et incontinentia feramur contra scita legalia, uidetur lex causa esse peccati, quae, dum prohibet concupiscentiam, quodam modo eam inflammare cognoscitur. saecularis apud Graecos sententia est: quicquid licet, minus desideratur. ergo e contrario, quicquid non licet, fomentum accipit desiderii. unde et Tullius de parricidarum suppliciis apud Athenienses Solonem scripsisse negat, ne non tam prohibere quam commonere uideretur.

igitur lex apud contemptores et legum praecepta calcantes uidetur esse occasio delicto- - rum, dum prohibendo, quod non uult fieri, ligat eos uinculis mandatorum, qui prius absque lege peccantes non tenebantur criminibus. haec diximus legem, quae per Moysen data est, intellegentes. uerum, quia in consequentibus scriptum est: \'lex dei et lex carnis atque membrorum, quae pugnat aduersum legem mentis nostrae et captiuos nos ducit in lege peccati\', simulque quattuor leges contra se dimicantes in uno loco scriptas esse cognosco, non absque re arbitror, si requiram, quot genera legis in scripturis sanctis esse memorentur.

[121.8.9]
dicitur lex, quae per Moysen data est, secundum illud, quod scriptum est ad Galatas: quotquot enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt. scriptum est enim: maledictus omnis, qui non permanet in omnibus, quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea. et rursum in eadem epistula: lex propter praeuaricationes posita est, donec ueniret semen, cui repromissum est, disposita per angelos in manu media t o r i s. et iterum: itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur. postquam autem uenit fides, nequaquam ultra sub paedagogo sumus. omnes enim filii dei estis per fidem, quae est in Christo Iesu.

[121.8.10–11]
historia quoque, quae praecepta non continet, sed, quid factum sit, refert, ab apostolo lex appellatur: dicite mihi, qui sub lege uultis esse, non audistis legem? scriptum est enim, quiaAbraham duos filios habuit, unum de ancilla et alterum de libera. sed qui ex ancilla, secundum carnem natus est, qui autem per repromissionem, de libera.

sed et psalmi lex appellantur: ut conpleretur sermo, qui in lege eorum scriptus est: quia odierunt me gratis. Esaiae quoque prophetiam legem apostolus uocat: in lege scriptum es.t: quoniam in aliis linguis et in labiis aliis loquar populo huic et nec sic exaudient me, dicit d o m i n u s. quod iuxta Hebraicum et Aquilam in Esaia scriptum repperi. appellatur lex et mystica intellegentia scripturarum: 26 scimus, quia lex spiritalis est.

[121.8.12]
et extra haec omnia naturalem legem scriptam in cordibus nostris idem apostolus docet: cum enim gentes, quae non habent legem, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, isti legem non habentes sibi ipsi sunt lex, qui indicant opus legis scriptum in cordibus suis testimonium praebente illis conscientia. ista lex, quae in corde scribitur, omnes continet nationes et nullus hominum est, qui hanc legem nesciat. unde omnis mundus sub peccato et uniuersi homines praeuaricatores legis sunt et idcirco iustum iudicium dei est scribentis in corde generis humani: \'quod tibi fieri nolueris, alteri ne feceris'.

[121.8.13]
quis ignoret homicidium, adulterium, furta et omnem concupiscentiam esse malum ex eo, quod sibi ea nolit fieri ? si enim mala esse nesciret, numquam sibi doleret inlata. per hanc naturalem legem et Cain cognouit peccatum suum dicens: maior causa m e a, quam u t dimittar. et Adam et Eua cognouerunt peccatum suum et propterea absconditi sunt sub ligno uitae. Pharao quoque, antequam lex daretur per Moysen, stimulatus lege naturae sua crimina confitetur et dicit: dominus iustus, ego autem et populus meus mpii.

[121.8.14]
hanc legem nescit pueritia, ignorat infantia et peccans absque mandato non tenetur lege peccati. maledicit patri et parentes uerberat et, quia necdum accepit legem sapientiae, mortuum est in eo peccatum. cum autem mandatum uenerit, hoc e\'1t tempus intellegentiae adpetentis bona et uitantis mala, tunc incipit peccatum reuiuiscere et ille mori reusque esse peccati. atque ita fit, ut tempus intellegentiae, quo dei mandata cognoscimus, ut perueniamus ad uitam, operetur in nobis mortem, si agamus neglegentius et occasio sapientiae: seducat nos atque subplantet et ducat ad mortem, non quo intellegentia peccatum sit — lex enim intellegentiae sancta et i usta et bona est — sed per intellegentiam peccatorum atque uirtutum mihi peccatum nascitur, quod, priusquam intellegerem, peccatum esse non noueram.

[121.8.15]
atque ita factum est, ut, quod mihi pro bono datum est, meo uitio mutetur in malum et — ut hyperbolice dicam nouoque uerbo utar ad explicandum sensum meum — peccatum, quod, priusquam haberem intellegentiam, absque peccato erat, praeuaricatione mandati incipiat mihi esse peccatius. prius quaerimus, quae sit ista concupiscentia, de qua lex dicit : non concupisces. alii putant illud esse mandatum, quod in decalogo scriptum est: non concupi sces rem proximi tui. nos autem per concupiscentiam omnes perturbationes animae significatas putamus, quibus maeremus et dolemus, timemus et concupiscimus.

[121.8.16]
et hoc apostolus, uas electionis, cuius corpus templum erat spiritus sancti et qui dicebat: an experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur, Christi? et in alio loco Christus nos redemit et rursum: uiuo autem iam non ego, uiuit autem in me Christus, non de se loquitur, sed de eo, qui post peccata uult agere paenitentiam, et sub persona sua fragilitatem describit condicionis humanae, quae duorum hominum, interioris et exterioris, pugnantium inter se bella perpetitur.

[121.8.17]
mterior homo consentit et scriptae et naturali legi, quod bona sit et sancta et iusta et spiritalis; exterior: e g o, inquit, carnalis sum, uenundatus sub peccato. quod enim operor, nescio et non, quod uolo, hoc ago, sed, q u o d o d i. si autem exterior facit, quod non uult, et operatur, quod odit, ostendit bonum esse mandatum et non se operari, quod est malum, sed habitans in sua carne peccatum, hoc est incentiua corporis et desideria uoluptatis, quae propter posteros et sobolem insita est humanis corporibus et, si fines fuerit egressa, uertitur in peccatum.

[121.8.18]
se unusquisque consideret et, accusator sui, tractet incentiua uitiorum, quomodo et in sermone et in cogitatione et in calore corporis saepe loquatur et cogitet et patiatur, quod non uult; nolo dicere \'faciat\', ne sanctos uiros uidear accusare, de quibus scriptum est: erat homo ille uerus, inmaculatus, iustus dei cultor, recedens ab omni opere malo, et de Zacharia et Elisabeth: erant autem iusti ambo in conspectu dei, ambulantes in omnibus mandatis et iustificationibus domini absque q u e r e 11 a.

[121.8.19]
et praeceptum est apostolis: estote perfecti, sicut et pater uester caelestis perfectus est. numquam autem hoc apostolis imperaret, nisi sciret hominem posse esse perfectum. nisi forte hoc dicamus, quod \'recedens ab o m n i m a 10° emendationem significet et de erroribus pueritiae et uitiis lasciuientis aetatis transitum ad correctionem atque uirtutes, iustitiam quoque, quae in Zacharia et Elisabeth praedicatur, foris esse, concupiscentiam uero, quae nunc habitare in membris nostris dicitur, uersari intrinsecus. sed apostolis non pueris praecipitur, uerum iam aetatis robustae, ut adsumant perfectionem, quam et nos confitemur in aetate esse perfecta.

[121.8.20]
nec haec dicentes adulamur uitiis, sed auctoritatem sequimur scripturarum, quod nullus homo absque peccato et conclusit deus omnes sub peccato, ut omnibus misereatur, absque eo solo, qui peccatum non fecit, nec dolus inuentus est in ore eius. unde et per Salomonem dicitur, quod serpentis uestigia non inueniantur in petra. et ipse de se dominus: ecce, inquit, uenit princeps mundi istius et nihil in me inuenit, id est sui operis suique uestigii.

[121.8.21]
ob hanc causam iubetur nobis, ne exprobremus homini reuertenti a peccatis suis et ne abominemur Aegyptium, quia et ipsi quondam in Aegypto fuimus et de luto ac lateribus Pharaoni extruximus ciuitates et quia captiui ducti sumus in Babylonem lege peccati, quod in membris nostris morabatur. cumque uideretur extrema desperatio, immo aperta confessio omnem hominem diaboli laqueis inretiri, conuersus in se apostolus, immo homo, sub cuius persona apostolus loquitur, agit gratias saluatori, quod redemptus sit sanguine eius et sordes in baptismate deposuerit et nouum Christi adsumpserit uestimentum et mortuo uetere homine natus sit homo nouus, qui dicat: miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? gratias ago deo per Iesum Christum, dominum nos t r u m, qui me de corpore mortis liberauit.

[121.8.22]
quodsi cui non uidetur sub persona sua hoc apostolum de aliis dicere, exponat, quomodo Danihel, quem iustum fuisse nouimus, quasi de se dicat, cum pro aliis deprecetur: peccauimus, inique fecimus, iniuste gessimus, inpie egimus et recessimus ac declinauimus a mandatis tuis et iudiciis et non obaudiuimus seruos tuos prophetas, qui locuti sunt in nomine tuo ad reges nostros et principes et patres et ad omnem populum terrae. tibi, domine, iustitia, nobis autem confusio.

[121.8.23]
illud quoque, quod in tricesimo primo psalmo dicitur: peccatum meum cognitum tibi feci et iniquitatem meam non abscondi. dixi: confitebor aduersum me iniustitiam meam domino, et tu remisisti inpietatem peccati mei. pro hoc orabit ad te omnis sanctus in tempore oportuno, non Dauid et iusto uiro et — ut simpliciter loquar — prophetae, cuius uerba narrantur, sed peccatori congruit. cumque iustus sub persona paenitentis talia profudisset, a deo meretur audire: intellegere te faciam et docebo te in uia hac, in qua ambulabis; confirmabo super te oculos meos.

[121.8.24–25]
in tricesimo quoque septimo psalmo, cuius titulus est: in commemorationem, ut doceat nos semper peccatorum nostrorum memores esse debere et agere paenitentiam, tale quid legimus: non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum. quoniam iniquitates meae eleuatae sunt super caput meum, quasi onus graue adgrauatae sunt super me. cor25 ruptae sunt et putruerunt cicatrices meae a facie insipientiae meae. adflictus sum et incuruatus sum nimis.

totus hic apostoli locus et in superioribus et in consequentibus, immo omnis epistula eius ad Romanos nimiis obscuritatibus inuoluta est et, si uoluero cuncta disserere, nequaquam mihi unus liber, sed multa et magna scribenda erunt uolumina.

[121.9.1–2]
Quare apostolus Paulus in eadem ad Romanos scribit epistula:optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis et propinquis meis iuxta carnem, qui sunt Israhelitae, quorum adoptio et gloria et testamenta et legislatio et cultus et repromissiones, quorum patres, ex quibus est Christus iuxta carnem, qui est super om-

nia deus benedictus in saecula, amen2 — Re uera ualida quaestio, quomodo apostolus, qui supra dixerat: quis nos separabit a caritate Christi? tribulatio an angustia an persecutio an fames an nuditas an periculum an gladius?et rursum: confido autem, quia neque mors neque uita neque angeli neque principatus neque praesentia neque futura neque fortitudines neque excelsa neque profundum neque alia creatura poterit nos separare a caritate dei, quam habemus in Christo Iesu, domino nostro, nunc sub iureiurando confirmet et dicat: ueritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in spiritu sancto, quoniam tristitia mihi est magna et continuus dolor cordi meo; optabam enim anathema esse ipse a Christo pro fratribus meis et propinquis iuxta carnem et reliqua.

[121.9.3]
si enim tantae est in dominum caritatis, ut nec metu mortis nec spe uitae nec persecutione nec fame nec nuditate nec periculo nec gladio possit separari a caritate eius, et, si angeli quoque et potestates et uel praesentia uel futura et omnes caelorum fortitudines et excelsa pariter ac profunda et uniuersa simul creatura ei ingruat — quod nequaquam potest fieri —, tamen non separetur a caritate dei, quam habet in Christo Iesu, quae est ista tanta mutatio, immo inaudita prudentia, ut pro caritate Christi nolit habere Christum?

[121.9.4]
et ne ei forsitan non credamus, iurat et connrmat in Christo et conscientiae suae testem inuocat spiritum sanctum, se habere tristitiam non leuem et fortuitam sed magnam et incredibilem et habere dolorem in corde, non qui ad horam pungat et transeat, sed qui iugiter in corde permaneat. quo tendit ista tristitia ? ad quid proficit incessabilis dolor? optat anathema esse a Christo et perire, ut alii salui fiant. sed si consideremus Moysi uocem rogantis deum pro populo Iudaeorum atque dicentis: si dimittis eis peccatum suum, dimitte; sin autem non uis, dele me de libro tuo, quem scripsisti, perspiciemus eundem et Moysi et Pauli erga creditum sibi gregem affectum.

[121.9.5]
pastor enim bonus ponit animam suam pro ouibus, mercennarius autem, cum uiderit lupum uenientem, fugit, quia non sunt eius oues. et hoc ipsum est dicere: optabam anathema esse a Christo et: dele me de libro, quem scripsisti. qui enim delentur de libro uiuentium et cum iustis non scribuntur, anathema fiunt a domino. simulque cerne apostolum, quantae caritatis in Christo sit, ut pro illo cupiat mori et solus perire, dum modo omne in illum credat hominum genus, perire autem non in perpetuum, sed inpraesentiarum. qui enim perdiderit animam suam pro Christo, saluam eam facit.

[121.9.6–7]
unde et de quadragesimo tertio psalmo adsumit exemplum: quoniam propter te mortificamur tota die, reputati sumus ut oues occisionis. uult ergo apostolus perire in carne, ut alii saluentur in spiritu, suum sanguinem fundere, ut multorum animae conseruentur. quod autem anathema interdum occisionem sonet, multis ueteris instrumenti testimoniis probari potest.

et ne leuem putemus esse tristitiam et modicam causam doloris, iungit et dicit: pro fratribus meis et propinquis iuxta carnem. quando propinquos appellat et fratres iuxta carnem, in spiritu a se ostendit alienos. quorum est, inquit, adoptio, quae significantius Graece dicitur vlofteoia, de quibus quondam dominus loquebatur: filius primogenitus meus Israhel et: filios genui et exaltaui, nunc dicit: filii alieni mentiti sunt mihi.

[121.9.8]
et quorum gloria, utde cunctis gentibus eligerentur in peculiarem populum dei. et quorum testamenta, unum in littera, alterum in spiritu, ut, qui prius in carne seruierant caerimoniis legis abolitae, postea seruirent in spiritu mandatis euangelii sempiterni. et legislatio ad utrumque respondet: et noui et ueteris testamenti. et cultus, id est uera religio. et repromissiones, ut, quicquid repromissum est patribus, conpleretur in filiis. et — quod omnibus maius est — ex quibus Christus, de Maria generatus uirgine.

[121.9.9–121.10.1]
et ut sciremus, quis iste sit Christus, causas doloris sui uno sermone conprehendit: qui est super omnia deus benedictus in saecula, amen, ut iste tantus ac talis ab eis non recipi perciperetur, de quorum stirpe generatus est. et nihilominus laudat iudicii ueritatem, ne sententia dei in fratres et propinquos displicere uideatur et uel austera esse uel nimia. in quibus igitur tanta fuerint bona, dolet, cur nunc tanta mala sint.

Quid uelit intellegi, quod idem apostolus scribit ad Colosenses: nemo uos superet uolens in humilitate mentis et religione angelorum, quae non uidit ambul a ns frustra inflatus sensu carnis suae et non tenens caput, e x quo totum corpus per ne xus et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum dei et reliqua. — Illud, quod crebro diximus:

[121.10.2–3]
etsi inperitus sermone, non tamen scientia, nequaquam Paulum de humilitate, sed de conscientiae, ueritate dixisse etiam nunc adprobamus. profundos enim et reconditos sensus lingua non explicat et, cum ipse sentiat, quod loquatur, in alienas aures puro non potest transferre sermone. quem cum in uernacula lingua habeat disertissimum — quippe ut Hebraeus ex Hebraeis et eruditus ad pedes Gamalielis, uiri in lege doctissimi — se ipsum interpretari cupiens inuoluitur.

sin autem in Graeca lingua hoc ei accidit, quam nutritus in Tarso Ciliciae a parua aetate inbiberat, quid de Latinis dicendum est, qui uerbum de uerbo exprimere conantes obscuriores faciunt eius sententias, ueluti herbis crescentibus frugum strangulant ubertatem? conabimur itaque παϱαϕϱαστιϰῶς sensum eius euoluere et tricas inplicati eloquii suo ordini reddere atque iuncturae, ut simplici stamine uerborum fila decurrant puroque subtegmine apostolici sermonis textura subcrescat.

[121.10.4]
nemo uos superet: \'nemo aduersum uos brauium accipiat\'. hoc enim Graece dicitur καταβραβευέτω, quando quis in certamine positus iniquitate agonothetae uel insidiis magistrorum βραβεῖον et palmam sibi debitam perdit. multaque sunt uerba, quibus iuxta morem urbis et prouinciae suae familiarius apostolus utitur. e quibus exempli gratia pauca ponenda sunt: mihi autem parum est iudicari ab humana die, hoc est ἀπὸ ἀνθρωπίνης ἡμέρας, et: οὐ ϰατενάϱϰησα ὑμᾶς, hoc est \'non grauaui uos\', et, quod nunc dicitur: μηδεὶς ὑμᾶς ϰαταβϱαβευέτω, id est \'nullus aduersum uos brauium accipiat\'. quibus et aliis multis uerbis usque hodie utuntur Cilices.

[121.10.5]
nec hoc miremur in apostolo, si utatur eius linguae consuetudine, in qua natus est et nutritus, cum Uergilius, alter Homerus apud nos, patriae suae sequens consuetudinem \'sceleratum\' frigus appellet. nemo ergo uos superet atque deuincat uolens humilitatem litterae sequi et angelorum religionem atque culturam, ut non seruiatis spiritali intellegentiae, sed exemplaribus futurorum, quae nec ipse uidit, qui uos superare desiderat, siue uidet — utrumque enim habetur in Graeco —, praesertim cum tumens ambulet et incedat inflatus mentisque superbiam et gestu corporis praeferat-hoc enim significat eaatsvcov —, frustra autem infletur et tumeat sensu carnis suae carnaliter cuncta intellegens et traditionum Iudaicarum deliramenta perquirens et non tenens caput omnium scripturarum illud, de quo dictum est: caput uiri Christus est, caput autem atque principium totius corporis eorumque, qui credunt, et omnis intellegentiae spiritalis.

[121.10.6]
ex quo capite corpus ecclesiae per suas conpages atque iuncturas iuncturas doctrinae caelestis accipit sucum, ut omnia paulatim membra uegetentur et per occultos uenarum meatus fundatur defaecatus sanguis ciborum et ministretur atque subcrescat, immo teneatur temperantia corporis, ut de fonte capitis rigati artus crescant in perfectionem dei, ut inpleatur saluatoris oratio: pater, uolo, ut, sicut ego et tu unum sumus, sic et isti in nobis unum sint, ut, postquam nos Christus tradiderit patri, sit deus omnia in omnibus.

[121.10.7–8]
tale quid et in uerbis et in sensibus et in genere elocutionis obscurissime scribit ad Ephesios: ueritatem autem loquentes in caritate crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus, ex quo totum corpus conpactum et conexum per omnem iuncturam subministrationis secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri augmentum corporis facit in aedificationem sui in caritate. super quo in commentariis eiusdem epistulae diximus plenius.

loquitur autem uniuersa contra eos, qui credentes ex Iudaeis in dominum saluatorem Iudaicas caerimonias obseruare cupiebant. super qua re et in Actibus apostolorum non parua quaestio concitata est. unde et supra Paulus ait:nemo uos iudicet — de his, qui magistros legis esse se iactant — in cibo et potu, quod alia munda sint, alia inmunda, aut in parte diei festi, ut alios dies festos putent, alios non festos — nobis enim, qui in Christum credimus resurgentem, iugis et aeterna festiuitas est — aut in parte neomeniae, hoc est kalendarum et mensis noui, quando decrescens luna finitur et noctis umbris tegitur — Christianorum enim lumen aeternum est et semper solis iustitiae radiis inlustratur — aut in parte sabbatorum, ut non faciant seruile opus et onera non portent, quia nos Christi sumus libertate donati et onera peccatorum gestare desiuimus.

[121.10.9–10]
haec, inquit, omnia umbra sunt futurorum et imagines uenturae felicitatis, ut, in quibus Iudaei iuxta litteram haesitant et tenentur in terra, nos iuxta spiritum transeamus ad Christum, qui ad distinctionem umbrarum nunc corpus appellatur. quomodo enim in corpore ueritas est et in corporis umbra mendacium, sic in spiritali intellegentia mundus omnis cibus et potus et tota festiuitas et perpetuae kalendae et aeterna requies expectanda est.

quaerimus, quid dicere uoluerit: in humilitate et religione angelorum aut quem sensum habeat. ex quo dominus locutus est ad discipulos: surgite, abeamus hinc et: relinquetur uobis domus uestra deserta, et: locus, in quo crucifiximus est dominus, spiritaliter Aegyptus appelletur et Sodoma, omnis Iudaicarum obseruationum cultura destructa est et, quascumque offerunt uictimas, non deo offerunt, sed angelis refugis et spiritibus inmundis.

[121.10.11–12]
nec mirum, si hoc post passionem domini faciant, cum per Amos quoque prophetam dicatur ad eos: num qui d hostias et uictimas obtulistis mihi quadraginta annis in deserto, domus Israhel, et adsumpsistis tabernaculum Moloch et sidus dei Rempham, figuras, quas fecistis, ut adoretis eas?

quod plenius in contione Iudaica Stephanus martyr exponens et reuoluens historiam ueterem sic locutus est: etuitulum fecerunt in diebus illis et obtulerunt hostias idolo et laetabantur in operibus manuum suarum. conuersus autem est deus et tradidit eos, ut colerent militiam caeli, sicut scriptum est in libro prophetarum.

[121.10.13]
militia autem caeli non tantum sol appellatur et luna et astra rutilantia, sed et omnis angelica multitudo eorumque exercitus, qui Hebraice appellantur sabaoth, id est \'uirtutum\' siue \'exercituum\'. unde et in euangelio iuxta Lucam legimus: et subito facta est cum angelo multitudo militiae caelestis laudantium deum et dicentium: gloria in altissimis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. facit enim deus angelos suos spiritus et ministros suos ignem mentem.

[121.10.14–15]
et ut sciamus semper eos, qui colebant idola, licet in templo hostias uiderentur offerre, non deo eas obtulisse, sed angelis, per Hiezechihel plenius discimus: dedi eis iustificationes non bonas et praecepta non bona. non enim sanguinem hircorum et taurorum quaerit deus, sed sacrificium domini est spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum deus non despicit.

et propterea, qui uitulum fecerunt in Choreb et coluerunt sidus dei Rempham, de quo in propheta Amos plenius disseruimus, adorauerunt figuras, quas ipsi fecerunt, et tradidit eos deus, ut seruirent militiae caeli, quae nunc ab apostolo religio dicitur angelorum. pro \'humilitate\' in Graeco ταπεινοϕϱοσύνη legitur, id est humilitas mentis siue sensus. uere enim humilis sensus et miseranda suspicio deum credere hircorum atque taurorum sanguine delectari et nidore thymiamatis, quem saepe homines declinamus.

[121.10.16–17]
quod autem sequitur: si mortui estis cum Christo ab elementis mundi, quid adhuc tamquam uiuentes in mundo decernitis \'ne tetigeris neque gustaueris neque contrectaueris\', quae sunt omnia in interitum ipso usu secundum praecepta et doctrinas hominum? quae sunt rationein quidem habentia sapientiae in superstitione et humilitate et non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturitatem carnis, hunc nobis habere sensum uidetur.

curramus per singula et obscuritatem sensuum atque uerborum Christo reserante pandamus. si baptizati estis in Christo et cum Christo in baptismate mortui, mortui autem \'ab elementis\' mundi — pro eo, quod est \'elementis\' —, cur mecum non dicitis: mihi autem absit gloriari nisi in cruce domini mei Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo, nec audistis dominum dicentem ad patrem: de mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo o, et: \'mundus odit eos, quoniam non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo\', sed e contrario quasi uiuentes in mundo decernitis: \'ne tetigeris corpus hominis mortui, ne uestimentum et scabellum, in quo sederit mulier menstruata, neque gustaueris suillam carnem et leporum et sepiarum et lolliginum, murenae et anguillae et uniuersorum piscium, qui squamas et pinnulas non habent\', quae omnia in corruptione et interitu sunt ipso usu et stercore degeruntur ?

[121.10.18]
esca enim uentri et uenter escis, et omne, quod intrat per os, non communicat hominem, sed ea, quae de nobis exeunt. secundum praecepta, inquit, et doctrinas hom i n u m secundum illud, quod Esaias loquitur: populus hic labiis me honorat, cor uero eius longe est a me. frustra autem colunt me docentes doctrinas et praecepta hominum, unde et dominus pharisaeos corripit dicens: irritum fecistis mandatum dei, ut traditiones uestras statueretis. deus enim dixit: honora patrem et matrem et: qui maledixerit patri et matri, morte morietur. uos autem dicitis: quicumque dixerit patri uel matri:\'munus, quodcumque est ex me, tibi proderit\' et non honorificauit patrem suum aut matrem et reliqua.

[121.10.19–20]
quibus infert: et irritum fecistis mandatum dei propter traditionem uestram. quantae traditiones pharisaeorum sint, quas hodie δευτϱώσεις uocant, et quam aniles fabulae, reuoluere nequeo. neque enim libri patitur magnitudo et pleraque tam turpia sunt, ut erubescam dicere. dicam tamen unum in ignominiam gentis inimicae: praepositos habent synagogis sapientissimos quosque foedo operi delegatos, ut sanguinem uirginis siue menstruatae mundum uel inmundum, si oculis discernere non potuerint, gustatu probent.

praeterea, quia iussum est, ut diebus sabbatorum sedeat unusquisque in domo sua et non egrediatur nec ambulet de loco, in quo habitat, si quando eos iuxta litteram coeperimus artare, ut non iaceant, non ambulent, non stent, sed tantum sedeant, si uelint praecepta seruare, solent respondere et dicere: \'Barachibas et Symeon et Helles, magistri nostri, tradiderunt nobis, ut duo milia pedes ambulemus in sabbato\' et cetera istius modi, doctrinas hominum praeferentes doctrinae dei. non quo dicamus sedendum esse semper in sabbato et de loco, in quo quis fuerit occupatus, penitus non recedendum, sed quo id, quod inpossibile legis est, in quo infirmatur per carnem, spiritali obseruatione conplendum sit.

[121.10.21]
Sequitur: quae sunt rationem quidem habentia sapientiae. hoc loco quidem\' coniunctio superflua est, quod in plerisque locis propter inperitiam artis grammaticae apostolum fecisse repperimus; neque enim \'sed\' sequitur uel alia coniunctio, quae solet ei propositioni, ubi \'quidem\' positum fuerit, respondere. uidentur igitur obseruationes Iudaicae apud inperitos et uilem plebiculam imaginem habere rationis humanaeque sapientiae, unde et doctores eorum σοφοί, hoc est \'sapientes\', uocantur. et si quando certis diebus traditiones suas exponunt, discipulis suis solent dicere: οἱ σοφοὶ δευτεροῦσιν, id est \'sapientes docent traditiones\'.

[121.10.22–23]
pro\'superstitione\'in Graeco ἐϑελοϑϱησεία posita est, hoc est \'falsa religio\', et pro \'humilitate\' ταπεινοϕϱοσύνη, quae magis uirtutem solet sonare quam uitium; sed hic ταπεινοϕϱοσύνη sic intellegenda, quod humilia sentiant atque terrena. ἀφειδία autem σώματος, cuius nomen Latinus sermo non explicat, apud nos dicitur \'a d non parcendum corp ori\'.

non pareunt Iudaei eorporibus suis in adsumptione ciborum contemnentes interdum, quae habent, et quaerentes, quae non habent - ex qua necessitate debilitates interdum et morbos contrahunt —, nec honorant semet ipsos, cum omnia munda sint mundis nihilque possit esse pollutum, quod cum gratiarum actione percipitur, et idcirco a domino sit creatum, ut saturitate et adinpletione carnis humanos artus uegetet atque sustentet.

[121.10.24]
elementa autem mundi, a quibus, immo quibus mortui sumus, lex Moysi et omne uetus instrumentum intellegendum est, quibus quasi elementis et religionis exordiis dominum discimus. quomodo enim elementa appellantur litterae, per quas syllabas ac uerba coniungimus et ad texendam orationem longa meditatione procedimus, ars quoque musica habet elementa sua et geometrica ab elementis incipit linearum et dialectica atque medicina habent eloaycoyag suas, sic elementis ueteris testamenti, ut ad euangelicam plenitudinem ueniant, sancti uiri eruditur infantia.

[121.10.25–121.11.1]
unde et centesimus octauus decimus psalmus et omnes alii, qui litteris praenotantur, per ethicam nos ducunt ad theologiam et ab elementis occidentis litterae, quae destruitur, transire faciunt ad spiritum uiuificantem. qui ergo mundo et elementis eius mortui sumus, non debemus ea obseruare, quae mundi sunt, quia in altero initium, in altero perfectio est.

Quid sibi uelit, quod idem apostolus ad Thessalonicenses scribit: nisi discessio uenerit primum etreue- latus f uerit homo peccati et reliqua. — In prima ad Thessalonicenses scripserat: de temporibus autem et momentis, fratres, non necesse habetis, ut uobis scribam; ipsi enim diligenter scitis, quia dies domini sicut fur in nocte ita ueniet. cum enim dixerint: \'pax et securitas\', tunc repentinus illis instabit interitus sicut dolor in utero habenti et non effugient.

[121.11.2]
supra enim ad eos scripserat: hoc uobis dicimus in uerbo domini, quia nos, qui uiuimus, qui residui sumus in aduentu domini, non praeueniemus eos, qui dormierunt, quoniam ipse dominus in iussu et in uoce archangeli et in tuba dei descendet de caelo et mortui, qui in Christo sunt, resurgent primi. deinde nos, qui uiuimus, qui residui sumus, simul rapiemur cum illis in nubibus obuiam domino in aera et sic semper cum domino erimus. itaque consolamini inuicem in uerbis istis.

[121.11.3]
quod audientes Macedones non intellexerunt, quos secum uiuentes apostolus uocet et qui dicantur residui, qui cum illo rapiantur in nubibus obuiam domino, sed arbitrati sunt, dum adhuc esset in corpore et antequam gustaret mortem, Christum in sua maiestate uenturum. quod apostolus audiens rogat eos et adiurat per aduentum domini nostri Iesu Christi, ut non cito moueantur neque per spiritum neque per sermonem neque per epistulam tamquam ab eo scriptam, quasi instet dies domini.

[121.11.4]
duos autem esse aduentus domini saluatoris et omnia prophetarum docent uolumina et euangeliorum fides, quod primum in humilitate uenerit et postea sit uenturus in gloria, ipso domino protestante, quae ante consummationem mundi futura sint et quomodo uenturus antichristus, quando loquitur ad apostolos: cum u ide r i tis abominationem desolationis, quae dicta esta Danihele propheta, stantem in loco sancto — quis legit, intellegat — tunc, qui in Iud ae a sunt, f ugiant ad montes et, qui in tecto, non descendat tollere aliquid de domo sua.

[121.11.5]
et iterum: tunc, si quis uobis dixerit: \'ecce hic Christus aut illic\', nolite credere. surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. ecce praedixi uobis. si ergo dixerint uobis: \'ecce in deserto est\', nolite exire, \'ecce in penetralibus', nolite credere. sicut enim fulgur exit ab oriente et paret usque in occidentem, ita erit et aduentus filii hominis.

[121.11.6–7]
ac deinde: tunc apparebit signum filii hominis in caelo et uidebunt filium hominis uenientem in nubibus caeli cum uirtute multa et maiestate. et mittet angelos suos cum tuba et uoce magna et congregabunt electos eius a quattuor uentis a summo caelorum usque ad terminos eorum.

rursumque de antichristo loquitur ad Iudaeos: ego ueni in nomine patris mei et non credidistis mihi. si alius uenerit in nomine suo, illum suscipietis. igitur Thessalonicensium animos uel occasio non intellectae epistulae uel ficta reuelatio, quae per somnium deceperat dormientes, uel aliquorum coniectura Esaiae et Danihelis euangeliorumque uerba de antichristo praenuntiantia in illud tempus interpretantium mouerat atque turbauerat, ut in maiestate sua tunc Christum sperarent esse uenturum.

[121.11.8–9]
cui errori medetur apostolus et exponit, quae ante aduentum antichristi debeant praestolari, ut, cum illa facta uiderint, tunc sciant antichristum, id est hominem peccati et filium perditionis, qui aduersatur et extollitur super omne, quod dicitur deus aut quod colitur, et qui in templo dei sedeat, esse uenturum.

n i s i, inquit, uenerit discessio primum — quod Graece dicitur ajzoovaoia, ut omnes gentes, quae Romano imperio subiacent, recedant ab eis — et reuelatus fuerit id est ostensus, quem omnium prophetarum uerba praenuntiant — homo peccati — in quo fons omnium peccatorum est — et filius perditionis — id est diaboli; ipse est enim uniuersorum perditio —, qui aduersatur Christo et ideo uocatur antichristus, e t extollitur super omne, quod dicitur deus, ut cunctarum gentium deos siue omnem probatam et ueram religionem suo calcet pede et in templo dei — uel Hierosolymis, ut quidam putant, uel in ecclesia, ut uerius arbitramur- sederit ostendens se, tam quam ipse sit Christus et filius dei.

[121.11.10]
nisi, inquit, ante Romanum imperium fuerit desolatum et antichristus praecesserit, Christus non ueniet, qui ideo ita uenturus est, ut antichristum destruat. meministis, ait, quod haec ipsa, quae nunc scribo per epistulam, cum apud uos essem, praesenti sermone narrabam et dicebam uobis Christum non esse uenturum, nisi praecessisset antichristus. et nunc quid detineat, scitis, ut reueletur in suo tempore, hoc est: quae causa sit, ut antichristus in praesentiarum non ueniat, optime nostis.

[121.11.11–12]
nec uult aperte dicere Romanum imperium destruendum, quod ipsi, qui imperant, aeternum putant. unde secundum Apocalypsin Iohannis in fronte purpuratae meretricis scriptum est nomen blasphemiae, id est \'Romae aeternae\'. si enim aperte audacterque dixisset: \'non ueniet antichristus, nisi prius Romanum deleatur imperium\', iusta causa persecutionis in orientem tunc ecclesiam consurgere uidebatur.

Quodque sequitur: iam enim mysterium iniquitatis operatur, tantum ut, qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat, et tunc reuelabitur ille iniquus, hunc habet sensum: multis malis atque peccatis, quibus Nero, inpurissimus Caesarum, mundum premit, antichristi parturitur aduentus et, quod ille operaturus est postea, in isto ex parte conpletur, tantum ut Romanum imperium, quod nunc uniuersas gentes tenet, recedat et de medio fiat.

[121.11.13–14]
et tunc antichnstus ueniet, fons iniquitatis, quem dominus Iesus interf i c i e t spiritu oris sui, diuina uidelicet potestate et suae maiestatis imperio, cuius iussisse fecisse est, non in exercitus multitudine, non in robore militum, non in angelorum auxilio, sed, statim ut ille aduenerit, interficietur antichristus.

et quomodo tenebrae solis fugantur aduentu, sic inlustratione aduentus sui eum dominus destruet atque delebit, cuius opera satanae sunt opera, et, sicut in Christo plenitudo diuinitatis fuit corporaliter, ita et in antichristo omnes erunt fortitudines et signa atque prodigia, sed uniuersa mendacia. quomodo enim signis dei, quae operabatur per Moysen, magi suis resistebant mendaciis et uirga Moysi deuorauit uirgas eorum, ita mendacium antichristi Christi ueritas deuorabit; seducentur autem eius mendacio, qui perditioni sunt praeparati.

[121.11.15]
et quia tacita quaestio poterat commoueri: cur enim concessit deus omnem eum habere uirtutem et signa atque prodigia, per quae seducantur, si fieri potest, etiam electi dei?\', solutione praeuenit quaestionem et, quod obponi poterat, antequam obponatur, absoluit. faciet, inquit, haec omnia non sua uirtute, sed concessione dei propter Iudaeos, ut qui noluerunt caritatem recipere ueritatis, hoc est Christum, quia caritas dei diffusa est in corda credentium et ipse dicit: ego sum ueritas, de quo in psalmis scriptum est: ueritas de terra orta est.

[121.11.16]
qui ergo caritatem et ueritatem non receperunt, ut saluatore suscepto salui fierent, mittit illis deus non operatorem, sed ipsam operationem, id est fontem erroris, ut credant mendacio, quia mendax est ipse et pater eius. et siquidem antichristus de uirgine natus esset et primus uenisset in mundum, poterant habere Iudaei excusationem et dicere, quod putauerint ueritatem et idcirco mendacium pro ueritate susceperint; nunc autem ideo iudicandi sunt, immo procul dubio condemnandi, quia Christo ueritate contempta postea mendacium, id est antichristum, suscepturi sunt.


CXXII. AD RUSTICUM DE PAENITENTIA

[122.1.1]
Quod ignotus ad ignotum audeo scribere, sanctae ancillae Christi Hedybiae et sanctae filiae meae, coniugis tuae Artemiae, immo sororis ex coniuge atque conseruae, fecit deprecatio. quae nequaquam propria salute contenta tuam et ante quaesiuit in patria et nunc in sanctis locis quaerit salutem imitari cupiens Andreae et Philippi apostolorum beniuolentiam, quorum uterque inuentus a Christo fratrem Simonem et amicum Nathanahel inuenire desiderat, ut alter eorum mereatur audire: tu es Simon, filius Iohannis, tu uocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus, alter \'donum dei\' —hoc enim in lingua nostra sonat Nathanahel — Christi ad se loquentis testimonio subleuetur: ecce uere Israhelita, in quo dolus non est.

[122.1.2–3]
optauerat quondam et Loth cum filiabus saluare coniugem suam et de incendio Sodomae et Gomorrae paene semiustus erumpens educere eam, quae * pristinis uitiis tenebatur adstricta; sed et trepida desperatio respiciensque postergum aeterno infidelitatis titulo condemnatur et ardens fides pro una muliere perdita totam Segor liberat ciuitatem.

denique, postquam Sodomiticas ualles ac tenebras derelinquens ad montana conscendit, ortus est ei sol m Segor, quae interpretatur \'paruula\', ut parua fides Loth, quia maiora non poterat, saltim minora seruaret. neque enim Gomorrae quondam et erroris habitator statim ad meridiem poterat peruenire, in qua Abraham, amicus domini, cum angelis suscepit deum et Ioseph fratres pascit in Aegypto sponsusque audit a sponsa: ubi pascis, ubi cubas in meridie?

[122.1.4–5]
Samuhel quondam plangebat Saul, quia superbiae uulnera paenitentiae medicamine non curabat, et Paulus lugebat Corinthios, qui fornicationis maculas lacrimis delere nolebant. unde et Hiezechiel librum deuorat scriptum intus et foris carmine et planctu et uae: carmine super laude iustorum, planctu super paenitentibus, uae super his, de quibus scriptum est: cum uenerit inpius in profundum malorum, contemnit.

quos ostendit et Esaias dicens: uocauit dominus sabaoth n die a fletum et planctum et decaluationem et accinctionem ciliciorum; ipsi autem fecerunt laetitiam et exultationem mactantes uitulos et occidentes oues, ut comederent carnes, atque dicentes: manducemus et bibamus; cras enim moriemur.

[122.1.6–7]
de quibus et Hiezechiel loquitur: et tu, fili hominis, dic domui Israhel: sic locuti estis dicentes: errores nostri et iniquitates nostrae super nos erunt et in ipsis contabescimus; et quomodo salui esse poterimus? dic eis: uiuo ego, dicit dominus; nolo mortem inpii, sed ut conuertatur a uia sua.

et iterum: reuertimini recedentes a uia uestra; quare moriemini, domus Israhel? nihil ita offendit deum quam desperatione meliorum haerere peioribus, licet et ipsa desperatio incredulitatis indicium sit. qui enim desperat salutem, non putat futurum esse iudicium. quod si metueret, utique bonis operibus se iudici praepararet. audiamus per Hieremiam loquentem deum: conuerte pedem tuum a uia aspera et guttur tuum a siti et iterum: numquid, qui cadit, non resurget aut, qui auersus est, non reuertetur? et per Esaiam: quando conuersus ingemueris, tunc saluus eris et scies, ubi fueris.

[122.1.8]
scire non possumus aegrotationis mala, nisi cum fuerit sanitas consecuta, et, quantum boni uirtus habeat, uitia demonstrant clariusque fit lumen conparatione tenebrarum. Hiezechiel quoque isdem uerbis, quia eodem et spiritu: conuertimini, inquit, et redite ab iniquitatibus uestris, domus Israhel, et non erunt uobis in tormentum inpietatis. proicite omnes inpietates uestras, quibus inpie egistis aduersum me, et facite uobis cor nouum et spiritum nouum. et quare moriemini, domus Israhel? nolo enim mortem peccator i s, dicit dominus.

[122.1.9–10]
unde et in consequentibus loquitur: uiuo ego, dicit dominus. nolo mortem peccatoris, nisi ut reuertatur a uia sua et uiuat, ne mens incredula bonorum repromissione desperet et semel perditioni animus destinatus non adhibeat uulneri curationem, quod nequaquam aestimat posse curari. idcirco iurare se dicit, ut, si non credimus promittenti deo, credamus saltim pro nostra salute iuranti. quam ob causam et iustus precatur ac dicit:

conuerte nos, deus salutaris noster, et auerte furorem tuum a nobis et iterum: domine, in uoluntate tua praestitisti decori meo fortitudinem, auertisti faciem tuam et factus sum conturbatus. postquam enim foeditatem delictorum meorum uirtutum decore mutaui, infirmitatem meam tua gratia roborasti et te audiam pollicentem: persequar inimicos meos et conprehendam eos et non reuertar, donec deficiant, ut, qui te ante fugiebam et inimicus eram, tua conprehendar manu.

[122.1.11–12]
ne cesses a persequendo, donec deficiam a uia mea pessima et reuertar ad uirum meum pristinum, qui mihi dabat linteamina mea et oleum et similam et cibabat me pinguissimis cibis. qui idcirco obsaepsit atque praeclusit uias meas pessimas, ut eam inuenirem uiam, quae dicit in euangelio: ego sum uia et uita et ueritas. audi prophetam loquentem:

qui seminant in lacrimis, in gaudio metent. euntes ibant et flebant portantes semina sua; uenientes autem uenient in exultatione portantes manipulos suos, et loquere cum eo: laboraui in gemitu meo, lauabo per singulas noctes lectum meum, in lacrimis stratum meum rigabo, et iterum: sicut desiderat ceruus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, deus. sitiuit anima mea ad deum fortem et uiuum, factae sunt lacrimae meae panis per diem et noctem, et in alio loco: deus, deus meus, ad te de luce uigilo. sitiuit ad te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea. in terra deserta et inuia et inaquosa, sic in sancto apparui tibi.

[122.1.13–14]
quamquam sitierit te anima mea, tamen multo te plus carnis meae labore quaesiui et tibi in sancto apparere non potui, nisi prius in terra deserta a uitiis et inuia aduersariis potestatibus et absque humore et reumate ullius libidinis commorarer. fleuit et dominus super ciuitatem Hierusalem, quia non egisset paenitentiam, et Petrus trinam negationem amaritudine abluit lacrimarum inpleuitque illud propheticum: exitus aquarum deduxerunt oculi mei.

plangit et Hieremias populum paenitentiam non agentem dicens: quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrimarum et plorabo populum istum per diem et noctem? cur autem plangat et defleat, sequenti sermone demonstrat: nolite flere mortuum neque plangatis eum. flete planctu, qui egreditur, quia non reuertetur u 11 r a.

[122.1.15–16]
nequaquam igitur gentilis plangendus est atque Iudaeus, qui in ecclesia non fuerunt et semel mortui sunt, de quibus saluator dicit: dimitte mortuos, ut sepeliant mortuos suos, sed [eos], qui per scelera atque peccata egrediuntur de ecclesia et nolunt ultra reuerti ad eam damnatione uitiorum.

unde et ad uiros ecclesiasticos, qui muri et turres ecclesiae nuncupantur, loquitur sermo propheticus dicens: muri Sion, proferte lacrimas inplentes illud apostoli: gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, ut dura corda peccantium uestris lacrimis prouocetis ad fletum, ne perseuerantes in malitia audiant: ego plantaui te uineam fructiferam, omnem ueram; quomodo conuersa es in amaritudinem uitis alienae?et iterum ligno dixerunt: \'pater meus es tu\' et lapidi: \'tu genuisti me\', et aduerterunt ad me dorsa et non facies suas. et est sensus: noluerunt ad me conuerti, ut agerent paenitentiam, sed cordis duritia in iniuriam meam sua terga uerterunt. quam ob rem et dominus loquitur ad Hieremiam:

[122.1.17–122.2.1]
uidisti, quae fecerunt mihi, habitatio Israhel? abierunt super omnem montem excelsum et subter omne lignum frondosum et fornicati sunt ibi. et dixi, postquam fornicata est haec omnia: \'reuertere ad me\'et non est reuersa. ,

0 clementiam dei, o nostram duritiam! dum et post tanta scelera nos prouocat ad salutem et nec sic quidem uolumus ad meliora conuerti: si reliquerit, inquit, uxor uirum suum et alii nupserit et uoluerit postea reuerti ad eum, numquid suscipiet eam et non detestabitur? pro quo scriptum est iuxta Hebraicam ueritatem, quod in Graecis et Latinis codicibus non habetur: et tu reliquisti me; tamen conuertere et suscipiam te, dicit dominus.

[122.2.2]
Esaias quoque in eundem sensum isdem loquitur paene sermonibus: conuertimini, qui profundum consilium cogitatis et iniquum, filii Israhel. reuertere ad me et redimam te. ego deus et non est alius praeter me. iustus et saluator non est absque me. reuertimini <id me et salui eritis, qui estis in extremis terrae. recordamini horum et ingemescite et agite paenitentiam, qui erratis. conuertimini corde et mementote priorum a saeculo, quoniam ego sum deus et non est alius absque me.

[122.2.3–4]
scribit et Iohel: conuertimini ad me ex tot 0 corde uestro in ieiunio et lacrimis et planctu; scindite corda uestra et non uestimenta uestra. misericors enim et miserator est dominus et agens paenitentiam super malitiis. quan-

taeautemsmtmisencordiaeet quantae (et)— utitaloquar — nimiae ineffabilisque clementiae, Osee propheta nos doceat, per quem loquitur deus: quid tibi faciam, Effraim, quomodo te protegam, Israhel, quid tibi, inquam, faciam? sicut Adamam ponam te et sicut Seboim. conuersum est cor meum in me, conturbata est paenitudo mea. nequaquam faciam secundum iram furoris mei.

[122.2.5–122.3.1]
unde et Dauid loquitur in psalmo: non est in morte, qui memor sit tui; in inferno autem quis confite bitur tibi? et in alio loco: peccatum meum notum feci et iniquitatem meam non abscondi. dixi: \'pronuntiabo contra me iniquitatem meam domino' et tu dimisisti inpietatem cordis mei. pro hac orabit ad te omnis sanctus in tempore oportuno. uerumtamen nisi in diluuio aquarum multarum ad ipsum non adpropinquabunt.

Uide, quanta magnitudo sit fletuum, ut aquarum diluuio conparetur. quos qui habuerit et dixerit cum Hieremia: non sileat pupilla oculi mei, statim in illo conplebitur: m i sericordia et ueritas obuiauerunt sibi, iustitia et pax deosculatae sunt, ut, si te iustitia ueritasque terruerint, misericordia et pax prouocent ad salutem.

[122.3.2–3]
totam paenitentiam peccatoris ostendit psalmus quinquagesimus, quando ingressus est Dauid ad Bethsabee, uxorem Uriae Cethei, et Nathan prophetante correptus respondit dicens: peccaui statimque meretur audire: et dominus abstulit a te pecc a t u m. adulterio enim iunxerat homicidium et tamen conuersus ad lacrimas: miserere, ait, mei, deus, secundum magnam misericordiam tuam et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam.

magnum enim peccatum magna indigebat misericordia. unde iungit et dicit: multum laua me ab iniquitate mea et a peccato meo munda me, quoniam iniquitate m meam ego agnosco et delictum meum contra me est semper. tibi soli peccaui — rex enim alium non timebat — et malum coram te feci, ut iustificeris in sermonibus tuis et uincas, dum iudicaris.

[122.3.4–5]
conclusit enim deus omnia sub peccato, ut omnibus misereatur. tantumque profecit, ut dudum peccator et paenitens transierit in magistrum et dicat: docebo iniquos uias tuas et inpii ad te conuertentur. confessio enim et pulchritudo corameo, ut, qui sua fuerit peccata confessus et dixerit corruptae sunt et conputruerunt cicatrices meae a facie insipientiae meae, foeditatem uulnerum sanitatis decore conmutet. qui enim abscondit iniquitatem suam, non prosperabitur.

Achab, rex inpiissimus, uineam Nabuthae cruore possedit et cum Iezabel non tam coniugio sibi quam crudelitate coniuncta Heliae increpatione corripitur: haec dicit dominus: occidisti et possedisti. et iterum: in loco, quo linxerunt canes sanguinem Nabuthae, ibi lingent sanguinem tuum et: Iezabel canes comedent ante muros Hiezrahel. quod cum audisset Achab, scidit uestimenta sua et posuit saccum super carnem suam ieiunauitque et dormiuit in cilicio. factusque est sermo domini ad Heliam dicens: quoniam reueritus est Achab faciem meam, non inducam malum in diebus eius.

[122.3.6–7]
unum scelus Achab et Iezabel, et tamen conuersi Achab ad paenitentiam poena differtur in posteros et Iezabel in scelere perseuerans praesenti iudicio condemnatur. loquitur et dominus in euangelio: uiri N i neuitae surgent in iudicio cum generatione hac et condemnabunt eam, quia egerunt paenitentiam ad praedicationem lonae. non enim ueni uocare iustos sed peccatores ad paenitentiam.

dragma perit et tamen inuenitur in stercore; nonaginta nouem oues in solitudine relinquuntur et una ouis, quae aberrauerat, pastoris humeris reportatur. unde et laetitia angelorum est super uno peccatore agente paenitentiam. quanta felicitas, ut salute nostra exultent caelestia! de quibus dicitur: . paenitentiam agite; adpropinquauit enim regnum caelorum. nullum in medio spatium; mors et uita sibi contraria sunt et tamen paenitentia copulantur.

[122.3.8]
luxuriosus filius totam prodegerat substantiam et procul a patre uix porcorum cibis inediam sustentabat. reuertitur ad parentem, immolatur ei uitulus saginatus, stolam accipit et anulum, ut Christi recipiat uestimentum, quod dudum polluerat, et audire mereatur: candida sint semper uest i menta tua receptoque signaculo dei proclamet ad dominum: pat e r, peccaui in caelum et in te et reconciliatus osculo dicat ad eum: signatum est super nos lumen uultus tui, domine. iustitia iusti non liberabit eum, in quacumque die peccauerit, et iniquitas iniqui non nocebit ei, in quacumque die conuersus fuerit.

[122.3.9]
unumquemque rndicat, sicut inuenerit, nec praeterita considerat sed praesentia, si tamen uetera crimina nouella conuersione mutentur. septies cadet iustus et resurget. si cadit, quomodo iustus, si iustusquomodo cadit ? sed iusti uocabulum non amittit, qui per paenitentiam semper resurgit. et non solum septies, sed septuagies septies delinquenti, si conuertatur ad paenitentiam, peccata donantur. cui plus dimittitur, plus diligit. meretrix lacrimis pedes saluatoris lauat et crine detergit et in typum ecclesiae de gentibus congregatae meretur audire: dimittuntur tibi peccata tua. pharisaei iustitia perit superbia et publicani humilitas confessione saluatur.

[122.3.10]
per Hieremiam contestatur deus: ad summam loquar contra gentem et regnum, ut eradicem et destruam et disperdam illud. si paenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum aduersus eam, agam et ego paenitentiam super malo, quod cogitaui, ut facerem ei. et ad summam loquar de gente et regno, ut aedificem et ut plantem illud. si fecerit malum in conspectu meo, ut non audiat uocem meam, paenitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei.

[122.3.11–12]
statimque infert: ecce ego fingo contra uos malum et cogito contra uos cogitationem. reuertatur unusquisque a uia sua mala et dirigite uias uestras et studia uestra. qui dixerunt: desperauimus; post cogitationes enim nostras ibimus et unusquisque prauitatem cordis sui mali faciem u s. Symeon iustus loquitur in euangelio: ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum, in ruinam uidelicet peccatorum et in resurrectionem eorum, qui agunt paenitentiam.

apostolus scribit ad Corinthios: auditur inter uos fornicatio et talis fornicatio, qualis nec inter gentes quidem, ita ut uxorem patris aliquis habeat. et uos inflati estis et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio uestrum, qui hoc opus fecit. et secunda ad eosdem epistula, ne abundantiori tristitia perea t, qui eius modi est, reuocat eum et obsecrat, ut confirment super illum caritatem et, qui incestu perierat, paenitentia conseruetur.

[122.3.13]
nullus enim mundus a peccato, nec si unius quidem diei fuerit uita eius; numerabiles autem anni uitae illius. astra quoque ipsa non sunt munda in conspectu eius et aduersum angelos suos peruersum quid excogitauit. si in caelo peccatum, quanto magis in terra! si delictum in his, qui carent temptatione corporea, quanto magis in nobis, qui fragili carne circumdamur et cum apostolo dicimus: miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? non enim habitat in carne nostra bonum nec agimus, quod uolumus, sed quod nolumus, ut aliud anima desideret, aliud caro facere cogatur.

[122.3.14]
quodsi quidam iusti appêllantur in scripturis et non solum iusti sed iusti in conspectu dei, iuxta illam iustitiam appellantur iusti, iuxta quam supra dictum est: septies cadet iustus et resurget et iuxta quod iniquitas iniqui non nocebitei, in quacumque die conuersus fuerit. denique et Zacharias, pater Iohannis, qui scribitur iustus, peccauit in eo, quod non credidit, et statim silentio condemnatur et Iob, qui iustus et inmaculatus ac sine querella in principio uoluminis sui scribitur, postea et dei sermone et confessione sui peccator arguitur.

[122.3.15–122.4.1]
si Abraham, Isaac et Iacob, prophetae quoque et apostoli nequaquam caruere peccato, si purissimum triticum habuit mixtas paleas, quid de nobis dici potest, de quibus illud scriptum est: quid paleis ad frumentum, dicit dominus? et tamen paleae futuro reseruantur incendio et zizania hoc tempore mixta sunt segetibus frumentorum, donec ueniat, qui habet uentilabrum in manu sua et purgabit aream, ut triticum in horrea congreget et quisquilias gehennae igne conburat.

Haec omnia quasi per pulcherrima scripturarum prata discurrens in unum locum uolui congregare et de speciosissimis floribus coronam tibi texere paenitentiae, quam inponas capiti tuo et adsumas pennas columbae et uoles et requiescas et clementissimo reconcilieris patri.

[122.4.2]
narrauit mihi uxor quondam tua, nunc soror atque conserua, quod iuxta praeceptum apostoli ex consensu abstinueritis uos ab opere nuptiarum, ut uacaretis orationi, tuaque rursum uestigia quasi in salo posita fluctuasse, immo — ut apertius loquar — esse prolapsa, illam autem audisse a domino cum Moysi: tu uero hic sta mecum et dixisse de domino: statuit supra petram pedes meos, tuam domum, quae fundamenta fidei solida non habebat, postea diaboli turbine concidisse, porro illius perstare in domino et suum tibi hospitium non negare, ut, cui prius coniunctus fueras corpore, nunc spiritu copuleris — qui enim adhaeret domino, unus spiritus est-, cumque uos rabies barbarorum et inminens captiuitas separaret, sub iuris iurandi testificatione pollicitum, ut ad sancta transeuntem loca uel statim uel postea sequereris et seruares animam tuam, quam uisus fueras neglegentia perdidisse.

[122.4.3]
redde igitur, quod praesente domino spopondisti. incerta est uita mortalium; ne ante rapiaris, quam tuam inpleas sponsionem, imitare eam, quam docere debueras. pro pudor! fragilior sexus uincit saeculum et robustior superatur a saeculo. tanti dux femina facti est et non sequeris eam, in cuius salute candidatus es fidei? quodsi te rei familiaris tenent reliquiae, ut scilicet mortes amicorum et ciuium uideas et ruinas urbium atque uillarum, saltim inter captiuitatis mala et feroces hostium uultus et prouinciae tuae infinita naufragia teneto tabulam paenitentiae et memento conseruae tuae, quae tuam cottidie suspirat nec desperat salutem.

[122.4.4]
tu uagaris in patria, immo non patria, quia patriam perdidisti; ista pro te in locis uenerabilibus resurrectionis et crucis et incunabulorum domini saluatoris, in quibus paruulus uagiit, tui nominis recordatur teque ad se orationibus trahit, ut, si non tuo merito, saltim huius salueris fide. iacebat quondam paralyticus in lectulo et sic erat cunctis artubus dissolutus, ut nec pedes ad ingrediendum nec manus mouere posset ad precandum; et tamen offertur ab aliis et restituitur pristinae sanitati, ut portaret lectu- lum, qui dudum a lectulo portabatur. et te igitur absentem corpore, praesentem fide offert conserua tua domino saluatori et dicit cum Chananaea: filia mea male uexatur daemon i o. recte enim appellabo animam tuam filiam animae eius, quae sexus nescit diuersitatem, quia te quasi paruulum atque lactantem et necdum ualentem sumere solidos cibos inuitat ad lac infantiae et nutricis tibi alimenta demonstrat, ut possis dicere cum propheta: erraui sicut ouis perdita; quaere seruum tuum, quoniam mandata tua non sum oblitus.


CXXIII. AD GERUCHIAM DE MONOGAMIA

[123.1.1–2]
In ueteri uia nouam semitam quaerimus et in antiqua detritaque materia rudem artis excogitamus elegantiam, ut nec eadem sint et eadem sint. unum iter et perueniendi, quo cupias, multa conpendia. saepe ad uiduas scripsimus et in exhortatione earum multa de scripturis sanctis exempla repetentes uarios testimoniorum flores in unam pudicitiae coronam texuimus.

nunc ad Geruchiam nobis sermo est, quae quodam uaticinio futurorum ac dei praesidentis auxilio nomen accepit, quam auiae et matris amitaeque, probatarum in Christo feminarum, nobilis turba circumstat: quarum auia Metronia per quadraginta annos uidua perseuerans Annam nobis, filiam Fanuhelis, de euangelio retulit, Benigna mater quartum et decimum inplens uiduitatis annum centenario uirginum choro cingitur, soror Celerini, patris Geruchiae, quae paruulam nutriuit infantem et in suo natam suscepit gremio, per annos uiginti mariti solacio destituta erudit neptem, quod a matre didicit.

[123.2.1–2]
Haec breui sermone perstrinxi, ut ostendam adulescentulam meam non praestare monogamiam generi suo sed reddere nec tam laudandam esse, si tribuat, quam omnibus exsecrandam, si negare temptauerit, praesertim cum postumus eius Simplicius nomen patris referat et nulla sit excusatio desertae ac sine herede domus, sub quorum patrocinio interdum sibi libido blanditur, ut, quod propter intemperantiam suam faciunt, uideantur facere desiderio liberorum.

sed quid ego quasi ad retractantem loquor, cum audiam eam multos palatii procos ecclesiae uitare praesidio, quos certatim diabolus inflammat, ut uiduae nostrae castitatem probet, quam et nobilitas et forma et aetas et opes faciunt cunctis appetibilem, ut, quanto plura sunt, quae inpugnant pudicitiam, tanto uictricis maiora sint praemia ?

[123.3.1]
Et quia nobis de portu egredientibus quasi quidam scopulus opponitur, ne possimus ad pelagi tuta decurrere, et apostoli Pauli scribentis ad Timotheum profertur auctoritas, in qua de uiduis disputans ait: uolo autem iuniores nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occasionem dare aduersario maledicti gratia; iam enim quaedam abierunt retro post satanan, oportet primum sensum tractare praecepti et omnem loci huius continentiam discutere atque ita apostolicis uestigiis insistentem ne. transuersum quidem, ut dici solet, unguem in partem alteram declinare.

[123.3.2]
supra scripserat, qualis uidua esse deberet: unius uiri uxor, quae liberos educauit, quae in bonis operibus habuit testimonium, quae tribulantibus de sua substantiola ministrauit, cuius spes deus est et quae permanet in obsecratione et orationibus nocte ac die. post quae iungit contraria: quae autem deliciis est, uiuens mortua est. statimque infert et discipulum suum omni munit arte doctrinae: adulescentiores autem uiduas deuita, quae, cum lasciuierint in Christo, nubere uolunt habentes - damnationem, quod primam fidem irritam fecerunt.

[123.3.3–123.4.1]
propter has igitur, quae fornicatae sunt in iniuriam uiri sui Christi — hoc enim ϰαταστϱηνιάσουσιν Graecus sermo significat — uult apostolus alterum matrimonium praeferens digamiam fornicationi, secundum indulgentiam dumtaxat, non secundum imperium.

Simulque singula testimonii uerba tractanda sunt. uolo, inquit, adulescentulas nubere: cur, quaeso? quia nolo adulescentulas fornicari. procreare filios: quam ob causam? ne metu partus ex adulterio filios necare cogantur. matres familias esse: quare, obsecro ? quia multo tolerabilius est digamum esse quam scortum, secundum habere uirum quam plures adulteros. in altero enim miseriarum consolatio est, in altero poena peccati.

[123.4.2–3]
sequitur: nullam occasionem dare aduersario maledicti gratia. in quo breui accinctoque praecepto multa simul monita continentur: ne propositum uiduae exquisitior cultus infamet, ne oculorum nutibus et hilaritate uultus iuuenum post se greges trahat, ne aliud uerbo, aliud habitu polliceatur et conueniat ei uersiculus ille uulgatus: risit et arguto quiddam promisit ocello.

atque ut omnes nubendi causas breui sermone concluderet, cur hoc praecepisset, ostendit dicens: iam enim quaedam abierunt retro post satanan. ideo ergo secunda et, si necesse est, tertia incontinentibus aperit matrimonia, ut a satana abstrahat, ut magis mulierem qualicumque uiro iunctam faciat esse . quam diabolo. sed et ad Corinthios tale quid loquitur: dico autem innuptis et uiduis: bonum est illis, si sic permanserint ut ego. si autem non se continent, nubant; melius est enim nubere [quam u r i]. cur, apostole ? statim infers: quia peius est uri.

[123.5.1]
Alioquin absolutum bonum est et sine conparatione peioris esse, quod apostolus est, id est solutum, non ligatum, nec seruum sed liberum, cogitantem ea, quae dei sunt, non ea, quae uxoris. et protinus in consequentibus: mulier, inquit, alligata est uiro, quamdiu uiuit uir eius. quodsi dormierit uir eius, libera est: cui uult, nubat, tantum in domino. beatior autem erit, si sic permanserit secundum meum consilium. puto autem, quod et ego spiritum dei habeam.

[123.5.2–3]
et in hoc idem sensus, quia idem et spiritus; diuersae epistulae, sed unus auctor epistularum. uiuente uiro mulier alligata est et mortuo soluta. ergo matrimonium uinculum est et uiduitas solutio. uxor alligata est uiro et uir alligatus uxori in tantum, ut sui corporis non habeant potestatem et alterutrum debitum reddant nec possint habere pudicitiae libertatem, qui seruiunt dominatui nuptiarum.

quodque addidit: tantum in domino, amputat ethnicorum coniugia, de quibus et in alio loco dixerat: nolite iugum ducere cum infidelibus. quae enim participatio iustitiae cum iniquitate aut quae societas luci cum tenebris? quae conuentio Christi ad Belial aut quae pars fideli cum infidele? qui consensus templo dei cum idolis? ne scilicet aremus in boue et asino, ne tunica nuptialis uario sit texta subtemine.

[123.5.4–5]
extemploque tollit, quod concesserat et, quasi paeniteat eum sententiae suae, retrahit: b e a tior erit, si sic permanserit, suique hoc magis dicit esse consilii. quod, ne contemnatur ut hominis, spiritus sancti auctoritate confirmat, ut non indulgens homo fragilitati carnis humanae, sed apostolus praecipiens sancto spiritu audiatur.

nec sibi in eo annorum puellarium debet uidua blandiri, quod non minus sexagenariae electionem praecipit. neque enim innuptas uel iuuenculas cogit, ut nubant, qui de nuptis quoque loquitur: t e mpus breue est; superest, ut et, qui habent uxores, sic sint, quasi non habeant, sed de his uiduis disputat, quae suorum nutriuntur alimentis, quae filiorum et nepotum ceruicibus inponuntur.

[123.5.6]
quibus imperat, ut discant domum suam colere et remunerari parentes et sufficienter eis tribuere, ut non grauetur ecclesia et possit certis uiduis ministrare, de quibus scriptum est: honora uiduas, quae uere uiduae sunt, hoc est, quae omni suorum auxilio destitutae, quae manibus suis laborare non possunt, quas paupertas debilitat aetasque conficit, quibus deus spes est et omne opus oratio. ex quo intellegi datur adulescentulas uiduas exceptis his, quas excusat infirmitas, uel suo labori uel liberorum ac propinquorum ministerio deligari.

[123.5.7–8]
honor autem inpraesentiarum uel pro elemosyna uel pro munere accipitur, ut est illud: presbyteri duplici honore dignis habeantur, maxime, qui laborant in uerbo et doctrina. et in euangelio dominus disserit mandatum legis, in quo dicitur: honora patrem tuum et matrem tua m, non in uerborum sono, qui inopiam parentum cassa potest adulatione frustrari, sed in uictus necessariis ministrandis debere intellegi.

iubente enim deo, ut filii alerent parentes pauperes et redderent beneficia senibus, quae paruuli acceperant, scribae et pharisaei e contrario docebant filios, ut parentibus responderent: \'corban, hoc est donum, quod altari pollicitus sum et in templi dona promisi, si tu a me acceperis cibos, uertetur in tuum refrigerium\'. atque ita fiebat, ut egentibus patre et matre sacrificium offerrent filii, quod sacerdotes scribaeque consumerent. si ergo apostolus pauperes uiduas — eas tamen, quae adulescentulae sunt et nulla debilitate franguntur – cogit suis manibus laborare, ne grauetur ecclesia et possit anus uiduas sustentare, qua excusatione utitur, quae opibus mundi affluit, quae potest etiam aliis ministrare et de iniquo mamona facere sibi amicos, qui possint eam in aeterna suscipere tabernacula?

[123.5.9]
simulque considera, quod uidua non eligatur nisi unius uiri uxor. et nos putabamus sacerdotum hoc tantum esse priuilegium, ut non admittatur ad altare, nisi qui unam habuerit uxorem. non solum enim ab officio sacerdotali digamus excluditur, sed et ab elemosyna ecclesiae, dum indigna putatur stipe, quae ad secunda coniugia deuoluta est. quamquam in lege sacerdotali teneatur et laicus, qui talem se praebere debet, ut possit eligi in sacerdotium. non enim eligitur, si digamus fuerit, porro eliguntur ex laicis sacerdotes: ergo et laicus tenetur mandato, per quod ad sacerdotium peruenit.

[123.6.1–2]
Aliud est, quod uult apostolus, aliud, quod cogitur uelle. ut concedat secunda matrimonia, meae est incontinentiae, non illius uoluntatis. uult esse omnes sicut se ipsum et ea cogitare, quae dei sunt, et solutos nequaquam ultra alligari. sed, si labentes per incontinentiam ad baratrum stupri uiderit peruenire, digamiae porrigit manum, ut cum una magis quam cum pluribus uolutentur. quod nequaquam amare dictum et contra apostoli regulam secundus nuptiator exaudiat.

duae emm sunt apostoli uoluntates: una, qua praecipit: dico autem innuptis et uiduis: bonum est illis, si sic permanserint sicut ego, altera, qua indulget: si autem non se continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. primum, quid uelit, deinde, quid cogatur uelle, demonstrat. uult nos permanere post nuptias sicut se ipsum et propositae beatitudinis apostoli ponit exemplum. sin autem nos uiderit nolle, quod ipse uult, incontinentiae nostrae tribuit indulgentiam.

[123.6.3–4]
quam e duabus eligimus uoluntatem ? quod magis uult et quod per se bonum est, an quod mali conparatione fit leuius et quodam modo nec bonum est, quia praefertur malo? ergo, qui eligimus, quod apostolus non uult, sed uelle conpellitur, immo adquiescit deteriora cupientibus, non apostoli sed nostram facimus uoluntatem.

legimus in ueteri testamento pontifices semel maritos et filias sacerdotum, si uiduae fuerint, uesci debere de sacerdotalibus cibis mortuisque sicut patri et matri sic exhibendum inferiarum officium, sin autem alios uiros acceperint, alienas et a patre et a sacrificiis fieri et inter externas debere reputari.

[123.7.1–2]
Quod quidem obseruat et gentilitas in condemnationem nostri, si hoc non exhibeat ueritas Christo, quod tribuit mendacium diabolo, qui et castitatem repperit perditricem. hierophanta apud Athenas eiurat uirum et aeterna debilitate fit castus, flamen unius uxoris ad sacerdotium admittitur, flaminica quoque unius mariti uxor eligitur, ad tauri Aegyptii sacra semel maritus adsumitur, ut omittam uirgines Uestae et Apollinis Iunonisque Achiuae et Dianae ac Mineruae, quae perpetua sacerdotii uirginitate marcescunt.

stringam breuiter reginam Carthaginis, quae magis ardere uoluit quam Iarbae regi nubere, et Hasdrubalis uxorem, quae adprehensis utraque manu liberis in subiectum se praecipitauit incendium, ne pudicitiae damna sentiret, et Lucretiam, quae amissa gloria castitatis noluit pollutae conscientiae superuiuere. ac ne multa longo sermone contexam, quae potes de primo contra Iouinianum uolumine in aedificationem tuam sumere, unum tantum, quod in patria tua gestum est, repetam, ut scias pudicitiam etiam barbaris ac feris et sanguinariis gentibus esse uenerabilem.

[123.7.3–123.8.1]
gens Teutonum ex ultimis oceani atque Germaniae profecta litoribus omnes Gallias inundauit saepiusque caesis Romanis exercitibus apud Aquas Sextias Mario oppugnante superata est. quorum trecentae matronae, cum aliis se uiris captiuitatis condicione tradendas esse didicissent, primo consulem deprecatae sunt, ut templo Cereris ac Ueneris in seruitium traderentur. quod cum non inpetrarent submouente eas lictore, caesis paruulis liberis mane mortuae sunt repertae suffocatis laqueo faucibus et mutuis conplexibus se tenentes.

Quod igitur barbarae castitati non potuit inferre captiuitas, hoc matrona nobilis faciet et experietur alterum uirum, quae priorem aut bonum perdidit aut malum experta est, ut rursum contra iudicium dei facere nitatur ? quid ? si statim secundum perdiderit, sortietur et tertium? et si ille dormierit, in quartum quintumque procedet, ut quo a meretricibus differat ? omni ratione uiduae prouidendum est, ne castitatis primos excedat limites. quos si excesserit et uerecundiam ruperit matronalem, in omnem debacchabitur luxuriam, ita ut prophetam mereatur audire dicentem: facies meretricis facta est tibi; inpudorata es tu. quid igitur ? damnamus secunda matrimonia ?

[123.8.2–3]
minime, sed prima laudamus. abicimus de ecclesia digamos ? absit, sed monogamos ad continentiam prouocamus. in arca Noe non solum munda, sed et inmunda fuerunt animalia; habuit et homines, habuit et serpentes. in domo quoque magna uasa diuersa sunt, alia in honorem, alia in contumeliam. est et crater ad bibendum, est et matula ad secretiora naturae.

nam cum in semente terrae bonae centesimum et sexagesimum et tricesimum fructum euangelia doceant et centenarius pro uirginitatis corona primum gradum teneat, sexagenarius pro labore uiduarum in secundo sit numero, tricenarius foedera nuptiarum ipsa digitorum coniunctione testetur, digamia in quo erit numero ? immo extra numerum. certe in bona terra non oritur, sed in uepribus et in spinetis uulpium, quae Herodi inpiissimo conparantur, ut in eo se putet esse laudabilem, si scortis melior sit, si publicarum libidinum uictimas superet, si uni sit prostituta, non pluribus.

[123.9.1–2]
Rem dicturus incredibilem multorum testimoniis adprobabo. ante annos plurimos, cum in chartis ecclesiasticis iuuarem Damasum, Romanae urbis episcopum, et orientis atque occidentis synodicis consultationibus responderem, uidi duo inter se paria uilissimorum e plebe hominum conparata, unum, qui uiginti sepelisset uxores, alteram, quae uicesimum secundum habuisset maritum, extremo sibi, ut ipsi putabant, matrimonio copulatos.

summa omnium expectatio uirorum pariter ac feminarum: \'post tantas rudes quis quem primus efferet?\' uicit maritus et totius urbis populo confluente coronatus et palmam tenens adoransque per \'singulas sescentas!\' clamantes uxoris multinubae feretrum praecedebat. quid dicimus tali mulieri? nempe illud, quod dominus Samaritanae: \'uiginti duos habuisti maritos et istum, a quo nunc sepeliris, non est tuus.\'

[123.10.1]
Itaque obsecro te, religiosa in Christo filia, ut testimonia ista non noueris, quibus incontinentibus et miseris subuenitur, sed illa potius lectites, quibus pudicitia coronatur. sufficit tibi, quod perdidisti primum uirginitatis gradum et per tertium uenisti ad secundum, id est per officium coniugale ad uiduitatis continentiam. extrema, immo abiecta ne cogites nec aliena et longe posita exempla perquiras. habes auiam, matrem, amitam, quarum tibi abundans imitatio atque doctrina et praecepta uiuendi norma uirtutum est.

[123.10.2–3]
si enim multae in coniugio uiuentibus adhuc uiris intellegunt illud apostoli: omnia licent, sed non omnia expediunt, et castrant se propter regna caelorum uel a secunda natiuitate post lauacrum ex consensu uel post nuptias ex ardore fidei, cur uidua, quae iudicio domini uirum habere desiuit, non illud laetabunda congeminet: dominus dedit, dominus abstuli et oblatam occasionem arripiat libertatis, ut sui corporis habeat potestatem, ne rursum ancilla fiat hominis ?

et certe multo laboriosius est non frui eo, quod habeas, quam desiderare, quod amiseris. unde et uirginitas in eo felicior est, quod carnis incentiua non nouit, et uiduitas in illo sollicitior, quod praeteritas animo recolit uoluptates, maxime si se uirum putet perdidisse, non praemisisse, quorum alterum doloris, alterum gaudii est.

[123.11.1–2]
Prima hominis creatura nos doceat plures nuptias refutare. unus Adam et una Eua — immo una ex eo costa — separatur in feminam rursumque, quod diuisum fuerat, nuptiis copulatur dicente scriptura: erunt duo in carne una — non in duas nec in tres-; propter quod relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, certe non uxoribus.

quod testimonium Paulus edisserens ad Christum refert et ad ecclesiam, ut et primus Adam in carne et secundus in spiritu monogamus sit. una Eua mater cunctorum uiuentium et una ecclesia parens omnium Christianorum. sicut illam maledictus Lamech in duas diuisit uxores, sic hanc heretici in plures ecclesias lacerant, quae iuxta Apocalypsin Iohannis synagogae magis diaboli appellandae sunt quam Christi conciliabula.

[123.11.3–4]
legimus in carminum libro: sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae et adulescentulae, quarum non est numerus. una est columba mea, perfecta mea, una est matri suae, electa genetrici suae. ad quam scribit idem Iohannes epistulam: senior electae dominae et filiis eius.

sed et in arcam, quam Petrus apostolus sub typo interpretatur ecclesiae, Noe cum tribus filiis singulas, non binas introduxit uxores. etiam de inmundis animalibus bina sumuntur, masculus et femina, ut ne in bestiis quidem, serpentibus, crocodillis ac lacertis digamia habeat locum. quodsi de mundis septena ponuntur, id est inparia, et in hoc uirginitatis ac pudicitiae palma monstratur. egressus enim de arca Noe deo uictimas immolauit, non utique de pari, sed de inpari numero, quia alterum fetibus atque coniugio, alterum sacrificio praeparatum est.

[123.12.1]
At patriarchae non singulas habuerunt uxores, immo et concubinas habuere quam plurimas et, ne hoc parum sit, Dauid multas et Salomon habuit innumerabiles. ludas ad Thamar quasi ad scortum ingreditur et iuxta occidentem litteram Osee propheta non solum meretrici, sed et adulterae copulatur. quod si et nobis iure conceditur, adhinniamus ad omnes feminas et in exemplum Sodomae et Gomorrae ab ultima die deprehendamur uendentes et ementes, nubentes et nuptum tradentes, ut tunc sit finis coniugii, quando terminus uitae.

[123.12.2]
quodsi et post diluuium et ante diluuium uiguit illa sententia: crescite et multiplicamini et replete terram, quid ad nos, in quos fines saecu 1 orum decucurrerunt, quibus dicitur: tempus breue est et: iam securis ad radices arborum posita est, quae siluam legis et nuptiarum euangelica castitate succidat? tempus amplexandi et tempus longe fieri ab amplexibus. Hieremias captiuitate propinqua uxorem prohibetur accipere. Hiezechiel in Babylone: mortua e s t, inquit, uxor mea et apertum est os meum. nec ducturus uxorem nec ille, qui duxerat, possunt in opere coniugali libere prophetare.

[123.12.3]
olim gloria erat illum audire uersiculum: filii tui sicut nouella oliuarum in circuitu mensae tuae et: uideas filios filiorum tuorum; nunc de continentibus dicitur: qui adhaeret domino, unus spiritus est et: adhaesit anima mea post te; me suscepit dextera tua. tunc oculum pro oculo, nunc uerberanti malam praebemus et alteram. illo tempore bellatoribus dicebatur: accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime; modo audit Petrus: conde gladium tuum in uagina sua; qui enim gladio percusserit, gladio morietur.

[123.12.4]
haec dicimus non separantes legem et euangelium, ut Marcion calumniatur, sed unum atque eundem suscipientes deum, qui pro uarietate temporum atque causarum principio et fini serit, ut metat, plantat, ut habeat, quod succidat, iacit fundamentum, ut aedificio consummato culmen inponat. alioquin, si ad sacramenta ueniamus et futurorum typos, non nostro arbitrio, sed apostolo disserente Agar et Sarra, montes Sina et Sion duo instrumenta significant. Lia lippientibus oculis et Rachel, quam Iacob amat plurimum, synagogam ecclesiamque testantur. unde et Anna prius sterilis Fennennae ubertate fecundior est, licet et monogamia nos in Isaac Rebeccaque praecesserit, cuius solius partus domini reuelatio est. nec ulla alia feminarum deum per se ipsam consuluit.

[123.12.5]
quid loquar de Thamar, quae Zaram et Phares geminos fudit infantes — in quorum natiuitate diuisa maceria duos populos separauit et ligata manus coccino conscientiam Iudaeorum iam tunc Christi passione respersit —, ac de scorto prophetico, cuius similitudo uel ecclesiam significat de gentibus congregatam uel—quod ipsi magis loco conuenit - synagogam primum adsumptam de idolatris per Abraham et Moysen, dein post adulterium et negationem saluatoris sedentem plurimo tempore sine altari, sacerdotibus ac prophetis et uiri pristini consortium praestolantem, ut, postquam subintrauerit plenitudo gentium, tunc omnis Israhel saluus fiat?

[123.13.1]
Quasi in breui tabella latissimos terrarum situs ostendere uolui, ut pergam ad alias quaestiunculas, quarum prima de Annae consilio est: solane perpetua maerens carpere iuuenta nec dulces natos Veneris nec praemia noris? id cinerem aut manes credis curare sepult o s? cui breuiter respondeat ipsa, quae passa est: tu lacrimis euicta meis, tu prima furentem his, germana, malis oneras atque obicis hosti. non licuit thalami expertem sine crimine uitam degere more ferae tales nec tangere curas. non seruata fides cineri promissa Sychaeo.

[123.13.2]
proponis mihi gaudia nuptiarum; ego tibi opponam pyram, gladium, incendium. non tantum boni est in nuptiis, quod speramus, quantum mali, quod accidere potest et timendum est. libido transacta semper sui relinquit paenitudinem numquamque satiatur et extincta redaccenditur. usu crescit et deficit nec rationi paret, quae impetu ducitur. sed dicis: \'amplae opes et dispensatio rei familiaris egent auctoritate uiri\'. scilicet perierunt domus caelibum et, nisi cum seruulis tuis ipsa seruieris, familiae tuae imperare non poteris.

[123.13.3]
auia tua, mater et amita nonne auctoritatis pristinae honorisque maioris sunt, dum eas et tota prouincia et ecclesiarum principes suscipiunt? ergo milites et peregrinantes sine uxoribus sua hospitiola non regunt et nec inuitant ad conuiuia nec inuitantur? quasi non possis probatae aetatis habere famulos uel libertos, in quorum nutrita es manibus, qui praesint domui, qui ad publicum respondeant, tributa persoluant, qui te suspiciant ut patronam, diligant ut alumnam, uenerentur ut sanctam.

[123.13.4–123.14.1]
quaere primum regnum dei et haec omnia adponentur tibi. si de ueste cogitaueris, lilia tibi de euangelio proponentur; si de cibo, remittere ad aues, quae non serunt nec metunt et pater tuus caelestis pascit illas. quantae uirgines et uiduae absque ulla sorde rumoris suam substantiolam gubernarunt?

Caue, ne iungaris adulescentibus, ne his adhaereas, propter quas apostolus concedit secunda matrimonia, et sustineas in media tranquillitate naufragium. si Timotheo dicitur: adulescentiores uiduas deuita et iterum: anus ut matres, adulescentulas ut sorores cum omni castitate, quare tu me non audias commonentem ? fuge personas, in quibus potest malae conuersationis esse suspicio, nec paratum habeas illud e triuio: \'sufficit mihi conscientia mea; non curo, quid loquantur homines\'.

[123.14.2]
et certe apostolus prouidebat bona non solum coram deo sed et coram hominibus, ne per illum nomen dei blasphemaretur in gentibus. habebat utique potestatem sorores mulieres circumducendi, sed nolebat se iudicari ab infideli conscientia. et, cum posset de euangelio uiuere, diebus ac noctibus laborabat manibus suis, ne quem grauaret credentium. si scandalizat, inquit, esca fratrem, non manducabo carnem in aeternum. dicamus et nos: si scandalizat soror illa uel frater non unum et alterum sed totam ecclesiam, nec sororem uidebo nec fratrem.

[123.14.3–4]
melius est rem familiarem minui quam animae salutem, perire, quod — uelimus nolimus — aliquando periturum est, quam id amittere, pro quo omnia dimittenda sunt. quis nostrum non dicam cubitum, quod enorme est, sed unius unciunculae decimam partem adicere potest ad staturam suam ? et solliciti sumus, quid manducemus aut quid bibamus ? ne cogitemus ergo de crastino: sufficit diei malitia sua.

Iacob fratrem fugiens magnis in patris domo diuitiis derelictis nudus pergit in Mesopotamiam et, ut nobis fortitudinis suae praeberet exemplum, lapide capiti subposito uidet scalam ad caelum usque subrectam et dominum innitentem super eam; per quam ascendebant angeli et descendebant, ut nec peccator desperet salutem nec iustus in sua uirtute securus sit. atque, ut multa praeteream — neque enim tempus est, ut adsumptis testimoniis omnia disseram — post annos uiginti diues dominus et pater ditior, qui dudum Iordanen in baculo transierat, cum tribus turmis gregum in patriam reuertitur. apostoli toto orbe peregrini non aes in zona, non uirgam in manu, non gallicas habuere in pedibus et tamen dicere poterant: nihil habentes et omnia possidentes et: argentum et aurum non est nobis, quod autem habemus: in nomine domini nostri Iesu Christi surge et ambula. non enim erant diuitiarum sarcina praegrauati et ideo stantes cum Helia in foramine petrae per angustias acus transire poterant et posteriora domini contemplari.

[123.14.5]
nos uero ardemus auaritia et contra pecunias disputantes auro sinum expandimus nihilque nobis satis est et illud, quod de Megarensibus dicitur, iure miseris coaptari potest: aedificant quasi semper uicturi, uiuunt quasi altera die morituri. et haec facimus, quia domini uerbis non credimus, quia aetas optata cunctis non uiciniam mortis, quae debetur mortalibus lege naturae, sed cassa spe annorum nobis spatia pollicetur. nemo enim tam fractis uiribus et sic decrepitae senectutis est, ut non se putet. unum adhuc annum esse uicturum. unde subrepit obliuio conditionis suae, ut terrenum animal et iam iamque soluendum erigatur in superbiam et animo caelum teneat.

[123.15.1–2]
Uerum quid ago? fracta naue de mercibus disputo. qui tenebat, de medio fit, et non intellegimus adpropinquare antichristum, quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui. uae praegnantibus et nutrientibus in illa die. quorum utrumque de fructibus nuptiarum est. praesentium miseriarum pauca percurram.

quod rari hucusque residemus, non nostri \' meriti sed domini misericordiae est. innumerabiles et ferocissimae nationes uniuersas Gallias occuparunt. quicquid inter Alpes et Pyrenaeum est, quod oceano Rhenoque concluditur, Quadus, Uandalus, Sarmata, Halani, Gypedes, Heruli, Saxones, Burgundiones, Alamanni et — o lugenda res publica! — hostes Pannonii uastauerunt.

[123.15.8–4]
etenim Assur uenit cum illis. Mogontiacus, nobilis quondam ciuitas, capta atque subuersa est et in ecclesia multa hominum milia trucidata, Uangiones longa obsidione finiti, Remorum urbs praepotens, Ambiani, Atrabatae extremique hominum Morini, Tornacus, Nemetae, Argentoratus translatae in Germaniam, Aquitaniae Nouemque populorum, Lugdunensis et Narbonensis prouinciae praeter paucas urbes cuncta populata sunt, quas et ipsas foris gladius, intus uastat fames.

non possum absque lacrimis Tolosae facere mentionem, quae ut hucusque non rueret, sancti episcopi Exsuperii merita praestiterunt. ipsae Hispaniae iam iamque periturae cotidie contremescunt recordantes inruptionis Cymbricae et, quicquid alii semel passi sunt, illae semper timore patiuntur.

[123.16.1]
Cetera taceo, ne uidear de dei desperare clementia. olim a mari Pontico usque ad Alpes Iulias non erant nostra, quae nostra sunt, et per annos triginta fracto Danubii limite in mediis Romani imperii regionibus pugnabatur. aruerant uetustate lacrimae; praeter paucos senes omnes in captiuitate et obsidione generati non desiderabant, quam non nouerant, libertatem. quis hoc crederet, quae digno sermone historiae conprehenderent Romam in gremio suo non pro gloria sed pro salute pugnare, immo ne pugnare quidem sed auro et cuncta superlectili uitam redimere?

[123.16.2–3]
quod non uitio principum, qui uel religiosissimi sunt, sed scelere semibarbari accidit proditoris, qui nostris contra nos opibus armauit inimicos. aeterno quondam dedecore Romanum laborabat imperium, quod Gallis cuncta uastantibus fusoque apud Alliam exercitu Romam Brennus intrasset, nec pristinam abolere poterat ignominiam, donec et Gallias, genitale Gallorum solum, et Gallograeciam, in qua consederant occidentis orientisque uictores, suo imperio subiugasset.

Hannibal, de Hispaniae finibus orta tempestas, cum uastasset Italiam, uidit urbem nec ausus est obsidere. Pyrrhum tanta tenuit Romani nominis reuerentia, ut deletis omnibus e propinquo recederet loco nec auderet uictor aspicere, quam regum didicerat ciuitatem. et tamen pro hac iniuria — non enim dicam superbiam, quae bonos exitus habuit — alter toto orbe fugitiuus tandem Bithyniae mortem ueneno repperit, alter reuersus in patriam in suo regno occubuit; et utriusque prouinciae Romani populi uectigales sunt.

[123.16.4]
nunc, ut omnia prospero fine eueniant, praeter nostra, quae amisimus, non habemus, quod uictis hostibus auferamus. potentiam Romanae urbis ardens poeta describens ait: quid satis est, si Roma parum est? quod nos alio mutemus elogio: quid saluum est, si Roma perit? non, mihi si linguae centum sint oraque centum, ferrea uox, omnes captorum dicere poenas, omnia caesorum percurrere nomina possim. et haec ipsa, quae dixi, periculosa sunt tam loquenti quam audientibus, ut ne gemitus quidem liber sit nolentibus, immo nec audentibus nobis flere, quae patimur.

[123.17.1–2]
Responde mihi, carissima in Christo filia, inter ista nuptura. es ? quem acceptura uirum ? credo fugiturum aut pugnaturum — quid utrumque sequatur, intellegis — et pro fescennino carmine terribilis tibi rauco sonitu bucina concrepabit, ut, quas pronubas, habeas forte lugentes, ut quibus deliciis affluas, quae possessionum tuarum reditus perdidisti, quae obsessam familiolam tuam morbo et fame cernis contabescere ?

sed absit, ut de te talia sentiam, ut sinistrum quippiam suspicer de ea, quae suam animam domino consecrauit. non tam tibi quam sub tuo nomine aliis sum locutus, quae uinosae et curiosae atque uerbosae domus circumeunt matronarum, quarum deus uenter est et gloria in confusione earum, quae nihil aliud de scripturis nisi digamiae praecepta nouerunt, quae in alieno corpore sua desideria consolantur, ut, quod ipsae fecerunt, alias facere uideant et malarum societate palpentur. qua3 rum cum inpudentiam et propositiones apostolicarum sententiarum interpretatione contriueris, legito, quomodo tibi in uiduitate uiuendum sit, librum ad Eustochium de uirginitate seruanda et alios ad Furiam atque Saluinam, quarum altera Probf quondam consulis nurus, altera Gildonis, qui Africam tenuit, filia est. hic libellus \'De monogamia\' sub nomine tuo titulum possidebit.


CXXIV. AD AUITUM

[124.1.1]
Ante annos circiter decem sanctus uir Pammachius ad me cuiusdam scidulas misit, quae Origenis JIEQV agxcdv interpretata uolumina continerent, immo uitiata, hoc magnopere postulans, ut Graecam ueritatem seruaret Latina translatio et in utramque partem, seu bene seu male dixisset ille, qui scripsit, absque interpretis patrocinio Romana lingua cognosceret. feci, ut uoluit, misique ei libros, quos cum legisset, exhorruit et recludens scrinio, ne prolati in uulgus multorum animos uulnerarent, a quodam fratre (ex iis), qui habent zelum dei sed non secundum scientiam, ad legendum rogatus ut traderet quasi statim reddituro, propter angustiam temporis fraudem non potuit suspicari.

[124.1.2]
qui acceperat legendos, adhibitis notariis opus omne descripsit et multo celerius, quam promiserat, codicem reddidit. eademque temeritate et—ut leuius dicam — ineptia, quod male subripuerat, peius aliis credidit. et quia difficile grandes libros et de rebus mysticis disputantes notarum possunt seruare conpendia, praesertim qui furtim celeriterque dictantur, ita in illis confusa sunt omnia, ut et ordine in plerisque et sensu careant. quam ob rem petis, Auite carissime, ut ipsum ad te exemplar dirigam, quod a me olim translatum et nulli alii traditum a supra dicto fratre peruerse editum est.

[124.2.1]
Accipe igitur, quod petisti, sed ita, ut scias detestanda tibi in eis esse quam plurima et iuxta sermonem domini inter scorpiones et colubros incedendum, ut est illud — et statim in primo uolumine —: Christum, filium dei, non natum esse, sed factum; deum patrem per naturam inuisibilem etiam a filio non uideri; filium, qui sit imago inuisibilis patris, conparatum patri non esse ueritatem; apud nos autem, qui dei omnipotentis non possumus recipere ueritatem, imaginariam ueritatem uideri, ut maiestas ac magnitudo maioris quodam modo circumscripta sentiatur in filio; deum patrem esse lumen inconprehensibile; ( Christum conlatione patris splendorem esse perparuum, qui apud nos pro inbecillitate nostra magnus esse uideatur.

[124.2.2]
duarum statuarum, maioris et paruulae, unius, quae mundum inpleat et magnitudine sua quodam modo inuisibilis sit, et alterius, quae sub oculos cadat, ponit exemplum priori patrem, posteriori filium conparans. deum patrem omnipotentem appellat bonum et perfectae bonitatis, filium non esse bonum sed auram quandam et imaginem bonitatis, ut non dicatur absolute bonus, sed cum additamento \'pastor bonus\' et cetera; tertium dignitate et honore post patrem et filium adserit spiritum sanctum. de quo cum ignorare se dicat, utrum factus sit an infactus, in posterioribus, quid sentiret, expressit nihil absque solo deo patre infactum esse confirmans, filium quoque minorem a patre, eo quod secundus ab illo sit, et spiritum sanctum inferiorem a filio in sanctis quibusque uersari atque hoc ordine maiorem patris fortitudinem esse quam filii et spiritus sancti et rursum maiorem filii fortitudinem esse quam spiritus sancti et consequenter ipsius sancti spiritus maiorem esse uirtutem ceteris, quae sancta dicuntur.

[124.3.1–2]
Cumque uenisset ad rationabiles creaturas et dixisset eas per neglegentiam ad terrena corpora esse delapsas; etiam haec addidit: grandis neglegentiae atque desidiae est in tantum unumquemque defluere atque euacuari, ut ad uitia ueniens inrationabilium iumentorum possit crasso corpore conligari.

et in consequentibus: quibus, inquit, moti disputationibus arbitramur sponte sua alios esse in numero sanctorum et ministerio dei, alios ob culpam propriam de sanctimonia corruentes in tantam neglegentiam corruisse, ut etiam in contrarias fortitudines uerterentur. rursumque nasci ex fine principium et ex principio finem et ita, cuncta uariari, ut et, qui nunc homo est, possit in alio mundo daemon fieri et, qui daemon est, si neglegentius egerit, in crassiora corpora religetur, id est homo fiat.

[124.3.3–4]
sicque permiscet omnia, ut de archangelo possit diabolus fieri et rursum diabolus in angelum reuertatur. qui uero fluctuauerint et motis pedibus nequaquam omnino corruerint, subicientur dispensandi et regendi adque meliora gubernandi principatibus, potestatibus, thronis, dominationibus; et forsitan ex his hominum constabit genus in uno aliquo ex mundis, quando iuxta Esaiam caelum et terra noua fient.

qui uero non fuerint meriti, ut per genus hominum reuertantur ad pristinum statum, fient diabo* lus et angeli eius et pessimi daemones ac pro uarietate meritorum in singulis mundis diuersa officia sortientur.

[124.3.5–6]
ipsosque daemones ac rectores tenebrarum in aliquo mundo uel mundis, si uoluerint ad meliora conuerti, fieri homines et sic ad antiquum redire principium, ita dumtaxat, ut per supplicia atque tormenta, quae uel multo uel breui tempore sustinuerint, in hominum eruditi corporibus rursum ueniant ad angelorum fastigia.

ex quo consequenti ratione monstrari omnes rationabiles creaturas ex omnibus posse fieri, non semel et subito sed frequentius, nosque et angelos futuros et daemones, si egerimus neglegentius, et rursum daemones, si uoluerint capere uirtutes, peruenire ad angelicam dignitatem.

[124.4.1]
Corporales quoque substantias penitus dilapsuras aut certe in fine omnium hoc esse futura corpora, quod nunc est aether et caelum et si quod aliud corpus sincerius et purius intellegi potest. quod cum ita sit, quid de resurrectione sentiat, perspicuum est. solem quoque et lunam et astra cetera esse animantia, immo, quomodo nos homines ob quaedam peccata his sumus circumdati corporibus, quae crassa sunt et pinguia. sic et caeli luminaria talia uel talia accepisse corpora, ut uel plus uel] minus luceant, et daemones ob maiora delicta aerio corpore esse uestitos.

[124.4.2–3]
omnem creaturam secundum apostolum uanitati esse subiectam et liberari in reuelationem filiorum dei. ac ne quis putet nostrum esse, quod dicimus, ipsius uerba ponamus: in fine atque in consummatione mundi, quando uelut de quibusdam repagulis atque carceribus missae fuerint a domino animae et rationabiles creaturae, alias earum tardius incedere ob segnitiem, alias pernici uolare cursu propter industriam.

cumque omnes liberum habeant arbitrium et sponte sua uel uirtutes possit capere uel uitia, illae multo in peiori condicione erunt, quam nunc sunt. hae ad meliorem statum peruenient, quia diuersi motus et uariae uoluntates in utramque partem diuersum accipient statum, id est, ut et angeli homines uel daemones et rursum ex his homines uel angeli fiant.

[124.4.4]
cumque omnia uario sermone tractasset adserens diabolum non incapacem esse uirtutis et tamen necdum uelle capere uirtutem, ad extremum sermone latissimo disputauit angelum siue animam aut certe daemonem, quos unius adserit esse naturae sed diuersarum uoluntatum, pro magnitudine neglegentiae et stultitiae iumentum posse fieri et pro dolore poenarum et ignis ardore magis eligere, ut brutum animal sit et in aquis habitet ac fluctibus, et corpus adsumere huius uel illius pecoris, ut nobis non solum quadrupedum sed et piscium corpora sint timenda.

[124.4.5–124.5.1]
et ad extremum, ne teneretur Pythagorici dogmatis reus, qui adserit μετεμψύχσιν, post tam nefandam disputationem, qua lectoris animum uulnerauit: haec, inquit, iuxta nostram sententiam non sint dogmata sed quaesita tantum atque proiecta, ne penitus intractata uiderentur.

In secundo autem libro mundos adserit innumerabiles, non iuxta Epicurum uno tempore plurimos et sui similes, sed post alterius mundi finem alterius esse principium et ante hunc nostrum mundum alium fuisse mundum et post hunc alium rursum futurum et post illum alium rursumque ceteros post ceteros. et addubitat, utrum futurus sit mundus alteri mundo ita ex omni parte consimilis, ut nullo inter se distare uideantur, an certe numquam mundus alteri mundo ex toto indiscretus et similis sit futurus. rursumque post modicum:

[124.5.2–3]
si omnia, inquit, ut ipse disputationis ordo conpellit, sine corpore uixerint, consumetur corporalis uniuersa natura et redigetur in nihilum, quae aliquando est facta de nihilo, eritque tempus, quo usus eius iterum necessarius sit.

etm consequentibus: sin autem, ut ratione et scripturarum auctoritate monstrat um est, corruptiuumhoc induerit incorruptionem et mortale hoc induerit inmortalitatem, absorbetur mors in uictoriam et forsitan omnis natura corporea tolletur e medio, in qua sola potest mors operari.

[124.5.4–5]
et post paululum: si haec non sunt contraria fidei, forsitan sine corporibus aliquando uiuemus. sin autem, qui perfecte subiectus est Christo, absque corpore intellegitur, omnes autem subiciendi sunt Christo, et nos erimus sine corporibus, quando ei ad perfectum subiecti fuerimus.

etin eodem loco: cum s u biecti fuerint omnes deo, omnes deposituri sunt corpora et tunc corporalium rerum uniuersa natura soluetur in nihilum, quae, si secundo necessitas postularit, ob lapsum rationabilium creaturarum rursus existent. deus enim in certamen et luctamen animas dereliquit, ut intellegant plenam consummatamque uictoriam non ex propria se fortitudine sed ex dei gratia consecutas. et idcirco arbitror pro uarietate causarum diuersos mundos fieri et elidi errores eorum, qui similes sui mundos esse contendunt.

[124.5.6]
et iterum: triplex ergo suspicio nobis de fine suggeritur, e quibus quae uera et melior sit, lector inquirat. aut enim sine corpore uiuemus, cum subiecti Christo subiciemur deo et deus fuerit omnia in omnibus; aut, quomodo Christo subiecta cum ipso Christo subicientur deo et in unum foedus artabuntur, ita omnis substantia redigetur in optimam qualitatem et dissoluetur in aetherem, quod purioris simpliciorisque naturae est; aut certe sphaera illa, quam supra appellauimus ajvkavfj, et quidquid illius circulo continetur, dissoluetur in nihilum, illa uero, qua ἀντιζώνη ipsa tenetur et cingitur, uocabitur terra bona nec non et altera sphaera, quae hanc ipsam terram circumambit uertigine et dicitur caelum, in sanctorum habitaculum seruabitur.

[124.6.1–2]
Cum haec dicat, nonne manifestissime gentium sequitur errores et philosophorum deliramenta simplicitati ingerit Christianae? et in eodem libro: restat, ut inuisibilis sit deus. si autem inuisibilis per naturam est, neque saluatori uisibilis erit.

etin inferioribus: nulla alia anima, quae ad corpus descendit humanum, puram et germanam similitudinem signi in se prioris expressit, nisi illa, de qua saluator loquitur: nemo tollit animam meam a me, sed ego ponam eam a me ipso.

[124.6.3–4]
etin alio loco: unde cum infinita cautione tractandum est, ne forte, cum animae salutem fuerint consecutae et ad beatam uitam peruenerint, animae esse desistant. sicut enim uenit dominus atque saluator quaerere et saluum facere, quod perierat, et perditum esse desistet, sic anima, quae perierat et ob cuius salutem uenit dominus, cum salua facta fuerit, anima esse cessabit.

illud quoque pariter requirendum, utrum, sicut perditum aliquando non fuit perditum et erit tempus, quando perditum non erit, sic et anima fuerit aliquando non anima, et fore tempus, quando nequaquam anima perseueret.

[124.6.5]
et post multum de anima tractatum hoc intulit. vovg, id est mens, corruens facta est anima et rursum anima instructa uirtutibus mens fiet. quod et de anima Esau scrutantes possumus inuenire, propter antiqua peccata eum in deteriori uita esse damnatum. et de caelestibus requirendum est, quod non eo tempore, quo factus est mundus, solis anima — uel quodcumque eam appellari oportet-esse coeperit, sed antequam lucens illud et ardens corpus intraret.

[124.6.6–124.7.1]
de luna et stellis similiter sentiamus, quod ex causis praecedentibus licet inuitae conpulsae sint subici uanitati, ob praemia futurorum non suam facere, sed creatoris uoluntatem, a quo in haec officia distributae sunt.

Ignem quoque gehennae et tormenta, quae scriptura sancta peccatoribus comminatur, non ponit in suppliciis, sed in conscientia peccatorum, quando dei uirtute et potentia omnis memoria delictorum ante oculos nostros ponitur et ueluti ex quibusdam seminibus in anima derelictis uniuersa uitiorum seges exoritur et, quidquid feceramus in uita uel turpe uel inpium, omnis eorum in conspectu nostro pictura describitur ac praeteritas uoluptates mens intuens conscientiae punitur ardore et paenitudinis stimulis con-foditur.

[124.7.2–3]
et iterum: nisi forte corpus hoc pingue atque terrenum caligo et tenebrae nominandae sunt, per quod consummato hoc mundo, cui necesse fuerit in alium transire mundum, rursum nascendi sumet exordia. haec dicens perspicue μετεμψύχσιν Pythagorae Platonisque defendit.

et in fine secundi uoluminis de perfectione nostra disputans intulit: c u mque in tantum profecerimus, ut nequaquam carnes et corpora, forsitan ne animae quidem fuerimus, sed mens et sensus ad perfectum ueniens nulloque perturbationum nubilo caligatus, intuebitur rationabiles intellegibilesque substantias facie ad faciem.

[124.8.1–2]
In libro quoque tertio haec uitia continentur: sin autem semel recipimus, quod ex praecedentibus causis aliud uas in honorem, aliud in contumeliam sit creatum, cur non recurramus ad animae arcanum et intellegamus eam egisse ° antiquitus, propter quod in altero dilecta, in altero odio habita sit, antequam in Iacob corpore subplantaret et in Esau planta teneretur a fratre?

et iterum: ut autem aliae animae fierent in honorem, aliae in contumeliam, anteriorum causarum merita praecesserunt. et in eodem loco:

[124.8.3–4]
iuxta nos autem ex praecedentibus meritis uas, quod in honorem fuerit fabricatum, si non dignum uocabulo suo opus fecerit, in alio saeculo fiet uas contumeliae et rursum uas aliud, quod ex anteriori culpa contumeliae nomen acceperat, si in praesenti uita corrigi uoluerit in noua creatione fiet uas sanctificatum et utile domino, in omne opus bonum paratum.

statimque subiungit: ego a rbitror posse quosdam homines a paruis uitiis incipientes ad tantam nequitiam peruenire, si tamen noluerint ad meliora conuerti et per paenitentiam emendare peccata, ut et contrariae fortitudines fiant, et rursum ex inimicis contrariisque uirtutibus in tantum quosdam per multa tempora uulneribus suis adhibere medicinam et fluentia prius delicta constringere, ut ad locum transeant optimorum.

[124.8.5–6]
saepius diximus in infinitis perpetuisque saeculis, in quibus anima subsistit et uiuit, sic nonnullas earum ad peiora corruere, ut ultimum malitiae locum teneant, et sic quasdam proficere, ut de ultimo malitiae gradu ad perfectam ueniant consummatamque uirtutem. quibus dictis conatur ostendere et homines, id est animas, fieri posse daemones et rursum daemones in angelicam redigi dignitatem.

atque in eodem uolumine: sed et hoc requirendum, quare humana anima nunc ab his, nunc ab aliis uirtutibus ad diuersa moueatur. et putat quarundam, antequam uenirent in corpora, merita praecessisse, ut est illud Iohannis exultantis in utero matris suae, quando ad uocem salutationis Mariae indignam se confabulatione eius Elisabeth confitetur.

[124.8.7–124.9.1]
statimque subiungit: et e contrario paruuli, licet paene lactantes, malis replentur spiritibus et in diuinos atque ariolos inspirantur in tantum, ut etiam daemon Pythonicus quosdam a tenera aetate possideat; quos derelictos esse apud prouidentiam dei, cum nihil tale fecerint, ut istius modi insaniam sustinerent, non est eius, qui nihil uult absque deo fieri et omnia illius iustitia gubernari.

Rursumque de mundo: nobis autem, inquit, placet et ante hunc mundum alium fuisse mundum et post istum alium futurum. uis discere, quod post corruptionem huius mundi alius sit futurus? audi Esaiam loquentem: \'erit caelum nouum et terra noua, quae ego facio permanere in conspectu meo\'.

[124.9.2]
uis nosse, quod ante fabricam istius mundi alii mundi in praeterito fuerint? ausculta Ecclesiasten: \'quid est, quod fuit? ipsum, quod erit. et quid est, quod factum est? ipsum, quod futurum est. et non est omne nouum sub sole, quod loquatur et dicat: ecce hoc nouum est; iam enim fuit in saeculis pristinis, quae fuerunt ante nos\'. quod testimonium non solum fuisse, sed futuros mundos esse testatur, non quo simul et pariter omnes fiant, sed alius post alium. statimquesubiungit:

[124.9.3–4]
diuinitus habitaculum et ueram requiem apud superos aestimo intellegi, in qua creaturae rationabiles commorantes, antequam ad inferiora descenderent et de inuisibilibus ad uisibilia conmigrarent ruentesque ad terram crassis corporibus indigerent, antiqua beatitudine fruebantur.

unde conditor deus fecit eis congrua humilibus locis corpora et mundum istum uisibilem fabricatus est ministrosque ob salutem et correptionem eorum, qui ceciderunt, misit in mundum, e quibus alii certa obtinerent loca et mundi necessitatibus oboedirent, alii iniuncta sibi officia singulis quibusque temporibus, quae nouit artifex deus, sedula mente tractarent.

[124.9.5–7]
et ex his sublimiora mundi loca sol et luna et stellae, quae ab apostolo creatura dicitur, acceperunt. quae creatura u an itati subiecta est, eo quod crassis circumdata corporibus et aspectui pateat. et tamen non sponte subiecta est uanitati, sed propter uoluntatem eius, qui eam subiecit in spe.

etiterum: alii uero in singulis locis atque temporibus, quae solus artifex nouit mundi, gubernaculis seruiunt, quos angelos eius credimus.

et post paululum: quem rerum ordinem et totum mundi (regit dei) prouidentia, dum aliae uirtutes de sublimioribus corruunt, aliae paulatim labuntur in terras, istae uoluntate descendunt, aliae praecipitantur inuitae, hae sponte suscipiunt ministeria, ut ruentibus manum porrigant, illae coguntur ingratae et tanto uel tanto tempore in suscepto officio perseuerant.

[124.9.8]
et iterum: ex quo sequitur, ut ob uarios motus uarii creentur et mundi et post hunc, quem incolimus, alius multo dissimilis mundus fiat. nullusque alius diuersis casibus et profectibus uel uirtutum praemiis uel uitiorum suppliciis et in praesenti et in futuro atque in omnibus et retro e t in priore temporibus potest merita dispensare et adunum rursus finem cuncta pertrahere, nisi solus conditor omnium deus, qui scit causas, propter quas alios dimittat sua perfrui uoluntate et de maioribus ad ultima paulatim delabi, alios incipiat uisitare et gradatim quasi manu data ad pristinum retrahere statum et in sublimibus collocare.

[124.9.9–10]
Cumque de fine disputare coepisset, haec intulit: quia ut crebro iam diximus-principium rursum ex fine generatur, quaeritur, utrum et tunc futura sint corpora an sine corporibus aliquando uiuendum sit, cum redacta in nihilum fuerint, et incorporalium uita incorporalis esse credenda sit, qualem et dei nouimus. nec dubium est, quin, si omnia corpora ad mundum istum sensibilem pertineant, quae appellantur ab apostolo uisibilia, futura sit uita incorporalium incorporalis.

et post paululum: illud quoque, quod eodem apostolo dicitur: \'omnis creatura liberabitur a seruitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum d e i\', sic intellegimus, ut primam creaturam rationabilium et incorporalium esse dicamus, quae nunc seruiat corruptioni, eo quod sit uestita corporibus et, ubicumque corpora fuerint, statim corruptio subsequatur; postea autem liberabitur de seruitute corruptionis, quando receperit gloriam filii dei et deus fuerit omnia in omnibus.

[124.9.11]
et in eodem loco: ut autem incorporeum finem omnium rerum esse credamus, illa nos saluatoris oratio prouocat, in qua ait: \'ut, quomodo ego et tu unum sumus, sic et isti in nobis unum sint\'. etenim scire debemus, quid sit deus et quid sit futurus in fine saluator et quomodo sanctis similitudo patris et filii repromissa sit, ut, quomodo illi in se unum sunt, sic et isti in eis unum sint.

[124.9.12]
aut enim suscipiendum est uniuersitatis deum uestiri corpore et, quomodo nos carnibus, sic illum qualibet materia circumdari, ut similitudo uitae dei in fine sanctis possit aequari, aut, si hoc indecens est — maxime apud eos, qui saltim ex minima parte dei sentire cupiunt maiestatem et ingenitae atque omnia excedentis naturae gloriam suspicari -, e duobus alterum suscipere cogimur, ut aut desperemus similitudinem dei, si eadem sumus corpora semper habituri, aut, si beatitudo nobis eiusdem cum deo uitae promittitur, eadem, qua uiuit deus, nobis condicione uiuendum est.

[124.10.1–2]
Ex quibus omnibus adprobatur, quid de resurrectione sentiat et quod omnia corpora interitura confirmet, ut simus absque corporibus, quomodo et prius fuimus, antequam crassis corporibus uestiremur. rursumque de mundorum uarietatibus disputans et uel ex angelis daemones uel ex daemonibus angelos siue homines futuros esse contestans et e contrario ex hominibus daemones et omnia ex omnibus sententiam suam tali fine confirmat:

nec dubium est, quin post quaedam interualla temporum rursum materia subsistat et corpora fiant et mundi diuersitas construatur propter uarias uoluntates rationabilium creaturarum, quae post perfectam beatitudinem usque ad finem omnium rerum paulatim ad inferiora delapsae tantam malitiam receperunt, ut in contrarium uerterentur, dum nolunt seruare prinoipium et incorruptam beatitudinem possidere.

[124.10.3–4]
nec hoc ignorandum, quod multae rationabiles creaturae usque ad secundum et tertium et quartum mundum seruent principium nec mutationi in se locum tribuant, aliae uero tam parum de pristino statu amissurae sint, ut paene nihil perdidisse uideantur, et nonnullae grandi ruina in ultimum praecipitandae sint baratrum.

nouitque dispensator omnium deus in conditione mundorum singulis abuti iuxta meritum et oportunitates et causas, quibus mundi gubernacula sustentantur et initiantur, ut, qui omnes uicerit nequitia et penitus se terrae coaequauerit, in alio mundo, qui postea fabricandus est, fiat diabolus, principium plasmationis domini, ut inludatur ei ab angelis, qui exordii amisere uirtutem.

[124.10.5]
quibus dictis quid aliud conatur ostendere, nisi huius mundi homines peccatores in alio mundo posse diabolos et daemones fieri et rursum nunc daemones in alio mundo posse uel angelos uel homines procreari ? et post disputationem longissimam, qua omnem naturam corpoream in spiritalia corpora et tenuia dicit esse mutandam cunctamque substantiam in unum corpus mundissimum et omni splendore purius conuertendam et talem, qualem nunc humana mens non potest cogitare, ad extremum intulit:

[124.10.6–124.11.1]
et erit deus omnia 111 omnibus, ut uniuersa natura corporea redigatur in eam substantiam, quae omnibus melior est, in diuinam uidelicet, qua nulla est melior.

In quarto quoque libro, qui operis huius extremus est, haec ab ecclesiis Christi damnanda interserit: et forsitan, quomodo in isto mundo, qui moriuntur separatione carnis et animae, iuxta operum differentiam diuersa apud inferos obtinent loca, sic, qui de caelestis Hierusalem-ut ita dicamadministratione moriuntur, ad nostri mundi inferna descendunt, ut qualitate meritorum diuersa in terris possideant loca.

[124.11.2]
et iterum: et quia conparauimus de isto mundo ad inferna pergentes animas his animabus, quae de superiori caelo ad nostra habitacula uenientes quodam modo mortuae sunt, prudenti inuestigatione rimandum est, an hoc ipsum possimus etiam in natiuitate dicere singularum, ut, quomodo, quae in ista terra nostra nascuntur animae, uel de inferno rursum meliora cupientes ad superiora ueniunt et humanum corpus adsumunt uel de melioribus locis ad nos usque descendunt, sic et ea loca, quae supra sunt in firmamento, aliae animae possideant, quae de nostris sedibus ad meliora proficiant, aliae, quae de caelestibus ad firmamentum usque delapsae sunt nec tantum fecere peccati, ut ad loca inferiora, quae incolimus, truderentur.

[124.11.8–4]
quibus dictis nititur adprobare et firmamentum, id est caelum, ad conparationem superioris caeli esse inferos et hanc terram, quam incolimus, conlatione firmamenti inferos appellari et rursum ad conparationem inferorum, qui sub nobis sunt, nos caelum dici, ut, quod aliis infernus est, aliis caelum sit.

nec hac disputatione contentus dicit: in fine omnium rerum, quando ad caelestem Hierusalem reuersuri sumus, aduersariarum fortitudinum contra populum dei bella consurgere, ut non sit eorum otiosa uirtus, sed exerceantur ad proelia et habeant materiam roboris, quam consequi non possint, nisi fortes primum aduersariis restiterint, quos ratione et ordine et sollertia repugnandi in libro Numerorum legimus esse superatos.

[124.12.1]
Cumque dixisset iuxta Iohannis Apocalypsin euangelium sempiternum, id est futurum in caelis, tantum praecedere hoc nostrum euangelium, quantum Christi praedicatio legis ueteris sacramenta, ad extremum intulit — quod et cogitasse sacrilegium est — pro salute daemonum Christum etiam in aere et in supernis locis esse passurum. et, licet ille non dixerit, tamen, quod consequens sit, intellegitur: sicut pro hominibus homo factus est, ut homines liberaret, sic et pro salute daemonum deum futurum, quod sunt hi, ad quos uenturus est liberandos.

[124.12.2]
quod ne forsitan de nostro sensu putemur adserere, ipsius uerba ponenda sunt: sicut enim per umbram euangelii umbram legis inpleuit, sic, quia omnis lex exemplum et umbra est cerimoniarum caelestium, diligentius requirendum, utrum recte intellegamus legem quoque caelestem et cerimonias superni cultus plenitudinem non habere sed indigere euangelii ueritate, quod in Iohannis Apocalypsi euangelium legimus sempiternum, ad conparationem uidelicet huius nostri euangelii, quod temporale est et in transituro mundo ac saeculo praedicatum.

[124.12.3–124.13.1]
quod quidem etiam si usque ad passionem domini saluatoris uoluerimus inquirere, quamquam audax et temerarium sit in caelo eius quaerere passionem, tamen, si spiritalia nequitiae in caelestibus sunt et non erubescimus crucem domini confiteri propter destructionem eorum, quae sua passione destruxit, cur timeamus etiam in supernis locis in consummatione saeculorum aliquid simile suspicari, ut omnium locorum gentes illius passione saluentur?

Rursumque blasphemans de filio sic locutus est: si enim patrem cognoscit filius, uidetur in eo, quod nouit patrem, posse eum conprehendere, ut si dicamus artificis animum artis scire mensuram. nec dubium, quin, si pater in filio, et conprehendatur ab eo, in quo est. sin autem conprehensionem eam dicimus, ut non solum sensu quis et sapientia conprehendat, sed uirtute et potentia cuncta teneat, qui cognouit, non possumus dicere, quod conprehendat filius patrem. pater uero omnia conprehendit, inter omnia autem et filius est: ergo e t filium conprehendit. et ut sciremus causas, quibus pater conprehendat filium et filius patrem non queat conprehendere, haec uerba subnectit: curiosus lector inquirat, utrum ita a semet ipso cognoscatur pater, quomodo cognoscitur a filio, sciensque illud, quod scriptum est: \'pater, qui me misit, maior me est\', in omnibus uerum esse contendet, ut dicat et in cognitione filio patrem esse maiorem, dum perfectius et purius a semet ipso cognoscitur quam a filio.

[124.14.1]
Μετεμψύχωσιν quoque et abolitionem corporum hic rursum sentire conuincitur: si quis autem potuerit ostendere incorporalem rationabilemque naturam, cum expoliauerit se corpore, uiuere per semet ipsam et in peiori condicione esse, quando corporibus uestiebatur, in meliori, quando illa deponit, nulli dubium est corpora non principaliter subsistere, sed per interualla ob uarios motus rationabilium creaturarum nunc fieri, ut, qui his indigent, uestiantur, et rursum, cum illa deprauatione lapsuum se ad meliora correxerint, dissolui in nihil et hac semper successione uariari.

[124.14.2–3]
et ne parum putaremus inpietatem esse eorum, quae praemiserat, in eiusdem uoluminis fine coniungit omnes rationabiles naturas, id est patrem et filium et spiritum sanctum, angelos, potestates, dominationes ceterasque uirtutes, ipsum quoque hominem secundum animae dignitatem unius esse substantiae.

intellectualem, inquit, rationabilemque naturam sentit deus et unigenitus filius eius et spiritus sanctus, sentiunt angeli et potestates ceteraeque uirtutes, sentit interior homo, qui ad imaginem et similitudinem dei conditus est. ex quo concluditur deum et haec quodam modo unius esse substantiae.

[124.14.4–124.15.1]
unum addit uerbum \'quodam modo\', ut tanti sacrilegii crimen effugeret, et, qui in alio loco filium et spiritum sanctum non uult de patris esse substantia, ne diuinitatem in partes secare uideatur, naturam omnipotentis dei angelis hominibusque largitur.

Cum haec se ita habeant, quae insania est paucis de filio et spiritu sancto commutatis, quae apertam blasphemiam praeferebant, cetera ita, ut scripta sunt, protulisse in medium et inpia uoce laudasse, cum utique et illa et ista de uno inpietatis fonte processerint?

[124.15.2]
aduersum omnia scribere nec huius est temporis et omnes, qui aduersus Arrium et Eunomium Manicheumque et diuersas scripserunt hereses, his quoque inpietatibus respondisse credendi sunt. quisquis igitur hos uoluerit legere libros et calciatis pedibus ad terram repromissionis pergere, necubi a serpentibus mordeatur et arcuato uulnere scorpionis uerberetur, legat prius hunc librum et, antequam ingrediatur uiam, quae sibi cauenda sint, nouerit.

------------------------------------------------------------
https://www.sermonindex.net/fathers/jerome-epistulae-latin-part-2/